Press "Enter" to skip to content

Słownik polsko-łaciński

SŁOWNIK

POLSKO-ŁACIŃSKI

PRZEZ

ks. Antoniego Bielikowicza

Dyrektora Gimnazyura, członka Towarzystwa Naukowego Krakowskiego.

Tom pierwszy.

A-O.

W KRAKOWIE

W DRUKARNI C. K. UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO

pod t. zarządem Ferdynanda Schmiedehausena.

1866.

A, I. głoska pierwsza abecadła, litera a, Cic. div. 1, 13 , 23.- II. 1) jako wykrzyknik: a toś mię ciął! vah jugulasti me! a toś go ciął! euge tetigisti hominem! Ter. a krzywdę mi czynisz! ali male agis rnecum! Plaut. ali inique facis! Cic. – 2) pytając: Nam, – ubinam gentium sumus? Cic.-ne,-tcnesne memoria? ita est, Cic.-et, – et quae tanta fuit Romam tibi causa videndi ? Virg. – an,- an ego toties de eadem re audiam? Ter. a mamże ja tyle razy o jednćj rzeczy słuchać? nunquid aliud me vis? Ter. a czego jeszcze więcćj odemnie chcesz? Quid pater vivitne? – Utrum an?- 3) z gniewem albo z podziwieniem: a tak to, siccinc hoc fit, Plaut. – 4) napominając : st, tacete: quid clamoris est? Cie. de Or. – 5) potwierdzając: u więc przyjmę to, utique hoc accipiam;- 6) przecząc: a nie tak jest, id enim vero pernego ita esse; – 7) z zadziwieniem i zapytaniem: czy, czyż ? a (czy) to prawda, id vero recte dicitur? verum sano id est; – 8) jako spójnik, coniunctio iungens et disiun-gens: et, ac, que, atque; at, sed, vero, autem; – ex opposito : będą mi ludem, a ja im będę Bogiem, et erunt milii in populum, et ego ero eis in Deum, Jer. 32, 38.- 9) w znaczeniu a przecie: nec tu interfuisti, et ego id egi, Cic. niebyłeś przytomny, a ja to uczyniłem; amicitias neque facile admisit, et constantissime retinuit, Suet. –

10)    dodając, addendo: dwa a dwa czyni cztóry, duo et duo sunt quattuor; –

11)    w znaczeniu zatem , tedy: wstań który spisz, a oświeci cię Chrystus, surge qui dormis, et illuminabit te Christus, Ephes. 5 , 14. – III. przen. Jam jest A i Ω, Apoe. 1,8. Deus omnium rerum parens et auctor est; ad

A.

Deum referenda sunt omnia, na w. Cic. a i z , początek i koniec, ab initio usque ad finem, id.- zawsze jeszcze przy abc, circa primas formas literarum haeret, Quint. nie dójść jeszcze do abc, imperitum et omnium rerum rudem esse; in omnibus rebus peregrinum et hospitem esse, Cic.

Abecadło, nazwisko głosek a, b, c, d, i. t. d., literarum ordo, Suet. literarum notae ordine suo digestae; uczyć się abecadła, literarum nomina et contextum discere, Quint. 1, 1, 25.

Abelek, z cielęcia podrosłego wy-prawna skóra, pellis vitulina; corium vitulinum.

Abo, 1) rozłączając: ten abo ów, aut, vel, sive, seu; abo to, abo owo; abo tak, abo siak, aut invitabit aut dehortabitur; – 2)pytając: an? nonne? quidnam novi? Cic.

*Abrewiacya, skrócenie, scriptionis , scripturae compendium, Geli. verborum notae , Sen. literarum compendium, Cellar. scriptura compendiaria , Cleric. także sigla; siglum, Cod. Just. na monecie: abruptio, Rasche.

*Abrys, planu w myśli ułożonego na papierze odznaczenie, descriptio-5nis – f. deformatio (postać czego), Vitr. adumbratio; forma alicuius rei rudis et impolita, Cic. species operis, Vitr. główne rysy, ichnographia; od-cieniowanie czego, sciagraphia; zrobić czego a., speciem operis deformare, Vitr. 1,1,4. imaginem alicuius rei delineare, Plin. 35, 10. speciem alicuius rei depingere, Cic. budynku, imitationem operis lineis deformare, Vitr. zupełny i dokładny a. czego, expleta et perfecta alicuius rei forma, dać rys życia człowieka, imaginem vitae alicuius exprimere, Nep. Ep. 1, 2.krótki a. compendium; breviarium, 1

2    Absolucya    Administracya

Suet. Gram. 10. breviter exponere de ścioła używają, iPs. 105-9. barathrum aliqua re; summas (sc. rerum) attin- -i-n. Virg. przepaść; imum mare, gere, Nep. opp. res explicare, obszer- Ovid. ima maris, Plin. nie n. p. opisać co.    Ach, ah, aha, eheu, hei, heu,

*Absolucya, rozgrzeszenie, które ah me, hei milii, pro, proh, wyznającemu grzechy kapłan daje, *Achatek, kamień drogi, Acha-

venia peccatorum.

*Abszach, termin gry w szachy, (król) rex latrunculorum; abszach królowi ! Cave regi! a. królowi wypowiedzieć , monere collusorem, ut caveat regi; grać, ludere latrunculis, Sen. Ep. 106. proelia latronum ludere, Ovid. A. A. 3, 957.

*Abszyt, odprawa ze służby woj-skowćj ; przed ukończeniem shiżby, exauctoratio ; po ukończeniu, missio, dimissio; dać, dimittere, exauctorare milites; ignominiae causa removere aliquem ab exercitu; cum ignominia dimittere legatum, Suet. Cal. 44. żądać, missionem postulare, Curt. exposcere , !Tac. efflagitare, Liv. brać, missam facere militiam, Cie.

Aby, żeby, iżby, ut; uti; suasit, ut ad te irem, Cie.

Aby nie, żeby nie , ne, – sententiam ne diceret, recusavit, Cie. nie-chciał mówić zdania; vide, ne frustretur , id. patrz, aby się nie zawiódł ; – ne non, – timeo,, ne non impetrem , Cie. boję się, abym nieupro-sił; – ut non, – fieri nullo pacto potest, ut non dicas, Cie. żadną miarą stać się nie może, ażebyś nie powiedział; -ut ne, – ut ne restinguas, Ter. ażebyś nie zagasił; – qui ne, – ego id agam, mihi qui ne detur, Ter. – quominus, -non deterret sapientem mors, quominus in omne tempus reipublicae suisque consulat; – quin, – non possum, quin exclamem.

*Abys8, abis, otchłań, vorago-Ynis, f. przepaść w ziemi, Liv. bezdenność w morzu, Cie. gurges-Itis – m. przepaść wodna, wir, Ovid. Cie. profun-dum-i – n. głębokość; za morze, Virg. Ovid, – abyssus-i-f. tylko ojcowie ko-

tes-ae’ (gemma) m. i f. (Acc. achaten), Plin. h. n. 37, 1, 5.

*Achtel, pars octava, albo octava; cyrkla, octans, Vitr. w muzyce, nota adunca; ’/β takt, numerus ternarius; tribrachys ; 4/e proceleusmaticus ; % tribrSchys duplicatus; ósma część majątku , quadrans dimidius, Bau.

Acz, aczkolwiek, chociaż, quamvis, quamquam, etsi, etiamsi, licet; res quamvis reipublicae calamitosae, attamen magnae, Cie. rzeczy choć szkodliwo dla rzeczypospolitej, jednak wielkie; z coni, quae quamvis sint fructuosae… Varr. to rzeczy acz są korzystne….

*    Adagio, powolny, miły ton, cantus placidus, lento incedens, Kraft. pod względem taktu: modi pressi, Cie. Tuse. 1,44. grać, tardiores modos facere, Cie. de Orat. 2, 60. jako adv. placide, lente, tarde, Cie.

*Adamantyn, dyament, AdSmas -antis-m. (άδάμας) Plin. h. n. 20 proem. 1, 2.

Adamaszek, materya od miasta a-

zyatyckiego Damaszku nazwana, pannus Damascenus; płótno, linteum Damascenum; adi. ex panno Damasceno factus, confectus.

‘■•Adept, alekimik, złototwórca; al-ckymista-ae-m. auri efficiendi, parandi artifex, Kraft. adi. alchymicus.

*Adjunkt, Adiunctus-i-m. adiutor muneri administrando datus alicui, Cie.

■■•Adjutant, przy wojsku, adiutor castrensis, lYyttenb. adiutor tribuni militum, Inscr. Orelli. 35,17. qui est a perferendis ducis imperiis.

*    Administracya , zawiadywanie czćm cudzórn, administratio, cura, curatio, procuratio; z rozkazu nieobecne-

Admirał

Agenda

3

go, fimctio, perfunctio, Cic.

*    Admirał, 1) hetman wojska morskiego, dux, praefectus classis, Liv. dux praefectusque classis, Civ. Verr. 5, 34. qui praeest classi; imperator belli maritimi; imp. navalis, Caes. classi praepositus, Suet. Tib. 4. a. kogo zrobić, praeponere aliquem navibus, Cic. praeficere aliquem classi, Caes. być a., imperium classis obtinere, Ilirt. classi praepositum esse, Suet, classi prae-esse, Cic. toti officio maritimo praepositum esse, Caes. B. C. 3, δ. – 2) Conus ammiralis, muszla w morzu a-merykań.- 3) gatunek motyla, atalanta, Linn.

*Admiralność, sądy admiralskie, summus militiae senatus et rei navalis, Kraft.

*Admiralstwo, urząd admiralski, praefectura belli navalis, rei maritimae; dignitas praefecti classis, okręt adm. navis praetoria, Liv. 35, 26. n. imperatoria, Blin. 18, 1. chorągiew, vexillum navis praetoriae; insigne, Caes.

*Adopcya, przysposobienie syna, adoptio – onis. – f. Cic. adoptatio, Cic. Tuse. 1,10. jeśli przysposobienie działo się za wiedzą narodu in comitiis curiatis: arrogatio, Cic. przyjąć syna nieprawego łoża za swego (w późniejsz. czas.) legitimatio, Novell. Goliat. 7, 4.

*    Adres, 1) napis listowy, inscriptio nominis, Cic. list miał następ, adr. epistola ita inscripta erat;- 2) adresować kogo do drugiego, odlcazując polecać, literae commendatitiae; libellus supplex; literae, quibus gratiae aguntur, Cic.- 3) domu, index domicilii, nominis.

*    Adwent, tempus ante sollemnia Christi nati; hebdomades, quae anniversariam Christi nati memoriam antecedunt; adventus-us-m. Eccl.

*Adwokat, prawnik broniący strony w sądzie, causidicus, Cic. adw. który w sprawie swój tylko interes upa

truje, quadruplator, id. rozwlekle rzecz prowadzący, morator, id. zręczny, patronus in causis agendis exercitatus, Plin. krzykaez, rabula de foro; rabula latratorque, Cic. ślepo za literą prawa postępujący, legnleius; formularum cantor, auceps syllabarum, Cic. de lirat. 1, 55. być adw. causas agere, dicere, orare, perorare; versari in foro, Cic. causam perorare pro aliquo; defendere alios in judiciis, Nep. przybrać adw. adoptare patronum, defensorem, Cic. adw. zostać, ad causas dicendas, orandas accedere; causarum actionem suscipere; attingere forum; począł być adw. in foro esse coepit.

*Adwokactwo, causarum defensio, Cic. opera forensis, Nep. Alcib. 3,4. patrocinium civilium controversiarum, Cic. Or. 34. patrocinium, Cic. zaniechać a. omnem causarum commentationem abiicere, Cic. Fam. 9. nale-żytość, merces advocati, Cic. honorarium causidici, Ulp. zapłacić, causarum actori honorarium solvere, id.

:iAfekt, 1) wszelkie wzruszenie u-mysłu, animi motus-us-m. albo tylko motus; commotio, Cic. gwałtowne, ve-hementiores animi concitationes; perturbationes ; turbulenti animi motus; cupiditates;- 2) porywczość, animi ardor, impetus; vis; incitatio; z a. mówić, animo incitatiore, vehementius dicere, incitari, efferri in dicendo; w a. wprowadzić, incendere, inflammare, efferre aliquem, alicuius animum, Cic.

*    Afisz, ogłoszenio rozniesione i rozwieszono po ulicach, promulgatio, proscriptio, Cic. libellus proscriptionis; tabulae propositae, albo tylko libellus, tabulae, Cic.

*Afront, zawstydzenie, contumelia; ignominia; probrum, Cic. opprobrium, Nep.

Agat, zob. Achatek.

*    Agenda, zbiór modlitw i obrządków kościelnych, liber ritualis, litur-gicus; ritualia-ium-n.- adv. ritualiter;

4    Agler

n. p. mensa ritualiter consecrata, Amm. 29, 1, 29.

*    Agi er, tatarak, tatarskie ziele, a-corus-i-f. i xy.opov), Plin. calamus; calamus odoratus, Plin. acorus calamus, Limi.

Agrest, 1) krzak, ribes grossula-ria, Linn.· 2) owoc, baca albo bacca grossulariae, Linn.

*    Ajent, każdy pilnujący drugiego interesów, negotiorum curator, Sal. rerum alicuius actor, Plin. ep. actor; procurator, Cic. cognitor, Cic.

Akacya, groch sybirski, robinia caragana. Linn.

•Akademia, Άχϋήιεια, gaik niedaleko Aten pierwotnie własność greka ‘Ar.zrr/j^.:. ztad narwany Α/.ζίή-gdzie Plato i jego następcy uczyli, academia, Cie. or. 3 , 22.- zbiór wykładów wszystkich nauk, universitas literarum: universitas studiorum; zgromadzenie ludzi uczonych, n. p. akademia sztuk pięknych i umiejętności, academia artium ac doctrinarum; ak. malarzy, pictorum, pingendi artificum academia, sodalitas.

•Akademik, academicus; civis a-cademicus; in numerum civium aca-demicorum ascriptus; członek tow. u-czonych…, academiae alicuius sodalis.

•Akcent (w mowie), accentus-us-m. sonus vocis; flexus vocis, Quint.(yr piśmie) nota accentus.

•Akcentować (w mowie), cum accentu aliquid efferre, pronuntiare; cum sono quodam vocis pronuntiare aliquid, Cic. (w piśmie) accentu, apice, fastigio notare aliquid.

•Akcya, 1) w handlu: część kapitału w przedsiębiorstwie, pars pecuniae in aliqua re, in aliquo opere collocatae; świadectwo udziału w przedsiębiorstwie, syngrapha, tessera, qua cavetur de pecunia societati alicui credita; w związku mowy; tessera; sors; syngrapha: towarzystwo akc. societas consors, quaestuaria; consortio, Liv.

Akomodować

consortium, Tac. handlujący akcyami, negotiator tesserarius; handlowanie akcyami, negotium tesserarium;- 2) poruszenie ciała, twarzy, giest, gestus; motus; motus corporis, Cic. akcya powinna być stosowna do głosu, non absoni a voce motus esse debent, Liv. 7, 2. niektóre gesta aktorów są nieprzyzwoite, histrionum nonnulli gestus non vacant offensione, Cic. off. 1,36, 130. mimika,’ars mimica; ars gestus scite faciendi componendi.

•Akcyza, 1) urząd, curia, tribunal rerum venalium;- 2) podatek od rzeczy do potrzeb życia służących; vectigal eorum, quae consumuntur, Celi. centesima rerum venalium, Tac.Ann. 1, 78- w dal. znacz, portorium; dyrektor akcyzy, vectigalium , portitorum praefectus, magister; miejsce, gdzie akcyzę odbierają, curia, domus, ubi vectigal rerum venalium exigitur, penditur; poborca, portitor, Cic. wolny od akcyzy, immunis, Cic.

* Akolit, w hierarchii kościelnej, czwarty stopień święcenia mający, a-coluthus – i – m. Isicl. orig. 7, 12, 29. ceroferrarius.

•Akomodować, se accomodaread aliquid, ad aliquem; se accomodare alicui, Cic. według czyj tj woli, se conformare, se convertere ad alicuius voluntatem; obsequi alicuius voluntati, Cic. morigerari alicui; vivere ex alicuius more, Ter. zupełnie, se totum ad alicuius arbitrium et nutum fingere, Cic. or. 8, 24. ad alicuius arbitrium et nutum se accommodare, ibid. do czasu i okoliczności, tempori obsequi, concedere, servire, id. inservire temporibus, Nep. powolny, facilis, commodus, Cic. opp. difficilis, asper; własność pierwszego; facilitas, id. commoditas, Ter. drugiego, asperitas; j · r-vicacia, Cic. a. mowę do pojęć publiczności, ad opinionem ctnanc· accommodare orationem. Cic. (ψ .

Akord

Ale

5

*    Akord, 1) w muzyce: zgoda trzech tonów, fundamentalnego z trzecim i piątym, voces consonae; wziąśe akord, consonas voces ciere, Bau. wdalszćm znaczeniu: concentus sonorum; harmonia in cantu et fidibus, Cic. symphonia, Plin.- 2) układ, umowa, ugoda, pactio; pactum; conventum; conditio (warunek); ten co akorduje, redemptor, Test. p. 270, 9.

*Akordować, v. in.tr. 1) w muzyce: concinere; congruere, Cic.- 2) przy ugodzie, cum aliquo pacisci, Cic. albo v. tr. alicui aliquid dare, concedere, Cic. akord, zapłata, merces concessa; pretium promissum.

Aksamit, axamit, holosericum (όλο-σηριχάν) ; aksamitowy; holosericus – a -um, cały jedwabny.

*Akt, główna ezęść sztuki teatral-nój, actus-us-m. Cic. ostatni, extremus actus.

*    Aktor teatralny, actor, histrio, scenieus, Cic. actor scenicus; hypocrita, Quint. pod względem talentu, artifex scenicus, Geli. 3, 3, 14. z pogardą, ludius, Cic. ludio, Liv. w ko-medyi, comoedus, Cic. wtragedyach, tragoedus, Cic. histrio tragicus, Plin. jeżeli głosem i ruchami różne charaktery przedstawiał: mimus, Cic. naśladować, histrioniam facere, Plaut. nie cierpieć złych akt. in theatro non perpeti malos actores, Cic. bardzo doskonały akt. summus actor, Cic. bardzo zły, pessimus histrio, Cic. pilny, actor industrius, Cic.

*    Aktorka, seenica; artifex scenica, (u nowszych, bo u Rzymian mężczyźni rolę kobiet mieli). – adi. sccnicus-a-um.

*    Akurat, akuratnie, prawie tak, punktualnie, diligenter, accurate; subtiliter; presse, enucleate, exquisite, Cic.

Akuszerka, obstetrix-icis-f. Plaut. Cist. 1, 2, 22.

Akuszerstwo, 1) obstetricium (sc. munus), Plin. 35,10.- 2) opera, quam obstetrix praestat; opera obstetricia;

sztuka, ars obstetricia, Ern. wynagrodzenie, merces, quae datur pro opera obstetricia; Tn. obstetricis; szkoła, schola obstetricia; ludus artis obstetriciae, Eraft.

*Alabart, bipennis, z obu stron mający ostrze, sc. securis, obosieczna siekióra, Virg. Plin.

* Alabaster, kamień gipsowy dający się polerować, alabastrites-ae. Plin. (ά-λάβαστρον); gypsum alabastrum, Limi.

*Alarm, 1) wołanie do broni, ad arma! Liv. – 2) wrzawa, zgiełk, turbae; tumultus; terror, Cic. trepidatio, Liv. wojenny, bellicum, id. alarmować, canere bellicum; ad arma conclamare , id. vocare milites ad arma, Cic. powstaje alarm, exoritur clamorque virum clangorque tubarum, Virg. Aen. 2, 313.

*Alatern, drzewko, alatemus-i-f. Plin. h. n. 16, 26, 108.

Albo, zob. abo.

Albowiem, bo, bowiem, ponieważ, nam; namque; enim; etenim;- zob. Bo.

*Alckimia, sztuka mniemana robienia złota, zlototwórstwo, alehymia, Jul. Firm.

*Alchymik, alchymista; auri efficiendi, parandi artifex; adi. alchymi-cus-a-um.

Ale, 1) coni, lecz, bo, ponieważ, at, przeciwstawne;- dla wzmocnienia: at vero; – gdy się mocno sprzeciwiamy komu: at enim, n.p. brevis anatina nobis vita data est, at memoria bene redditae vitae sempiterna, Cic. Phil. 14, 12. at vero haec tua iusti-tia etc. Cic. atenim non sino meo periculo , Cic. – autem, nie kładzie się na początku mowy; quid hoc autem est, Ter. lecz cóż to jest; – verum, prostuje; Hermagorae peccatum reprehendendum videtur, verum brevi, Cic,-vero, naleganie wyraża; cape vero, Plaut. ale bierz;- verum enim vero, z przyciskiem wypowiada przeciwieństwo;- sed, poprawia, pomnaża, natę-

6

Alert

Alkierz

ża to, co poprzedzało, z dodanemi częstokroć partykułami, autem, enim, enim vero;- atqui, podporządkuje; u-żywa się także; w zamknięciu dowodów;- atqui si tempus est ullum etc. Cic. ale jednak, jeśli jest czas jaki;-2) substan. w zwyczajnych sposobach mówienia, n. p. pewnie tam jest jakieś ale, at certe obstat aliquid.

*Alea, chodnik, ulica drzewami wysadzana, gestatio (gdzie się znakomici rzymianie niewolnikom nosić kazali), Gierig ad Plin. Ep. 1, 3, 1. xystus-i-m. (ξυοτ’ος), Vitr. Terłull.

Alembik, naczynie chemiczne baniaste, na którćm wapory i sublimat ciał unoszący się osiada, służy do przepędzania wódek, cucurbita-ae-f. Juv. 14, 58.

Ależ, conj. aż, alić, dopóki, dum, wskazuje kres, aż do, aż po, z tryb. łącząc, dum se res aperiret , Nep. -tóż z tryb. oznajm. tam diu, dum lego;- usque dum, adeo usque, satietatem dum capiet, Plaut. tak długo, aż się nie nasyci; quoad, dopóki; z tryb. oznajm. videte nunc quoad fecerit iter, Cic. aż z tryb. łącząc, quoad te videam, Cic. donec, aż do, aż po, póki; z tryb. oznajm. non credebam primo, donec fecit, ut crederem, Plaut. Ampli. 2, 1.- z tryb. łącząc. Augustus reetorem apposuit regibus aetate parvis, donec adolescerent, Suet. Oct. 48. nie prędzej aż, aż póki, non prius, non ante quam, Cic. Germani non prius fugere destiterunt, quam ad flumen Rhenum pervenerunt, Caes. B. G. 1, 53.

Alfabet, zob. Abecadło.

*Algiebra, nauka rachunków za pomocą zrównali, arithmetica analy-tica; numerandi ratio analytica, Ruhnk. adiect. algebraicus ; adverb. alge-braice.

Ali, alić, aliż, aliżci, aliści, wykrz. ecce (wskazuje coś niespodzianego); en (niechęć lub ironię); obydwie par

tykuły używają się z Nominat, ecce u komików także z Accusat, w połączeniu z zaimkiem, n. p. eccum, ec-cam, zamiast ecce eum, ecce eam; ecce autem nova turba atque rixa! Cic. Verr. 4, 66. ecce repente nuntiatur, piratarum naves esse in portu, ibid. 5,2. ecce tibi Sebosus! ibid. 5, 34. en foederum interpretes! 2, 15.-Z ecce i en nie można mięszać vide i aspice, które się tylko w prośbach i zachętach używają.

* Alians, aliancya, sprzymierzenie, sojusz, związek, societas-atis-f. Cic. przyjaciół, amicitia, Cic. zawrzeć, societatem facere, inire , coire, Cic. przyłączyć się, se applicare ad alicuius societatem, Nep. Arist. 2. Alcibiades concilio multas urbes ad amicitiam Atheniensium adiunxerat, id. Alc. 5 , – przymierze, foedus-eris – n. na umowie zawarte: sponsio; silne i nienaruszalne, foedus firmum et ratum, honestum, iustum, sacrosanctum; niegodne, foedus nefarium, turpe; zawrzeć, foedus facere, icere, percutere, ferire, sancire, pangere, pacisci, Nep. iungere, Lib. przyjąć, asciscere aliquem ad foedus; foederi aliquem ascribere, Liv. nowe przymierze, novas societates instituere cum aliquo ; ścisłe pr. quodam societatis vinculo contineri; złamać, foedus dirimere, L?’?;.frangere, rumpere, violare, negli-gere; Lacedemonii in societate non manebant, quam cum Artaxerxe fecerant; p. połączone państwa, osoby, societas ; concilium, Liv. n. p. concilium Achaeorum, concilium Achaicum, Liv. 36, 3. wzbraniać się przystąpić, concilii alicuius esse recusare, id. 36,31.

Alkierz, alkierzyk, 1) wypustek, narożnik; zbudował na ścienie ko-ścielnćj alkierzyki albo ganki wkoło, aedificavit super parietem templi tabulata per gyrum, 3 Reg. 6,5.- 2) pokoik mały ustronny, zotheca; zo-theciila, Plin. także oddział w izbie

Allegorya

Ambona

na łóżko.

*    Allegorya, (άλλο i αγορεύω), mowa w obrazach, przenośniach, przez podobieństwa, allegoria (tłumaczy się w łąć, inversio), Quint. immutata oratio , Cic. continuata translatio, Cic. or. 27, 94.

*    Aloe, .roślina, aloe-es-f. (αλόη), Plin. h. n. 27, 4, 14.

*Alsztuk, chustka na szyję, szyj-nica, velamentum colli; focale, lior. Sat. 2, 3, 255. scii, linteum.

*Alt, Λν muzyce głos górny, wysoki, górogłos, vox ab acuta altera; alter ab acuto sonus; altem spićwać, subacuta voce canere; alterum ab a-cuto tonum modulari.

Altana, 1) daeh poziomy na bu-dynku, lub też izdebka wydana na dachu , subdiale; – 2) chłodnik, umbraculum, Cic. casa horti, Cic. Fam. 16,18, 2. aediculae hortenses; villula hortensis.

*AItysta, gómotony, wysokotony, secundae vocis cantor.

Ałun, gatunek soli ziemnej, alu-men-inis-n. Plin. li. n. 35, 15, (52). (άλμη) – adi. aluminosus; kopalnia a-łunu, aluminis fodina; ałunem zaprawiać, aluminarc aliquid; ziemia, terra aluminosa; kruszec, minera aluminis; huta, officina aluminis; źródło, fons aluminosus, Vitr. 8, 3. kamień, lapis aluminosus, woda, aqua aluminata, Plin. h. n. 31, 6, (32), 59.

*Amalgama, połączenie ciał w jedną masę, mixtio, Vitr. commixtio; w języku górniczym, ars nobiliora metalla ope Mercurii ex ignobilioribus eliciendi.

*Amalgamować, mięszać, jednoczyć, temperare, miscere, commiscere aliquid.

*Atnaliować, vitrum metallicum alicui rei inducere.

*Amarant, amarantus, (αμάραντος) m. Ovid. fast. 4,439.

‘•’‘Amazonka, Amazon-onis-f. (Ά-

t

μαζών). Just. plur. Amazones-um, Virg. A. 10, 659. odważna, mężna dziewica, mulier audax, fortis, ferocioris animi; suknia, vestitus paene virilis ; – adi. amazonius, lior. cami. 4,4,20. amazonicus, Plin. h. n. 5, 27,99. adv. more, modo Amazonum.

‘•”•Ambaras, zawikłanie, dubitatio, sollicitudo , cura, Cic. trepidatio; angustiae ; ambaras komu sprawić, conturbare , perturbare , in angustias adducere aliquem, Cic. zdarzają się często wypadki, które nas dla pozomćj korzyści w ambaras wprowadzają, incidunt saepe causae, quae conturbent animos utilitatis specie, Cic. off. 3,10. w wielki amb. wpr., eo redigere aliquem, ut, quo se vertat, nesciat, Ter. in summas angustias adducere aliquem, Cic. Quint. 5,19. być wamb., in angustiis esse, Cic. laborare; perturbatum, confusum esse, Cic. trepidare, Lio. titubare, Cic. Her. 2,5,8. wydobyć się z amb., enatare, Cic. Tuse. 5, 31. nie umieć sobie poradzić, quomodo me ex hac expediam turba, nescio, Ter.

*    Ambicya, uczucie swoich zaszczytów, bądź rzeczywistych, bądź przewidzianych, żądza czci, ambitio, Cic. Att. 1,17, 5. avaritia gloriae; famae cupido, Curi, aestus gloriae ; honoris, gloriae cupiditas ; gloriao cupido, contentio honorum, Cic. honorum et gloriae cupido; honoris aemulatio, albo tylko: aemulatio, Cic. Tuse. 4, 7, 16. trapi go amb., misera ambitione laborat, Hor. Sat. wolnym być, solutum esse misera ambitione, ibid. 1, 6. nie mieć, ab omiń ambitione re-, motum esse, Cic. dla amb. wojny szukać , propter gloriae cupiditatem bellum quaerere; – adi. ambitiosus; gloriae avidus; laudis appetentissimus, cupidus, Cic. także: gloriosus; – adv, ambitiose, Cic.

*    Ambona (άμβον), suggestum sacrum, cathedra sacra, Ruhnlc. ascen-

8    Ambra

clere in suggestum sacrum.

*    Ambra, lekka przyjemnie pachnąca ziemna żywica, ambra; am-brum; zapach, odores ambrae.

*Ambrozya, (αμβροσία) ambrosia, pokarm bogów, Ovid. Met. 14, 606.

Amelka, amelika, puszka, torba, kaleta, pyxis, theca, Cic. loculamentum, Viir. sacculus, Mart. marsupium, Plaut. do noszenia na szyri: crumena, id. Truc. 3, 1, 7.

*Amen, hebr. t. j. niech się stanie , prawdziwie, wiernie, fiat, vere, ratum esto, Cic. na końcu mowy: dixi! Amen do czego przydać, dicta alicuius firmare; alicui rei eventum precari.

*    Ametyst, klejnot wieloboczny, amethystus-i-f. (αμέθυστος), Plin. h. n. 37, 9, 121. adi. amethystinus; który nosi, amethystinatus, Mart. 2,57.

*Amiant, kamień z nitek niby złożony, które na płótno wyrobić można, amiantus-i-m. (άμίαντος, czysty), Plin. h. n. 36,9,139.

Aminek, gatunek kminu, ammium, (ά’μμι i ά’μμιον), Plin. h. n. 20,15,163.

*Amnestya, (άμνηστεία), puszczenie w niepamięć jalcowćj urazy, venia praeteritorum, Suet. Ner. rerum ante actarum oblivio, Nep. Thras. 3 , 2. dictorum factorumque venia et oblivio, Suet, albo tylko: venia, oblivio, impunitas, Cic. zupełna, communis, omnium rerum, dictorum, factorumque oblivio, abolitio, Nep. Quint. prawo, lex oblivionis; lex, ne quis ante actarum rerum accusetur neve multetur, Nep. Thras. 3,2. decretum oblivionis, Veli. 2, 58. jeśli od narodu wychodzi, plebiscitum, ne qua praeteritarum rerum mentio fiat, Val. Max. 4,1,4. wnosić na zupełną a., omnem memoriam discordiarum oblivione delendam aliquis censet, Cic.Phil. 1,1,1. dać, veniam praeteritorum dare; obiecać, zapowiedzieć, omnium rerum ante actarum veniam omnibus promittere, pronun-

Androt

tiarę; zabezpieczyć, omnium factorum dictorumque veniam et oblivionem sancire, Suet. Claud. 11. prosić o amn. precari veniam praeteritorum, id. Ner. 4 7.

*    Amoniak, ammoniacum -1 – n. Plin. h. n. 12, 23, (49), 107.

:i:Amor, bożek miłości, Cupido, Plaut. Cure. 1,1,3.

*    Ampułka, przy mszy nalewacz-ka do kielicha, simpulum-i-n. (zamiast simplum sc. vas), Cic. ampullatae – f.

*Amulet, lekarstwo sympatyczne, amułStum-i-η. Plin. h. n. 28,4, 38. w plur. także: proebia (i. e. remedia in collis puerorum) , Varr. L. L. 7, 6, 107.

*    Amunieya , wszelkie potrzeby wojenne należące do usłużenia ar-tyleryi, apparatus tormentarius.

*    Ananas, Bromelia Ananas, Lin».

Ananasowe drzewo, Cycas eirci-

nalis, Linn.

*    Anarchia, bezrząd, effrenata, infinita multitudinis licentia, Cic. panuje a., omnia divina humanaque jura permiscentur in aliqua civitate, Caes. B. C. 1, 6. – adi. neque certo principi, neque legibus parens, obediens; legitimo imperio carens; – adv. sine certo, legitimo imperio; ad effrenatam licentiam, libidinem.

*    Anatomia, (ανατομή), rozbićranie ciał zwićrzęcych, osobliwie ludzkich, anatomia, Macrob. miejsce, gdzie się odbywa nauka, theatrum anatomicum ; – anatomik, anatomicus (sć. medicus) , Macrob. corporum sector; a-natomicae peritus.

*Anaty, armaty, opłaty od bone-fieyów duchownych do Kzymu, primitiae redituum pontifici Romano pendendae.

Androny, baśnie, bajanie, nugae, ineptiae, insaniae, Cic.

*Androt, gatunek ciasta opłatkowego , które w formach żelaznych u-myślnie do tego zrobionych, pieką, libum tesselatum, lacunatum, Eraft.

Ansa

Angniya

*    Au gary a, posługa, którą są obowiązani poddani swemu panującemu

^czynić, w przesyłaniu listów, ciężarów, w przewożeniu posłów, (wyraz perski od Greków przyjęty), angaria-ae-f. (αγγαρεία), Paul. in Pand. Cod. Theod.

*    Angin a, zob. Brain i Zapalenie gardła.

Anglia, Britannia-ae-f. (Βρεταννία), Plin. koń ang. equus britanuicus ·, anglizowany, equus curtus, IJeind. do Hor. Sat. 1, 6.

*Auguł, w matematyce kąt, an-gulus-i-m. Plin. b. n. 12,13,5.

Ani, Coni. nawet nie, wcale nie, ne;-ne id quidem praetereundum est, Cic. nec i neque; – nec nihil, neque omnia haec sunt, quae dicit, Ter. ani nic, ani wszystko to jest, co mówi; nec sequor magos Persarum, Cic. ani idę za mędrcami Persów; ma często po sobie pomocników: vero, enim, tamen ; nec enim molior vir fuit Africano, nec clarior, Cic. żaden nad Afty-kana nie był lepszy, ani świetniejszy;-ani tak, ani owak, neutro modo; ani tam, ani sam, neutram in partem, Cic. ani ten, ani ów, żaden z dwu, neuter; ani ztąd, ani z owad, neutra ex parte.

Anielski, 1) aniołów się tyczący, lub od nich pochodzący, angelicus; coelestis; divinus ; angelorum ; – 2) przen. żywot anielski, vita longe suavissima , beatissima; muzyka, concentus suavissimus ; mąż , vir incomparabilis ; rozum, ingenium divinum.

♦Animować, zachęcać, zagrzewać, animum alicuius excitare, erigere, Cic. animum alicui addere, afferre, Ter. an. alicuius redintegrare, Caes.

Anioł, άγγελος, 1) posłaniec, angelus ; minister ac nuntius Dei, Lact.-2) przen. piękny jak anioł, divina pulchritudine praeditus; ultra hominem formae dignitate excellens; to człowiek jak anioł, est homo perfectus ac paene divinus , omnis labis expers ; –

y

3) pochlebiając: aniołku ! mea anima! mea vita! mea lux! meae deliciae! Cic. mea voluptas ! mea festivitas! mea amoenitas! Plaut.

♦Aniwersarz, rocznica, obchodzenie roczne dnia pewnego, sacra, sollemnia anniversaria; dies festi anniversarii, Cic. obchodzić, agere dies festos anniversarios, Cic. in Verr. 4,48.

*Ankra, (άγκυρα), 1) klamra do spinania drzewa, fibula, Caes. confibula, Cat. ansa; retinaculum, Vitr. także: clavus; lamina, Caes. żelazna, fibula, ansa ferrea, Vitr.- 2) w drukami, uncus; klamrami wiązać, uncis includere aliquid, Wolf.

♦Annalista, pisarz rocznych dziejów, kronikarz, annalium scriptor, Cic.

♦Annotacya, 1) przypisek, dodatkowe objaśnienie, notatio, Cic. w myślach, observatio, animadversio; cogitatio, meditatio, Cic. robić, seciun aliquid reputare, considerare; animo volvere aliquam rem;- 2j przestroga: monitum, admonitio; Ruhnkena ann. do Welleja Paterkula, Ruhnkenii in Vellejum Paterculum animadversiones, Wyttenb. do trudnych miejsc dyktował krótkie ann. ad locos difficiles dictabat breves annotationes, id. Horatium Gesnerus utilissimis et eruditionis accuratae plenissimis notis illustrant, Em. ann. ostra, karcąca (w rozumieniu rzyms.), nota censoriae severitatis ; animadversio censoria; notatio censoria, Cic.

Ano, wykrz. zamiast: a ono, a oto, oto patrz, ecce, en; zob. Ali.

* Anonim, bezimienny, adi. (ανώνυμες) , η. ρ. list, literae sine nomine scriptae, Cic. Cat. 3,5. książka, liber sine auctore propositus, Plin. ep. 10, 96. liber nomine auctoris omisso, sublato , subpresso vulgatus; wiersze, carmina incertis auctoribus vulgata, Tac. Ann. 1, 72.- adv. sine nomine; sine auctore; mcerto auctore.

♦Ansa, 1) trzonek, ansa-ae-f. Cic.

2

io

Antaba

manubrium, Plaut.- 2) powód, ansa alicuius rei i ad aliquid, Cic. dać a. movere; do rokoszu, seditionem concitare, conflare, commovere, Cie. do wojny, bellum commovere, conflare, creare, Cic. do niezgody, discordias, lites serere, Liv. Plaut. discordiarum causam esse, Liv. w dalszem znaczeniu : być a. auctorem, suasorem, impulsorem alicuius rei esse; causam alicuius rei afferre, Cic. – 3) gniew, chęć zemsty, chrapka, odium occultum, tacitum; simultas abscura, (opp. aperta); mieć ansę do kogo, simultatem adversus aliquem suscipere; ściągnąć sobie a. in odium alicuius incurrere, Cic.

*    Antaba, 1) rękojeść, manubrium, Cic. przyprawić, aptare securi manubrium, Phaedr.- 2) ucho, kolce jak u garnka, ansa, Cic. ma ucho, ansatus, Coli. manubriatus, Pall.

^Antenat, przodek, poprzednik plemienny, 1) dziad, avus; generis, gentis auctor, Cic.- 2) jeden z przodków, unus maiorum, Cic.

*    Antologia, kwiatosłów, wybór najpiękniejszych miejsc z pisarzów, anthologica – orum, Plin. anthologia; flores, flosculi ex poetis delibati; flo-rileguim ; florum corpusculum , Just. Pru«j’

*    Antreprener, podejmujący się. czego, trzymający co na siebie, qui molitur, facere instituit aliquid; qui suscipit aliquam actionem, Cic. budynku, aedificator, Nep. locator (jeśli wyprowadzenie budynku architekcie powierza), Pand. ten, który przyjmuje, redemptor, Cic. div. 2, 21, 47.

*Antwas, miednica, umywadlnik,

1)    w ogóle: aqualis, Plaut. Varr. aquiminarium, Plaut. aquiminale, Pomp.-

2)    do umycia rąk przy ofiarach: mal-luvium, Fest.- 3) do umycia nóg: pel-luvium, id.

*Antydot, (άντίδο-ον t.j. ®χρμαχον, wszelkie lekarstwo przeciw truciznie),

Antypatya

antidotus, Cels. antidótum, Suet. remedium adversus ‘venenum, Ceis.

*Antyfona, śpiewanie kościelne na przemiany, altemus cantus, Ovid. carmen alternum, Virg. carnien amoebaeum, Serv. ad Virg. versus alterni, Cic. Liv.

*    Antyk, 1) wszelki zabytek starożytności, a zwłaszcza zabytki sztuk wyzwolonych, monumentum artis antiquae; opus antiquum; opera, monumenta antiqua, artis antiquae, JSrn. op., mon. antiquo artificio facta, Cic. Verr. 1, 5, 14. ustawiać, opera antiqua in musaeis proponere, Em. wy-kładacz, elegans interpres operum antiquorum, id.- 2) człowiek staroświecki, dawnćj daty, obsolętus-a-um, Gic. antiqui prisci moris; suknia, absole-tus vestitus, Cic. starćm się stawać, wychodzić z mody, obsolescere; consenescere , id. – adv. more antiquo, prisco; ubierać się po staromodnemu, patrum amictum imitari.

*Anty kamera, przedpokój, 1) u Rzymian: atrium, Cic.- 2) unas: conclave exterius, Jan.

*    Antykwaryusz, antykwarz, 1) biegły w starożytnościach, antiquitatis investigator, Cic. rerum veterum, antiquarum scrutator, indagator; bardzo pilny, diligentissimus investigator antiquitatis, Cic. Brut. 15, GO. być a. antiquitatis studiosissimum esse; – 2) handlarz starzyzny, który stare książki kupuje i sprzedaje, veterum librorum coemptor, venditor; qui quaestum facit antiquis libris coemendis ven-dendisve.

*Antypast, przysmaczek przed o-bjadem, przedkąsek, promulsis-idis, f. Cic. przen. n. p. in promulside libidinis militabit, Petron,- przedsmaczek, gustatorium (opp. coenatio gravior), Plin. ep. 5, 6, 37.

*    Antypatya, niechęć, czyli odraza wrodzona ku rzeczy, lub osobie jakićj, discordia, quam graeci antipa-

Antypod    Apetyczny    11

tliiam appellavere (αντιπάθεια, Plin. 37, 4, 16); adversitas, Plin. 11,25, 30. także: discordia; naturae repugnantia; naturale quasi bellum, Cio. insitum, ingeneratum quoddam odium, Cio. ku rzeczom nieżywotnym: odia rerum surdarum ac sensu carentium, Plin. 20, 1. mieć ant. abhorrere ab aliqua re, Cio. aversari aliquid , Liv. (odwracać się od czego);- jest między niemi ant. naturali quodam odio dissident; także: inter se dissident.

* Antypod, 1) przeciwstopny, mieszkaniec przeciwnćj strony kuli ziem-skićj, qui adversa nobis urgent vestigia, qui adversi nobis stant, Cio. Somn. Scip. 6. qui adversis vestigiis stant contra nostra vestigia, quos αντίποδας vocatis, Cie. Acad. 2, 39,123. póżnićj także: antichthónes, Plin. 6, 22, 81. antipodes, Lact,- 2) przen. przeciwnik, adversarius; aversus, abhorrens ab a-liquo, Cio. byćp. dissidere ab aliquo; averso, abalienato esse in aliquem a-niino, id. być wielkim p. magnopere dissentire ab aliquo, Cic.

Ann! 1) tak jest, ita; ita, sie est; recte, (uniżenie); certe; vero (twierdzenie z dobitnością); sane, sane quidem (silne twierdzenie) ; etiam (stopniuje twierdzenie), Cio. także: maxime; admodum, Plaut. Ter. – 2) nuże, dalćj, z naleganiem mówiąc, ultra; longius, Cie. ulterius, (tylko nie w prozie), Ovid. ulterius abire, Ovid. trzodę, armentum porro agere, Liv, porro ire, pergere, id. longius producere, Cio. ‘Brut. 15, 60.- o czasie, longius, ultra producere, Cie. ultra differre, a-liquid, Liv.

*Anyż, ziele, anlsus-i-m. Plin. h. n. 19, 8, 167. anisum Pimpinolla, Linn.

*Aparament, sprzęty, szaty kościelne, vasa ecclesiastica; supellex, qua uti solemus ad rem divinam.

*Aparat, 1) przygotowanie, przyrządzenie, apparatio; apparatus; comparatio ; praeparatio, Cie. smaczne

przyrządzenie potraw, conditio ciborum, Cie. N. D. 2,58,146. – 2) sprzęty, narzędzia wszelkiego gatunku, η. p, wojemie, matematyczne i. t. p. instrumenta, Cie. do codziennego użytku albo wygody służące: utensilia, Liv. co w mieszkaniu dla wygody służy: supellex;- wobszer. znacz, vasa, Cic. służące do pracy: instrumenta, Cie. w polu, instrumentum rusticum, Phaedr. albo tylko instrumentum, Cic. na polowaniu, instr. venatorium, Plin. ep. sprzęty wojenne, okrętowe… arma; szczególnie liny okrętowe, armamenta, Liv. – 3) strój, ubiór wytworny, cultus; mundus; ornamentum, Cic.

*Apellacya, sąd wyższy, iudicium, ad quod de provocationibus certatur, Liv. 8, 33. senatus provocationum, Berger.- udać się do wyższego sądu, appellare; provocare (w sprawach karnych), Cic. Liv. appellare ab aliquo ad aliquem, CYc. do narodu, appellare populum; provocare ad populum, Cie. także w połączeniu, appellare i provocare ; odwołaj się do narodu, ad populum provocatio esto, Cic. Leg. 3, 3, 6. przeciw komu, czemu, adversus, contra aliquem, aliquid appellare, lct.-odwołanie się, appellatio, provocatio ad aliquem; wnieść, appellationem, provocationem interponere, Di‘f. de provocatione certare; przyjąć, appellationem admittere, recipere; nie przyjąć , non admittere, non recipere appellationem; przyznać, dare alicui ius provocationis adversus aliquem, Flor.-apellant czyli który się do sądu wyższego udaje, qui ab inferiore iudicio ad superius provocat; albo: appellans; appellator; provocans, Cic,- pismo, libellus nppellatorius, Ulp. Diy.

*Apellacyjny sędzia, in tribunali provocationum senator, iudex.

*    Apertura, odciek, rana otwarta, fonticulus, T. t. otworzyć, fonticulo elicere, evocare malos humores.

*    Apetyczny, apetytny, apetyt

12    Apocyntum

wzbudzający, smaczny, appetitum, desiderium alicuius rei excitans; – o potrawach, appetentiam ciborum faciens, invitans, Plin. w dalsz. znacz, delicatus; suavis; dulcis, Cie.- nie ap. z powierzchowności, foedus, sordidus, Cic. ap. być, invitare ciborum appetentiam, Plin. ad palatum esse; palato blandiri;- adv. suaviter, Cic. potrawy ap. sporządzać, cibos ita parare, ut libenter sumantur; suaviter condire cibos; ap. jeść t. j. przyzwoicie, urbane, modeste edere; nie ap. jeść, rustico more cibos capere; – niemający ap. adi. quem nulla tenet ciborum appetentia, albo: in quo cibi appetentia elanguit, Geli.

*Apocymuni, roślina amerykańska przędzę pośrednią międzyjedwa-biem a bawełną dająca, Asclepias Syriaca, Linn.

*Apologia, (απολογία) usprawiedliwienie na niesłuszne zadanie przeciwnika, defensio, Cic. pisać ap. scribere pro aliquo, scribere alicuius defensionem, Cic.

*Apoplexya gwałtowne ustanie władzy, czyli obumarcie nerwów, a-poplexla, Cael. Aur. 3,5. resolutio nervorum; paralysis, Ceis. ap. być ruszonym, apoplexia corripi, tentari; ruszony, apoplecticus, Cael. Aur. paralyticus, Plin. 20, 9, (34). (παραλυτικός).

*    Apostata, (άποςτατης) ten który porzuca religią swoję, desertor, Cic. defector; transfuga, Tac. odstępca państwa, perduellis, Cic. roligii, apostata, Tert. desertor religionis; qui deseruit sacra sua.

*    Apostoł (άπόςτολος), posłaniec, w piśmie św. uczeń Chrystusa i nauczyciel jego nauki, apostolus, Eccl. nuntius ; interpres doctrinae Christianae.

^Apostolstwo, urząd, munus apostoli , legati divini, sacri; uroczystość ap. dies festus apostoli memoriae sacer; dzieje ap. acta apostolorum; fata

Arbuz

et res gestae apostolorum; list (prawu.) literae dimissoriae, Dig.

^Apostrof, znak pisarski, odcinek, apostrophas, f. Prisc. deacc. ρ. 1287.

*    Apostrofa, figura krasomowska, figura; orationis ornamentum, Cic.

AAprendować, zbytecznie dbać o co, uwagę zwracać na co, animum advertere ad rem; curare, servare, observare aliquid; rationem habere alicuius rei, Cic. (nieap.) quid agat aliquis non animadvertere, Cic. N. D. 1, 2, 3.

*Aprosza, wyraz wojskowy; przykop, fossa obsidionalis, oppugnatoria; zastarz: brachium, Liv. 4, 9, 14.

*    Aprykoza, większy gatunek morel, owoc, prunum armeniacum, Plin. malum armeniacum ( u nowszych ) ; drzewo, prunus armeniaca, Linn.

*Aptćka, (αποθήκη), officina medicamentorum ; off. pharmaceutica; taberna medica, medicina, Plaut. Epid. 2,2, 13. dobrze urządzona ap. instructa et exornata medicinae exercendae causa taberna, Cic. Cluent. G3, 178.

^Aptekarz, co lekarstwa przygotowywał one sprzedaje?, pharmacopola, Cic Cluent. 14,40. medicamentarius, Plin. apt. być, pharmaceuticam facere, exercere. Pamiętać należy, że ta nazwa wcale niestósowna dla naszych aptćkarzy, bo u starożytnych lekarze sami podług swego widzimisię lekarstwa sporządzali. Książka apt. dispensatorium; codex medicamentarius; waga aptecz. pondus pharmaceuticum ;-sztuka apt. medicamentaria (sc. ars.), Plin. pharmaceutice; ars medicamentorum conficiendorum; zajmować się sztuką apt. artem medicamentariam exercere, factitaro.

*Arak, wódka z ryżu, humor ex oryza in quandum similitudinem vini corruptus, na w. Tac. Germ. 23- liquor fortior ex oryza excoctus.

Arbuz, cucurbita citrullus, Linn.

Archanioł

13

*    Archanioł, Archangelus (άρχάγ-γελος), Tertull.

*Arcbidyakon, (διάκονος, wszelki posługacz), w kościele pewna dostojność, archidiaconus.

*Archimandryta, przełożony klasztoru greckiego, summus monachorum praefectus, Jan.

*    Architekt, άρχιτέκτων, 1) naczelnik budowy, budowniczy, architectus, Cic.- 2) dozorca bud. aedilis, Cic.

Arcybiskup, archiepiscopus, Eccl.-adi. archieplscopalis, Eccl. arcybiskup-stwo, archiepiscopatus, Eccl.

Arcycześnik, najpierwszy podczaszy, arcliipincerna, T. t.

Arcydzieło, 1) opus artis absolutum, perfectum; opus singulari artificio ; singulari opere artificioque, politissima arte perfectum, Cic. artificium, Cic. uważać co za arcydzieło, aliquid mihi puto palmarium, Ter. tojego ar-cydz. in hoc, quid posset, ostendit; hic artis summam exhibuit; – 2) rzecz, którą, wyzwolony rzemieślnik sporządza, aby prawo majsterstwa uzyskać, artis specimen, documentum; tirocinii ponendi praerogativa; zrobić, edere artis specimen, quo quis magisterium consequatur.

*Ai’cykanclerz, arehicancellarius,

Ict.

Arcykapłan, kapłan wyższćj dostojności, archipresbyter, Eccl. archi-sacerdos, Venant.

Arcyksiąże, archidux-ucis-m.

Arcyłgarz, kłamca w najwyższym stopniu, homo, qui totus ex mendaciis constat, factus est, Cic. arcyklamstwo, mendacium maximum, impudens, Cic.

Arcylichwiarz, fenerator acerbissimus, Cic.

*Arcymarszałek, arckimareschal-lus, T. t. primus palatii magister, Bau.

Arcypodkomorzy, podkomorzy wielki, archicamerarius, Ict.

Arcypodskarbi, podskarbi wielki, arckitkesaurarius, Inscr.

Arfa

Arcyrozbójnik, dux latronum, Cic.

Arcystolnik, podstoli wielki, ar-cliidapifer, Ict.

Arcyszelma, oszust, zdrajca głó-wny, veterator, Cic.

Arcyzłodzićj, trifur, Plaut. princeps furtorum, Cic. Verr. 5,1,4.

Arenda, 1) dzierżawa, conductio, redemptio, Cic. rzecz, conductum, Cic. dzierżawić, conducere, redimire aliquid , n. p. conducere hortum, Cic. vectigalia, Liv. wyarendować, conducere, redimere aliquid ab aliquo, Cic,-2) czynsz dzierżawny, pretium, merces conducti, redemptionis ; wielki czynsz płaci , magno conduxit hoc praedium; za dom nie wielki czynsz płaci, non magno conduxit domum, Cic. za wielki czynsz wydzierżawił, magno locavit , elocavit hunc fundum, Cic.

Arendarz, dzierżawca, conductor (opp. locator, co wydzierżawia komu), Caes. Plin. redemptor, Cic. colonus, najmujący pachciarz, Plin. dz. publicznych dochodów (u Rzymian) publicanus , Cic.

* Areszt, 1) więzienie, custodia, carcer, vincula, Cic. ścieśniony areszt, custodia arta; rozwolniony, custodia libera, Sal. Liv. liberalis, Cic. Brut. 96, 330. aresztować kogo, aliquem tenere in custodia; siedzieć w ar. custodia, carcere, vinculis teneri, coerceri, haberi , retineri, Cic. – 2) zatrzymanie urzędowe rzeczy lub osoby, retentio, Paul. in Pand. zatrzymać towary, retinere , detinere merces; ar. coś, potni aliqua re, Cic. occupare aliquid, Liv.

*Aresztant, więzień, captivus, qui custodia, carcere tenetur, retinetur, coercetur.

*Arfa, (zbywa na stósownym lać. wyrazie) , zwykle: psalterium, Cas-siodor. dla zupełnego zrozumienia: karpa; arfenista: psaltes, Sidon, gdy do gry śpiewa, citharoedus, Cic. ar-

14    Arka

fenistka, psaltria; fidicina, Ter. gra na arfie, cantus harpae.

*Al’ka, 1) skrzynia, arca-, Gic. cechowa, arca, fiscus, tabularium collegii , Baw. – 2) navis , Gic.

*Arkabuz r broń ręczna ognista, sclopetum ; bombarda; gwintowany, sclopetum striatum.

*    Arkada, podsklepienie a osobliwie mostowe, concameratio ,, Vitr.

*    Arkan, 1)tajemnica, ars occulta, arcana; remedium arcanum; – 2) postronek, którym łapią konie nieujeż-dżone, laqueus ; tendicula; pedica; -3) wszelkie wędzidło, frenum (plur. freni i frena) ; habenae, Cic. koniowi nałożyć, equo inficere frenos, Cic. equum frenare, Hirt. infrenare, Liv. frenis coercere, Quint.

*Arktyezny, arctlcus (αρκτικός od artos άρκτος i. e. ursus, ursa,, septentrio), północny.

Arkusz papićru, plagula, Plin. dwadzieścia ark. scapus r Plin.

*    Arlekin, błazen teatralny w sukni szacliowanćj , maccus, App. sanio, śmićszek, Cic. de or. 2,61,251.

*    Armata, harmata, tormentum bellicum; nabijać, pulverem pyrium cum globo in tormentum indere; bez kuli, pulverem nitratum in tormentum bellicum indere; celować, tormentum bellicum aliquo dirigere; wystrzelić, tormentum bellicum mittere, emittere; strzelać do miasta, urbem tormentis bellicis verberare , quatere; – łódź z działami, scapha tormentis bellicis instructa, armata; – huk arm., fragores, fremitus tormentorum bellicorum; -ogień arm. z ostrego naboju, tella tormentis bellicis emissa; ictus tormentorum; gwałtownym ogniem arm. miastu dokuczać, crebris telis tormentis emissis urbem verberare, oppugnare ; kula arm., globus, pyrobolus tor-jnentarius ; globus tormento bellico emissus; – proch arm., pulvis nitratus grandior; – wystrzał arm., tormenti

Artykuł

bellici fragor (pod względem huku); ictus (jeśli trafi); wystrzał in abstracto : telum tormento missum, Caes. B. C. 3, 51..- odległość strzału arm., quo tormentum’ adigi potest, Caes. B. C. 3′, 56. znajdować się za odi. strzału, extra tormenti ictum esse , Liv. być w odległości strz. arm. , tam prope constitutum esse, ut tormentis aliquid peti, attingi possit.

* Arsenał, 1) zbrojownia, armamentarium, Cic. Liv. z publicznych

ars.    broń między naród rzymski rozdać, arma ex publicis armamentariis populo romano distribuere, Cic.Rabir. 7, 20. – 2) miejsee budowli okrętów, navale; navalia, Liv.

*Arszenik, Arsenicum (αρσενικόν); arszenikowy, arsenicalis.

*Arterya, żyła prowadząca krew z serca po całćm ciele, tętna, arteria, Cic.

*Artykuł, 1) część główna rzeczy, mowy, pisma, membrum ; pars; locus; caput, Cic. (nigdy: articulus); – art. wiary, caput, locus fidei, formulae Christianae; art. w piśmie, locus, caput , Cic. art. w słowniku, vox, vocabulum ; art. kontraktu, conditio, caput, Cic. art. zawartego pokoju, leges, conditiones, capita pacis, Liv. Cic.

art.    procesu, quaestiones, capita, nomina, Ict. na nie odpowiedzieć, ad proposita accusationis capita respondere; o nie kogo zapytać, quaestionem in aliquem ponere, Liv. art. w gazecie, particula; caput; membrum, Bau. uczony artykuł, locus de rebus literariis, id. podzielić ną art. in membra distinguere aliquid, Cic. mowa na art. podzielona, oratio membris distincta ; – 2) gatunek, art. n. p. towarów, genus; species; ten art. nie sprzedaję , hoc genus mercis non vendo, Bau. to się tyczy mego art., hoc est e meis mercibus, id. ten art. bardzo poszukują, huius generis merces cupide a multis emuntur, expetuntur; –

Artyleryk    Arystokratyczny    15

często wyraża się także przez res, u. p. art. dla zbytku, res ad luxuriam pertinens, Cacs. B. G. 2 , 15. – 3) w Gram. art. t. j. przedimek, articulus.

*Artylerya, zbiorowo: działa, działa ciężkie, lekkie: i) u Rzymian: tormenta, ballistae, Caes. catapultae, Veget. – 2) u nas: tormenta bellica; machinae bellicae; – ciężkie, tormenta bellica maioris modi; – art. konna, tormenta, quae ab equitibus administrantur ; artylerya w ogóle, res tor-mentaria; apparatus tormentarius; inspektor art., magister rei tormenta-riae; sługa art. qui est a tormentis bellicis, Nolt. rei tormentariae administer; u starożyt. ballistarius; tragularius , Veget, ogień ar. ictus (jeśli ostremi nabojami strzelano); fragores tormontarii (huk); silny, gwałtowny, ingentes tormentorum fragores; crebri, terribiles tormentorum ictus; strzelać na nieprzyjaciela, na miasto, terribilem in modum tormentorum ictibus petere, vexare hostem, urbem; – pułkownik art. cohortis tormentariae praefectus, Jan. miejsce, gdzie armaty stoją, agger tormentarius, Reich.-koii, equus tormentarius , id. szkoła, ludus tormentarius; – furgon, currus tormentarius; – artylerzysta, tormentarius ; rei tormentariae peritus; tormentorum curandorum, administrandorum minister.

* Artysta, sztukę posiadający, u-miejący, η. ρ. malarz , artifex, Ciemniejący z kości słoniowćj wyr. artifex in ebore, Quint. biegły, egregius, artifex summus, Cie. dobry, artifex probus, Cie. rymotworca, poeta; snycerz, opifex artifex, Cie. artystka, artifex, Cie. – do artysty należący, artifici conveniens; in artificem cadens , Cie.

*Arya, 1) gatunek pieśni, (z włosk. aria); canticum, quod ab Italis aria dicitur; – 2) sposób ułożenia głosów do pieśni jakowćj, modi, Cie. moduli,

Plin. numeri, Cie. przeciwnie do treści (carmen): cantus, Cie. Tuse. 4,2, 3. moderatio Vocis; cantus, Cie. modulatio , Quint. podług aryi, ad modulos, ad modos, ad numeros alicuius cantici; – modulatus , mile brzmiący; mile śpiewać, modulate canere; m. brzmieć, numerose sonare, Cie.

*Aryergarda, straż tylna, agmen extremum, novissimum, Caes. extrema agminis, Liv. albo tylko: novissimi (opp. primum agmen, straż przednia) ; stanowić tylną straż, agmen claudere, cogere, Caes.

*Arystokracya, (άριστοζράτε:α), rząd obywatelów najznaczniejszych, władzę najwyższą sprawujących, respublica, quae a principibus tenetur, Cie. div. 2,2, 6. eius respublicae status, quum est penes delectos omnium summa potestas, Cie. de rep. 1, 26. optimatium civitas, ibid. dominatus optimatium, ibid. 27. civitas, in qua cives per principes reguntur, ibid. potestas atque opes optimatium, ibid. 22. civitas, quae ab optimatibus regitur, ibid. 34.

*    Ary stok rat, 1) możniejszy obywatel , pan, wynoszący się nad innych , qui multum in civitate potest, valet; cuius magna est in rebus publicis administrandis auctoritas, Cie. arystokraci, qui rempublicam tenent; qui imperium in civitate exercent, principatum in civitate obtinent, Cie. Nep. optimates, proceres, principes civitatis, potentes cives; – 2) przyjaciel , poplecznik możnorządztwa, optimatum fautor, Nep. optimatum causae favens ; opt. sectam , causam sequens , sectans, Cie.

*    Arystokratyczny, qui optimatum causam agit, Nep. Plioe. 3,1. optimatum , prineipum, potentium civium imperio addictus, favens, studens ; tyczący się arystokracyi, ad potestatem, ad imperium optimatum pertinens ; – państwo, civitas, quae opti-

16    Arytmetyczny

matum consilio gubernatur, Cic, Flacc. 26, 63. civitas, quae opimatum arbitrio regitur, Cic. de rep. aryst. myślący, optimatum fautor, Nep. Alt. 5, 13. to państwo było zawsze aryst. illa civitas semper optimatum sectae patrona erat, Wyttenb.

* Arytmetyczny, rachunkowy, liczbowy , arithmeticus, Vitr. wyjaśnić zdanie aryt. numeris aliquid explicare, Cic. Tuse. 1,17,38. arytmetyka, (αριθμητική) umiejętność z danych liczb wynajdywania innych, a-rithmetica, Sen. arithmetice, Plin. numerorum scientia, Ruhnlc.

*As, 1) stopa mennicza u Rzymian i pieniądz miedziany, dzielący się na 12 części niejednostajnćj wartości , as-assis-m. – 2) waga złotnicza 64 razy w jednym czerwonym złotym zawarta, quarta et sexagesima pars nummi aurei; – 3) w kartach francuzkicli: tuz, na kostkach oko, unitas, monas-&dis-f. (μονά;);-4) funt aptekarski, as, T. t.

*Asbest, (άσβεστο; w ogniu nieskazitelny) kamień podobny co do swoich własności amiantowi, asbestos, amiantus, Plin.

*Aspekt, 1) konstellacya, położenie , pozór gwiazd na niebie; positus siderum, Tac. Ann. 6, 21. positura stellarum, Geli. 14,1. siderum significatio, Plin. ep. 2, 20. astrorum affectio, Cic. Fał. 4, 8. coeli affectio, Cic. div. 2,47, 99. (wyraz constellatio znajduje się dopiero u Ammian. Mare.) którzy pod taką samą konstellacya urodzili się, qui eodem statu coeli et stellarum nati sunt, Cie. div. – 2) wszelka oznaka przyszłości, omina, Cie. dobre asp. omina secunda , fausta ; spes laeta, bona; złe asp., omina sinistra, mala.

*Aspirant, starający się o co, studiosus, cupidus, appetens alicuius rei; captator, Cie. o urząd, petitor, Hor. candidatus, Cie. który się z drugiemi

Assygnacya

o co stara, competitor, Cic. aspirant-ka, competitrix, Cic. Mur. 19,40.

*Asambla, najczęściej w 1. m. a-samble, biesiada uroczysta, sollemne; pompa; biesiadować uroczyście, diem festum magno apparatu, magna pompa, magnifice celebrare; publiczne biesiady d. publica sollemnia instituere.

*Assekuracya , zabezpieczenie, fides alicui de damnis restituendis data, interposita ; periculum a vi tempestatis, Liv. 25, 3. przez opisanie: ea cautio, quam negotiatores assecu-rationis nomine usurpant, Wyttenb. dać as. de periculo alicuius rei cavere ; cavere alicui de re, id. – nale-żytość as. merces damni praestiti, praestandi; – towarzystwo as. societas eorum, qui de damnis pensandis spondent; – zabezpieczyć, v. tr. cavere de re, Caes. pro re, Plin. damnum praestare, Cie. coś zabezpieczyć kazać, cautionem adhibere alicui rei, Cic. rzecz zabezpieczona, res cauta, Cic. zabezpieczyciel, qui damnum praestat; qui cavet de, pro aliqua re, Cie.

*Assesor, współsędzia, assesor, Suet, iudex, Cic. w radzie: assesor; senator; consiliarius, Cic. Lacedaemonii regibus suis augurem assesorem dederunt, Cie. div. 1,43,95. – 2) współsiedzący n. p. przy stole, w teatrze: consessor, Cic.

*Assygnacya, kwit na co, zalecenie wydania czego, assignatio; na grunta, ass. agrorum, Caes. na pieniądze, syngrapha; praescriptio (jeśli jest na piśmie, inaczćj attributio), Cic. Att. 15,13,5. attributum, Varr. tessera , n. p. na zboże, na pieniądze, t. frumentaria, Suet. Ner. 11. t. nummaria, Suet.Oct. 41. dać ass. do kogo , delegare aliquem alicui, Cic. i delegare aliquem ad aliquem, Sen. 18. ten, na którego korzyść ass. wydana, attributus, Cic. Att. 13, 22.-2) assygnaty, papićry skarbowe, syn-

Astrolab

Atak

17

grXphae fidei publicae; literae de versura publica caventes.

*    Astrolab, narzędzie matematyczne , astrolabium, Math.

*    Astrolog, sądzący z gwiazd o rzeczach ziemskich, osobliwie o przyszłych, astrológus, Cic. siderum, a-strorum interpres ; Chaldaeus, Cic. div. 2, 72,149.

^Astrologia, wróżba z gwiazd, astrologia, Cic. scientia sideralis, Plin. rationes Chaldaicae, Cic. div. 2, 47, 98. gwiazdowieszczba, Chaldaicum praedicendi genus, ibid. gwiazdomi-strzyni, astrologa, astrorum interpres.

*Astronom, gwiażdziarz, astronomiis , Jiil. Firm. coeli siderumque spectator, Liv. 22 , 34. rerum coelestium studiosus, Coi. 3,6,4. coeli ac siderum peritus, Curt. 4, 10,4. w zwycz. zrozumieniu starożyt. gwiazdo-wieszcz, astrologus; chaldaeus, Cic. być astr. siderum motus spectare, Just. 1, 1, 9. być gorliwym i pilnym astr. studiosissime coelestia quaerere, Cic. dc rep. 1,10. nie być astr. siderum rationem ignorare, Quint. nowsi astronomowie, recentiores coeli siderumque spectatores.

*    A stronomia , nauka nietylko gwiazd, ale i wszelkich ciał niebieskich , 1) u starożytnych bez względu na wyższą umiejętnośó, astrologia, Cic. de orat. – 2) u nas: coeli dimetiendi studium, Cic. Sen. 14,49. ars siderum motus, ortus et occasus speculandi ; siderum ratio, Quint. astronomia ; coelestium notitia, Sen. astrorum, coelestium, rerum coelestium cognitio , Cic. astrorum scientia, Muret. scientia sideralis (szczególnie ze względu wpływu gwiazd na losy lukdzie), Plin. zajmować się pilnie astr. studiose siderum magnitudines, intervalla, cursus anquirere, Cic. Tuse. 5, 4,10. Babilończykowie przykładali się z wielką pilnością do astr. Babylonii omnem curam in siderum cognitione

posuerunt, Cic. div. 1,42,93. Aratus pisał w pięknych i dobomych wiór-szach o astr. Aratus de coelo stellisque ornatissimis atque optimis versibus scripsit, Cic. de orat. 1,16, 69.

* Astronomiczny, astronomicus; ad rerum coelestium, ad coeli siderumque cognitionem, scientiam pertinens , spectans.

*Astrych, bruk, nalepa z wapna, gipsu i potłuczonych kamieni, równie podłoga jak i sufit, pavimentum, Cic. rudus; ruderatio, Vitr. astrych albo jastrych palić, ruderare, id. astrych rozbijać, pavimentum facere, Cic. struere, Varr. astrychem pociągnięty, pavimentatus, Cic. (w średniow. łać. astracum, prawdopodobnie od οττρακον glina wypalona.)

*Atafc, natarcie , uderzenie , napad, petitio, Cic. impugnatio , K(p. oppugnatio (szczególnie nacieranie na jakie miejsce) Tac. impetus, Cic. impressio (obydwa wyrazy o ogólnym napadzie) Liv. incursio; incursus (żwawy, gwałtowny) Caes. Cic. jeśli więcćj przeciw sobie jednocześnie nacierają, concursus; congressus, Caes. congressio , Just. bardzo gwałtowny at. impetus acerrimus, Cic. straszny, srogi at. impetus horribilis, furens, Cic. gwałtowny, nagły, imp. violentus, repentinus, Cic. incursus repent. Caes. burzliwy at. konnicy, procella equestris , Liv. 29,2. coli. Tac. Hist. 3,53. atakować kogo, impetum in aliquem facere, Cic. dare, Liv. impressionem in aliquem facere, dare, ferre; napró-żno atakować kogo, inanes impetus facere, Cic. gwałtownie atakować kogo, impetum effundere in aliquem, Liv. nagle atakować, repente cooriri in pugnam; srogo nacierała konnica na lewe skrzydło n. equites ferociter in laevum cornu hostium invecti snnt, Curt. 3, 11, 1. odważyć się w nocy na obóz nacierać, nocturnam oppugnationem castrorum audere, Tac. Ann.

3

18

Ateusz

Attrakcya

2, 12.·; wytrzymać at. impetum excipere, sustinere, ferre, Caes. at. konnicy zaledwie wytrzymać, vix sustinere incursus equitum, Caes. pierwszy at. wytrzymać i powstrzymać, primum impetum sustinere ac morari, id. nie wytrzymać, impressionem non forre, Liv. być gotowym do at. infestis signis consistere, Liv. 2, 30. znak dać do at. 1) w ogóle: signum pugnae dare, Liv. Tac. proelii committendi signum dare, Caes. 2) trąbą, bellicum canere , Liv. classicum canere, Caes. signum , signa canere, Liv. przed znakiem do at. priusquam signa canerent, Liv. 1,1. przen.: napaść na czyje dobra, involare in possesionem alicuius , Cic. napaść na majątek prywatny , impetum facere in privatorum pecunias.

*Atensz (άθεος) 1) zaprzeczający bytność Boga, qui nullum esse omnino Deum putat, Cic. N. D. 1,1, 2. qui Deum tollit ; qui Deum esse negat , Cic. 2) człowiek bezbożny, homo impius; divini numinis, rerum divinarum contemptor.

*Ateuszostwo, atheismus; impietas Deum tollens, Dan.

*Ateuszowski, 1) Deum esse negans ; Deum ex rerum natura tollens, Cic. 2) impius, Cic.

*    Atlas, 1) góra w Afryce, Atlas -antis-m. (Άτλας) Plin. Ilygin. 2) syn Neptuna, od którego nazwano morze Atlantyckie; 3) mythol. olbrzym barczysty podpierający świat.

*    Atłas , 1) materya jedwabna, pannus sericus densior et collustratus, Lallem. 2) zbiór map geogr. tabulae geographicae uno volumine iunctae, in fasciculum collectae.

*    Atmosfera, (ατμός dym , para i σφαίρα kula) powietrzokrąg, coelum, in quo nubes, imbres ventique coguntur. Cic. Tuse. 1,19,43.

Atoli, jednak, przecież, spójn. tamen, attamen, zwykle po licet;

etsi; quamquam; si…..tamen stoi

na początku zdania, jeśli przycisk na nie pada, jeśli zaś zdanie poprzedzające ma być następującóm ograniczone , natenczas stoi przed wyrazem o-graniczającóm; tua nobilitas tametsi summa est, tamen hominibus literatis est notior quam populo, Cic. Mur. 1,16. capitis accusatus, absolvitur: multatur tamen pecunia, Nep.

*Atom, (z greek, ά priv. i τέμνειν) nierozdzielna już więcćj cząsteczka, atomus – f.; corpus individuum , Cic. corpus insecabile , Quint. najczęściój w licz. mnog. cf. Cic. N. D. 4, 20,54.

*Atrament, farba płynna, czarna do pisania, czernidło, atramentum librarium, Plin. Vitr. atramentum scriptorium, Ceis, atramentum, Cic. liquor scriptorius; czerwony, zielony atr. humor, liquor ruber, viridis scribendo aptus, factus; atr. którym rzyms. cesarze podpisywali, encaustum, Cod. Theod. ryba, z którćj wyciągano najpierwszy atrament, sepia, Cic. plama z atr. macula atramento facta; pyłek atr. pulvis, unde atramentum scriptorium paratur; kałamarz , atramentarium, Gloss. vas liquoris scriptorii; flaszka na atr. lagena, ampulla atramenti; vasculum vitreum liquori scriptorio servando; kałamarz z kolcem do wbijania wstół, atramentarium portabile, quod infigi potest.

*Attencya, 1) uwaga, animi attentio , Cic. de orat. 2, 35. intentio (bez dodania: animi), Plin. animus attentus, intentus, Cic. o słuchaczach, którzy na wykład uważają, audientia, Cic. auscultatio, 8ei\. intentio, Plin. η. ρ. sibi, orationi suae facere audientiam, Cic. – 2) oświadczenie szacunku dla kogo, officium , studium; cura, Cic. uszanowanie komu okazywać, officium et diligentem cultum tribuere alicui, Cic.

* Attrakcya, zbliżenie się do siebie ciał bez widocznćj przyczyny; moc

Au

czyli sila przyciągają ca, attractio, Plin. attractus, Ceis. vis attrahendi, Plin. ad se alliciendi; virtus attractoria.

Au, wykrz. au! vae! Ter.

*Audyencya, słuchanie,, audientia, Gic. przypuszczenie do posłuchania, admissio (o tym, który do siebie przypuszcza) Plin. (ze względu na tych, którzy przypuszczeni bywają) aditus, Nep. jeśli tyle znaczy eo rozmowa: colloqium, Caes. aud. publiczna , admissio publica, sollemnis; mieó aud. more sollemni admitti, audiri, Bau. u książąt: sollemni modo salutare, alloqui principem, Bau, tajemna aud. alloquium secretum; salutatio secreta, arbitris remotis; dać komu aud. aliquem ad colloquium admittere, Caes. alicui dare admissionem , Plin. aditum, Nep. Paus. 3, 3. w senacie rzyms. posłuchanie dawaó, n. p. obcym posłom, senatum dare, Cie. Liv. aud. uzyslcaó, aditum obtinere , Just. który trudno aud. daje, ad quem aditus difficilior est, Cie. Fam. 6, 13, 3. dać komu tajną aud. colloquendi secum remotis arbitris potestatem alicui facere; prosić u kogo o aud. aditum conveniendi petere ab aliquo, Nep. Paus. 3, 2. aditum ad principem postularo, Tan. Ann. 2, 28. o tajną aud. secretum petere ab aliquo, Tac. Iiist. 2,4. nieotrzymać, ad colloquium non admitti, Caes. aditu arceri, prohiberi; sala aud. cubile salutatorium , Plin. 15,10,11. conclave admissionibus destinatum, w rozumieniu rzyms. atrium, Cic.

*Aukcya, 1) pomnożenie, powiększenie, auctus, Liv. incrementum; amplificatio ; multiplicatio ; accessio, Cic. n. p.rei familiaris amplificatio, nemini nocens, non vituperanda est, Cic. off. 18,25.- 2) publiczna przedaż więcćj dającemu, auctio, sectio (sectio używa się o licytacyi dóbr konfiskowanych) Cic. publiczna dla skarbu wyprawiona aukcya, hasta publica (osa-

Autentyezny    19

dzano na miejscu, gdzie się miała odbyć publiczna licytacya włócznią) Nep. być sprzedanym przy takićj auk. sub hasta venire, Flor. sub hasta vendi, Liv. o auk. publicznych danin, cel i t. p. hasta censoria, Liv. 24, 18. wyprawić auk. auctionem facere, constituere , Cic. proponere, Quint. auctionari , Cic. Caes. publieznie zapowiedzieć, auctionem proscribere, Cic. nigdy nie przystępywać do publicznój auk. nunquam ad hastam publicam accedere, Nep. Att. 6,3. wywoływać przy ąukcyi, praedicare, Cic. Verr. 3,16,40. kto auk. zwiedza i zakupio-nemi towarami kramarzy, circulator auctionum, Cic. Fam. 10,32,3. adi. auctionarius, Cic.

*Aukcyonator, auctionum curator, qui auctionem administrat; jeśli wywołuje , praeco, Cic. być auk. praeconium facere, Cic. Fam. 6, 18, 1. spis rzeczy, tabulae auctionariae, Cic. index rerum in auctione venalium, vendendarum; spis książek, catalogus librorum per auctionem divendendorum, Wyttenb. adv. auctionis modo, lege, ordine; sala, pokój, atrium auctionarium, Cic.

*Austeruik, oberżysta, gospodarz gościnny, caupo (caupo recipit solummodo pretio et mereede, lucri gratia, cf. Cic. div. 1, 27, 57.) ; diversorii publici dominus; xenoparSelius, Pand. parochus (szczególnie o tych, którzy jadących w interesie publicznym zaopatrywali, zob. lleind. do Hor. Sat. 1,5,46.) Cic. aust. dla fur, stabularius , Sen. App. być aust. cauponam exercere, Ulp.

*Austerya, oberża, dom zajezdny, deversorium hospitale, Liv. 21, 63. deversorium, Cic. a. wyborna,dev. lautum, luculentum.

* Autentyczny, rzeczywisty, niewątpliwy, fide dignus; verus (opp. falsus, fictus); certus (opp. dubius); probus (opp. adulterinus), Cic. genui-

20    Autor

nus; Plauti fabula genuina, autentyczna komedya Plauta, Geli. 3,3, 7. adv. vere; certo auctore, cum auctoritate, Cic. u Cic. znajduje się grecki wyraz: οώθενπκώς; autentyczność, fides ; auctoritas; veritas, Cic.

*    Autor, 1) sprawca jakiejkolwiek rzeczy, wynalazca, pobudka do czego, auctor; effector; inventor; parens ; fabricator; conditor: creator; procreator; seminator, Cic. w dalsz. znacz, caput; princeps; w podlejszóm znaczeniu : architectus ; machinator; concitator, Cic. concitor, Liv. Tac. molitor, Suet. Tac. n. p. mundi creator; omium rerum seminator et sator, Cic. 2) pisarz, twórca księgi, auctor (z dodaniem tego, co napisał); scriptor, Cic. conscriptor, Quint. n. p. prawa: scriptor legis , Cic. conscriptor legis , Quint. listu: qui epistolam scripsit, confecit, dedit, Quint. książki: qui libram scripsit, conscripsit, confecit, Quint. composuit, Cic.

*    Autorament, zaciąg wojska, conquisitio , Liv. delectus (prawy; conquisitio , więcćj gwałtowny), Cic. nakazać , delectum decernere, Liv. 2, 27. odbywać, delectum habere, ibid. w mieście jakićm zaciągać, esso, versari in aliqua urbe ad milites conquirendos , conducendos.

Awa, coni, aza, ażali, num; służy w pytaniach, num cogitat, quid dicat, ażali myśli, co mówi ? – nonne -pytając; nonne animadvertis, ażali nie-postrzegasz ? – nunquid?

*    Awangarda, przednia straż, primum agmen, Liv. na marszu: frons agminis, Tac. Brutus stanowił z jazdą przednią straż, Liv. 2, 6. Brutus cum equitatu antecessit; antecessores agminis , Suet.

*Awans, 1) wywyższenie do znacz-niejszćj dostojności, ascensus ad al-tiores dignitatis, honoris gradus, Cic. profectus-us – m. Liv. Quint. progressus , Cic. przy wojsku, ampliores or-

Awanturniczy

dines, Caes. nadzieją nagród i awansu żołnierzy do służby wzywać, spe praemiorum et ordinum milites evocare, Caes. B. C. 1,3. – 2) dawanie pieniędzy z góry, pecunia alicui suppeditata; pecunia in antecessum data; pecunia in antecessum accepta (ze względu na tego, który daje i który odbiera).

*Awansować, 1) robić postępy, procedere, proficere, Cic. w filozofii, procedere in philosophia, Cic. szczęśliwie , pulchre procedere, Cic. – 2) być wywyższonymi, procedere in honoribus , Cic. Brut. 48. altiores dignitatis , honoris gradus ascendere, Cic. -3) z góry pieniędzy dawać, pecuniam alicui suppeditare, in antecessum dare.

*Awantura, osobliwy przypadek, casus, Cic. nadzwyczajna przygoda, monstrum, Ter. casus mirificus; res mira, prodigiosa; portentum , zob. Herz. do Sal. Cat. 47, 2. periculum, Cic. przebyć, casum mirificum, periculum subire; który wiele aw. przebył, varios casus et permulta discrimina rerum expertus; narażać się, albo szukać osobliwych przypadków, tentare, periclitari fortunam; experiri fortunam, Cic.

*    Awanturnik, qui tentat et periclitatur fortunam, Cic. qui mirificos sectatur casus; qui fata incerta quaerit ; w dalsz. znacz, ingenium vanum, Sal. Cat. 20, 2. który bez planu błąka się: erro, Hor. planus, Petr.

*    Awanturniczy, monstrosus; mirificus; mirabilis; portentosus, Cic. prodigiosus , Plin. z niebezpieczeństwem połącz, periculosus; terribilis, Cic. sprawy aw. monstra, Ter. mowa aw. oratio portentosa, Sen. kłamstwa aw. mendacia portentosa, Plin. rzeczy aw. res novae atque insuetae, res mirae, nie jestże to aw. nonne hoc monstri simile est ? Ter. Eun. 2,3,43. człowiek aw. homo monstrosus, Cic.-adv. monstrose, Cic. prodigiose, Plin. fabulose, id. to brzmi aw. hoc fabu-

Awiza

21

lae simile est.

* Awiza, doniesienie przez posłańca , nuntius, Cie. pismem, literae, Cie. pisemnie i ustnie uwiadomić kogo, per literas nuntios que certiorem facere aliquem; pisemnie być o czćm uwiadomionym , per literas certiorem fieri de aliqua re.

Awo, 1) alboż , przecież, może, num; utrum; an; nescio , an venturus sit?- 2) owo, ot, oto, patrz! en, ecce, igitur! – 3) awo zgoła, słowem, simpliciter, Cie.

*Axamit, zob. Aksamit; (έςάμιτος sześciodrótowy, sześeioniciany) mate-rya jedwabna w różnych gatunkach; (łać. średnio w. exametum, examitum, samnitum, samis).

*Axyoma, założenie przez się, bez dowodów jasne, axioma-Stis – u. (αξίωμα); effatum; ennutiatio; pronuntiatum , Gic. przez opis. enuntiatio per se vera, quae non indiget demonstratione.

Aż, wyraża 1) miarę lub granicę miejsca, czasu, stopnia wielkości i wszelkich okoliczności, ad; usque ad; tenus ; in; ttsque in, Cie. miarę miejsca: aż do piersi, kolana, pectoribus, genu tenus, Liv. czasu: dotąd, do tego czasu, aż dotąd, aż póki nie , aż póki, aż kiedy, usque ad extremum spiritum; Sophocles ad summam senectutem tragoedias fecit, Cie. exspectare , donec res ad senatum deferatur , Liv. 4,13. Epaminondas ferrum in corpore retinuit, quoad renuntiatum est, Nep. ep. 9,3. non prius; non ante quam, Cie. Germani non prius fugere destiterunt, quam ad flumen Rhenum pervenerant, Caes. B. G. 1, 53. 2) mówiąc z naciskiem: aż nazbyt , abunde; – abunde dictum puto, Sal. rządzi przyp. drug. terrorum et fraudis abunde est, Virg. aż nadto strachu i zdrady; – łączy się z przymiotnikami : voluisse, abunde pul-

Ażyo

chram atque magnificum est, Plin. chcieć, jest rzeczą bardzo piękną i szlachetną; – aż nadto; – poenas dedit usque superque, Hor. aż nadto przypłacił karą; – tak długo , aż ; – adeo usque, satietatem dum capiet, tak długo, aż się nie nasyci; – usque affatim , Plant, aż do sytu, usque antehac , Ter. aż do owego czasu; tak bardzo aż; – usque ad necem verberibus caesus, Ter. usque adeo, Virg. tyle, tak dalece, w taki sposób.

Ażali, pytając: iżali, czyż, czyli, alboż , mim; nonne ; si; an; ergone; si forte.

*Azard, hazard, przypadek, los, casus (συμφορά) ; fors, Cie. (τύχη) zob. Doederl. V. p. 295. res fortuita, Liv. ślepy los, temeritas fortunae; temeritas et casus (opp. ratio et consilium); alea; caecus casus, Cie. fors, Hor. zob. Heind. do Hor. Sat. 1,1,2. na przypadku polegać, in temeritate fortunae positum esse, Cic. Arnie. 6 , 20. przypadkiem, casu; forte; fortuito, Cie. fortuitu, Lact. casu et fortuitu, Cic. szczęśliwym trafem, casu felici; dzieje się ślepym trafem, fit aliquid caeco casu, Cic. przypadek chciał, że, forte evenit, casu accidit, forte ita incidit , ut etc. nie dostałem cię przypadkiem, nulla mihi tc fors obtulit, Hor. Sat. 1, 6, 54.

*    Azyl , schronienie w ucieczce, przytułek, asyłum, Cic. Liv. Tac. (άσυλου); aperire asylum, Liv. otworzyć schronienie; confugere in asylum, Cie. udać się do miejsca ucieczki; w dalsz. znacz, perfugium et praesidium salutis, Cie. commune perfugium; in Caesare miseris perfugium, Sal. Cat. 54,3.

*    Ażyo, odsetki przy wymianie pieniędzy wedle kursu , collybus albo collubus-m. (κόλλυβο:); odciągać ażyo, deductionem facere pro collybo, Cic. Verr. 3, 77, 180.

22

Ba

Babilon

B.

Ba, adv. et coni. zaiście, profecto; mihi crede; sane; certe; nae; zwykle przed pron. pers. i demonstr. n. p. nae ego, nae illi vehementer errant; twierdząc : sane; vero; utique; certe; ita, Cic. bh; jużci; res sane difficilis est, Cic. przyzwalając: quidem; quippe; do; largior; fateor, Cic. dolendum quidem est, fateor, sed ipse malum sibi contraxit; nawet; też; owszem; etiam; vel; quin; quin etiam; imo; secundas etiam, non modo adversas res pertimescebam, Cic. przecząc: przeciwnie; owszem; contra; ex contrario, Cic. może także stać, at; attamen; autem; eia, nui! ba nuże! eia haud sic decet, ba toć się nie godzi! eia ut elegans est, ba! obacz , jak jest piękny; ba i bardzo, baj bardzo (cf. gr. βα) szydząc: vah! videlicet! scilicet; nimirum! Cic.

Baba, 1) stara kobićta, anus-us, f. Cic. Hor. anicula; anicula gloriatur senectute longa. Sen. chełpi się staruszka z długiego wieku; pogardliwie : babsko, vetula, Marł. Juv.- 2) żebraczka, mulier mendicans;- 3) baba krupna, przekupka, scrutaria, cessatrix, Tertull,- 4) stręcząca lubieżnikom pastwę, lena, Cic. libidinis ministra; – 5) rubasznie: mężatka, marita, Hor. mulier, Cic.- 6) u pospólstwa: żona, uxor, coniux, Cic. – 7) w ogólności : kobićta, niewiasta, femina, mulier, Cic.- 8) przenośnie, o mężczyźnie : tchórz , letkowiemy, mulier, Plaut. Ter. Cic. non me putat militem, sed mulierem, Plaut. Bacch. 4, 8, 4. si te dolor aliquis pervellerit, exclamabis ut mulier? Cic. Tuse. 2,20,46. plotkarz, garrulus, Hor. Sat. gerro, Ter. nugator, Plaut. Cic.- 9) w rodzinie: matka matki lub ojca, avia, Cic.-10) położnic pilnująca, obstetrix, Ter. rozkazał Faraon babom: gdy będziecie babie niewiastom hebrajskim , to tedy synaczki zabijcie; ale baby one

Boga się bały; praecepit Pharao obstetricibus: quando obstetricabitis Hebraeas, si masculus fuerit, interficite eum, timueruut autem obstetrices Deum. Exod. 1, 16.- 11) w szachach: pani, królowa, regina latrunculorum;-12) u cieśli: kloc dębowy do wbijania palów, fistuca, Caes. Vitr. zob. Ilerz i Held do Caes. B. G. 4, 17. – 13) gatunek gruszek baniastych , pyra mammosa;- 14) ptak, pelicanus ono-cratylus, Linn. – 15) w astron. baby, dżdżownice, t.j. siedm gwiazd, Pleiades, Ovid. Verqiliae, Virg. Cic. poet. N. D. 2, 44, 112.

Babczany, plur. ziele, Doronicum Plantagineum, Linn.

Babczy czosnek, ziele, Allium ursinum, Syr. 1231.

Babczyny, od babki, adi. aviae; ab avia profectus, acceptus, traditus.

Bąbel (βίμβυλος, πομφόλυξ), 1) bańka na wodzie, bulla, Farr. bullula, Cels. – 2) bąbel na skórze, pustula; papula, Ceis. – 3) w chlebie, pustula, Plin,- 4) bąbel mroźny, pemio; mały, perniunculus, Plin. lóczyć, curare perniunculos, Plin. 26, 11, 66. bullatio, rzucanie baniek, bąblów, Cels. bullo -are, robić bąble, bańki na wodzie.

Babi, 1) baby się tyczący, anilis -e, Cic. muliebris; femineus, Cic. effeminatus , Cic. – 2) babi mur, ziele, ś. Jana pas, Licopodium, Linn. babie zęby, ziele, dentaria pentapkyllos; babi gnój, ziele, crithmum quartum, Syr.

Babic, połogów pilnować, obste-trico-are, zob. Akuszerstwo.

Babieć, babą się stać, effeminari; molliri; enervari, Cic. nihil est nequius aut turpius effeminato viro, Cic. Tuse. 3, 17, 36.

Babikrówka, ziele, sigillum Salomonis, Poligonatum, Syr.

Babilon, Babylon – onis, f. miasto krainy Babilonia, Babylonia; adi. ba-

Babiniec

Bachur

23

bylonicus; babylonius.

Babiniec, przedkościele, gdzie najwięcej baby siady wają, pronaos, m. Vitr. (πρόναος albo πρόναον); vestibulum templi, Eccl.

Babinka, dobra, bićdna babunia, pia anus.

Babizna, spadek po babce, aviae; ab avia acceptus, traditus.

Babka zob. baba, 1) zmrużek, ślepa babka, ciuciu babka, gra dziecinna, gdzie jeden z zawiązancmi oczyma goni i szuka grających, myinda, bez powagi klassyeznćj ; grad, ludere myinda, Kr aft. – 2) w botan. ziele, plantago, Plin. Linn. babka wodna, Alisma plantago aquatica, Linn.

Babrać, gmćrać, fodere, Cic. przen. n. p. w książkach, libros scrutari, excutere, perquirere.

Babski, anilis – e; ineptiae aniles, babskie brednie, Cic. fabellae aniles, Hor. babskie plotki; muliebris; adv. ganiąc: muliebriter; effeminate, Citi.

Bać się, czuć, mieć bojażń, lękać się, strachać się, metuere – ui aliquid; insidias ab aliquo, t. j. zasadzek; z przyimk. de, t. j. względem, ze wględu, n. p. de sua vita, Gic. być w bojażni o swoje życie; z a albo ab, n. p. ab Hannibale, Lin. lękać się Hannibala; z tryb. bezokol. n. p. metuunt natare, Ovid. z ne, η. p. metuo fratrem , ne intus sit, Ter. znenon; albout, Plant. Ter. metuens adi. z przyp. drug. n. p. legum, Cic. deorum, Liv. timere, bać się czego (zewnętrz.), prawie równego znaczenia z cavere, φοβεΐαΟαι; opp. fidere; confidere, tak jak fiducia i timor są sobie przeciwstawne, timeo ut, Cic. (o rzeczach, które żądamy); timeo ne, Terent, (o rzeczach, których mieć nie chcemy); timere quippiam, alicui, Plin. bać się, ażeby nie szkodziło co komu; biernie: dente timetur aper, Mart. dzik jest straszny dla zębów, nieosob. timetur urbi, Senec. lękają się o miasto; vereri, obawiać się z połączonóm u-

szanowaniem i wstydem: veretur reprehensionem doctorum, Cic. lęka się strofowania ludzi uczonych; z przyp. drug. uxor , quae non veretur vari, Terent, żona, która się nie boi męża; z tryb. bezok. vereor dicere, Terent. lękam się mówić; z tryb. łącząc, z ut albo ne non: veritus , ut hostium impetus sustinere non posset, Caes. vereri se, ne per insidias ab eo circumveniretur, Caes. B. G. 1, 42. o wyższym stopniu bojażni, mówi się: formidare, reformidare aliquid, pertimescere, Cic. jeśli bojażń nagle powstaje: extimescere, Cic. expavescere, Sen. z uboczu, pojęciem zgrozy: horrere; okazuje się bojażń w poruszeniach ciała, drżeniem: pavere; trepidare; tremere , Cic. lękliwie obawiać się bólu, imbecillius dolorem reformidare , Cic. Tuse. 5, 30, 85. bardzo się bać, valde, vehementer, magnopere timere, metuere; graviter, non medioeriter pertimescere , Cic. mało się bać, parvo metu praeditum esse, Gic. o życie i majątek, de capito fortunisque suis pertimescere; metuere de sua vita; napędzić komu bojażni, metum alicui afferre, offerre, obiicere; Boga się bać, Deum vereri, vereri atque colere; ani Boga ani ludzi, divina atque humana iura promiscua habere, Sal. Cat. 12, 2. nieco się bać, subtimere, subvereri, Cic. bardzo, in magno esse timore; metu perculsum, perterritum, fractum esse, Cic. nie bać się, metu vacare, vacuum esse, Cic. przestać się bać, metum ponere, exuere, Plin. timorem deponere, Cic. bać się śmierci, formidare mortem; mortis appropinguatio-ne angi, Cic. bardzo, mortis metu perterritum esse, Cic. sprawić, że się ktoś już nie obawia, metu aliquem liberare, Cic. levare, Liv.

*Bachant, hulacz, comissator; homo vinolentus, Cic.

*Bacbantka, hulaczka, baccha, Cm.

*Bachur, bachurck, hebr. 1) mło-

24    Bachus

dzik, pachole, adolesceatnlus. Ci.- 2 ■ młody kiernoz, stadnik, obierek, verres, Varr. admissarias, Cic. taorulas. Pet r on.

Bachus, Bach, Bacchus-i, m. bożek wina; adi. bacchicus , Mart. bac-cheus, Ovid. bacchantibus similis, Ctirt. adv. baccliico more; baccharum ritu, modo; bachusowali, bacchantibus similes vagabantur, Curt. uroczystość B. Bacchanalia – orum , Plaut. orgia, Virg. Nyctelia sacra, Serv. pijatyka, comissatio , Cic. kochający się w Ba-chowych trunkach, potator, Plaut. homo vinolentus; laska Bachusowa liściem winnym obwiniona, thyrsus-i, m. (Ούριος), Ovid.

Bacik, navicula; scapha, Cic. lembus, Liv. lenunculus, Caes. Tac.

Baczność, uwaga, baczenie na co, animi attentio, Cic. de orat. 2, 35. a-nimus attentus , intentus, Cic. o słuchaczach: audientia, Cic. auscultatio, Sen. intentio, Plin. animadvertere a-liquid in aliquo, Cic. deprehendere a-liquid in aliqua re, id. videre aliquid; attendere; animum attendere ad aliquid, id. oppos: niebaczność, niedbalstwo, negligentia, Cic. socordia, Tac. ■ Baczny, 1) uważający, uważny, attentus; intentus; erectus, Cic. consideratus ; cautus; circumspectus, Cic. być b. circumspicere , cogitare, vigilare, id. zanadto, justo cautior, timidus , id. – adv. attente, Cic. intente, Quint. diligenter audire aliquid , id. -2) roztropny, mądry, mentis compos, sanus, sanae mentis, Cic. prudens, sapiens;- 3) względny, wzgląd mający, respicere aliquid, aliquem; spectare aliquid, ad aliquam rem; rationem habere, ducere alicuius; sequi, observare aliquid, Cic. na siebie, de se cogitare, id. sui ipsius rationem habere; suam rationem ducere, Cic. Verr. 1, 48, 126. na czyje polecenia bardzo uważać, commendationes alicuius diligenter observare; nie mieć względu,

nihil pessi habere Łoqr>i. SaL <Λ^

41. 9. nihil carare. plane negligere aliquid. Cic. niebacznie. t nienacka. niespodzianie, improviso: de, ex improviso; praeter opinionem, Cic.

Baczyć, 1) fizycznie: widzieć, videre , cernere, także: oculis cernere aliquid, n. p. nos ne nunc quidem o-culis cernimus ea, quae videmus, Cic. Tuse. 1, 20, 46. oculis percipere, spectare, aspicere; – 2) przestrzegać, conspicari aliquid, Cic. przez palce patrzyć, connivere in aliqua re, Cic.- 3) rozbierać, roztrząsać, exquirere, perquirere , anquirere, scrutari, perscrutari, explorare, investigare aliquid, Cic.

Bączyć, 1) wydawać głos podobny bąkowemu, mugire, Liv. rudere, Virg. bombum edere, Varr.- 2) mruczeć, murmurare, Plaut. Varr. fremere, Cic. mussitare, Plaut. Liv.

Badać, roztrząsać, dochodzić; scrutari, sciscitari; quaerere; exquirere; inquirere, perquirere; investigare; rimari , Cic. badać co, aliquid; także : inquirere in aliquid, Cic. de aliqua re, Tac. requirere de aliqua re, Cic. zbytecznie badać, nimis diligenter inquirere in aliquid, Cic. Leg. 1, 1, 4.

Badanie, inquisitio, Cic. scrutatio; investigatio; indagatio, Sen. staranne badanie, diligentia, Cic. przez pytania, percontatio, Cic. badaniem coś wynaleąć, inquirendo reperire aliquid, Caes. B. G. 1, 18. disquisitio.

Badacz, scrutator, Suet, investigator; indagator, Cic. pytaniem, percontator, Plaut. w sprawach sądowych, quaesitor, Cic. cognitor, Cod. Just. badaczka, indagatrix, Cic.

Badawija, koń biegun, equus cursor; equus desultorius, Suet.

Badel, badyl, łodyga, pieniek roślinny, caulis, Plin. colis, Varr. scapus, Coi. truncus; chwaścisko, herba inutilis, Plin. herba sterilis, Curt. herba mala, Prop. herba frugibus inimica,’ Cic. or. 15, 48. wyrywać, evelle-

Λ

Badurzyć

re herbas inutiles, Plin. herbas elidere, Varr. eligere, Coi.

Badurzyć, bandurzyć, bzdurzyć, prawić ni to ni owo , garrire (odpowiada greek, γηρύειν, γαρύειν), Gic. hariolari, Plaut. Ter. hallucinari, Cic. blaterare (est stulte et percupide loqui, Fest.) nugari, Cic.- subst. nugator molestus; qui sine certo consilio vagatur, nec ordinem et rationem quan-dam in dicendo sequitur;- bzdurzenie, loquacitas nugatoria, taedii plena.

Bagatela, fraszka, drobna rzecz, res minuta, parva, Cic. res parvula; res nulla, Ter. parvum, Cic. paullu-lum quiddam, Ter. leve, Caes. perleve, Liv. parvum momentum, Caes. to bagatela, id leve est; id nihil puto, Ter. byłoby drobną rzeczą, nihil esset negotii, Cic. Farm. 12, 2,1. to bagatele, haec minora, parva sunt, Cic. nie jest b. est aliquid; magnum, non leve, non negligendum est, Cic. nie fraszki żeglować i to w lipcu, negotium magnum est navigare atque id in mense Quinctili, Cic. Att. 5,12,1. czy to bagatela? num parva causa est? Ter. Eun. 3, 5, 27. to w moich oczach nie b. non illud parvi aestimo, Liv. 21, 43. w najdrobniejszych rzeczach błądzić, in minimis, in tenuissimis rebus labi, Cic. bagatele, minutiae; res minutae, parvae; nugae, Cic. za b. coś kupić, sprzedać, parvo, minimo aliquid emere, vendere, Cic. mały upominek, munus levidense, munusculum, Cic.

Bagaże wojska, impedimenta; b. pojedynczych żołnierzy , sarcinao , Caes. B. G. 1, 24, B. C. 3, 76. Liv. dostać jako zdobycz, impedimenta diripere , capere; impedimentis potiri, Caes. zgubić, impedimentis exui; impedimenta amittere, Curi, napaść przed złożeniem b. sub sarcinis aliquem a-doriri, Caes. B. G. 2, 17. dźwigając b. walczyć, sub onere confligere, B. C. 1, 66. żołnierze pozbawieni b. tyl-

Baja    25

ko przy broni, milites expediti, Caes. B. G. 2, 19. 7, 27. C. 1, 27.

Bagazya, materya bawełniana, tela gossypia; pannus gossypius, xylinus; bagazyowy, e tela gossypia, e panno xylino factus.

Bagienka, trawa przy bagnach, planta palustris; herba palustris, Liv.

Bagienko, roślina, andromedapo-lyfolia, gatunek rozmarynku, rośnie na błotach.

Bagnet, verutum; pugio militaris -m. gladius; ensis; bagnet nasadzić, pugionem, verutum erigere; bagnetem przeszyć, transfigere veruto; bagnetem uderzyć na nieprzyjaciela, praetentis pugionibus incurrere in hostem.

Bagniątko, paczek kosmaty niektórych roślin, baranek, iulus, m. Plin. amentum, Linn.

Bagno, woda stojąca na gruncie przepadzistym, palus – udis f. (παλος z doryck. zamiast τ.ηλος); lacus, woda stojąca, która czasami wysycha; stagnum, woda zamknięta, mająca swój odpływ i przypływ, także własne źródła , lecz mniejsza jak lacus; bagna głębokie, których przebrodzić nie można, paludes inexsuperabilis altitudinis , Liv. 44, 46. miejsce bagniste, locus paluster; palus, Caes.

Bagnock, λιμνόχαρις, nomen ranae in Batrachom, 211.

Baja, baśń, bajka, fabula ficta; fabula; fabella, Cic. fabula inanis, Muret, fabulae atque commenticiae narrationes; niedorzeczna bajka, fabula anilis; prostackie bajki, fabulae incondite fictao, Cic.rep. 2, 10. niektórzy filozofowie twierdzą, że to bajka od Platona zmyślona, philosophi quidam fictam et commenticiam fabulam prolatam dicunt a Platone, Cic.off. 3, 9, 39. to są bajki, sunt fabulae, Ter. poczyna bajkę, fabulam inceptat, Ter. Andr. 5, 4, 22. bajacz, bajkarz, plotkarz, merus fabulator, Geli, nugivendus, Plaut. garrulus, Hor. &’at·, gerro, 4

2G

Bakalarstwo

Bajać

Ter. blatero; lingulaca; homo in verba proiectus, Geli, scurra, Hor. nadworny, coprea, Suet, (κοπρίας).

Bajać, baśnie powiadać, zmyślać, fabulose narrare aliquid, albo fingere, comminisci aliquid, Cie. gadać niewie-dzieć co, allucinari; nugari, Cic. ineptire, Ter. fabulari, Plaut.

Bajanie, res fabulosa, Suet, res commenticia, ficta, Cic. fabulae, id.

Bajacz, zob Baja.

Bajaczka, bajarka, garrula, Ter.

Bajeczność, baśniowa nauka, ba-sniopismo, mytliologia, Gramm. doctrina fabularis, Wolf. historia fabularis, Suet. Tib. 70.

Bajeczny, zmyślony, fabulosus, Pldn. fabularis, Suet, fictus; commenticius; falsus (opp. solidus, expressus, versus), Cie. – adv. fabulose, Plin. brzmieć b. fabulam sapere.

Bajborak, tkanka jedwabna, serica, bombycina, Mart.

Bajczany, zob. bajeczny.

Bajda, kłamca, homo mendax, mendaciis assuetus, Cic. albo tylko: mendax; mulier mendax, vaniloqua, mendaciloqua.

Bajka, fabula; fabella; apológus (treści moralnćj), Cic. Quint. fabula ficta, commenticia, Cic. n. p. Ezop pisał skromne i zajmujące b. Aesopus festivos et delectabiles apologos commentus est, Geli. 2, 29, 1. stósowna, prawdopodobna, dziecinna, zabawna b. fabula alicui rei accomodata, verisimilis, puerilis, Cic. bella, lepida, App. mieć upodobanie w b. fabulis duci, delectari, Cic. plotka, kłamstwo, commentum; mendacium, Cic. to same b. ista sunt tota commenticia, Cic. N. D. 1, 34, 94. uważać co za b. falsum a-liquid existimare, Sal. jak w b. ut est in fabulis; ut ferunt fabulae. Cic.

Bajkopis, bajopis, fabularum poeta; scriptor; auctor; Ezop, ów frygij-ski b., słusznie za mędrca uważany, Aesopus, ille e Phrygia fabulator, haud

immerito sapiens existimatus est, Geli. 2, 29, 1. książka, fabularum liber, Phaedr. historya, historia fabularis, Suet. Tib. 70. albo tylko: fabulae, Cic.

Bajor, 1) bagno rnnićj przepaściste, stagnum;- 2) rybnik, piscina.

Bajorek, nitki złote kręcone, auram in fila ductum, albo śrebrne, filum ex argento ductum, na w. Plin.

Bajtałaszki, zob. bagatela.

Bąk, 1) ptak naszyniec, hupak, Ardea stellaris, Linn. ptak cudzoziemski , Pelecanus Onocrotalus, Linn. -2) owad , oestrus, Virg. Linn. tabanus, Varr. Linn. większy od much, latem dokucza koniom i bydłu; – truteń, a) apis terrestris, Linn. b) apis muscorum, Linn. – 3) cyga, krąglica, , kula wydrążona, gra dziecinna, trochus ; turbo, Hor. versare turbinem; Tibuli, grać w cygę;- 4) dudy, kozieł, utriculus, T. t. dudarz , utricularius, Suet. Ner. 54.- 5) bąkać, głos taki wydawać jak bąk, i ptak i owad, fremere , Virg. mussitare, Liv. susurrare, Virg. także: bombum facere, Varr. b. niedomawiać czego, gadać przez zęby, fremere, Cic. mussare, mussitare, Plaut. Liv.

Baka, plur. baki, przen. baki komu świćcić, nadskakiwać, pochlebiać, blandiri; lenocinari alicui; dare aliquid alicuius auribus, Cic. permulcere aliquem mitibus verbis, Tac. Ann. 2, 34. dicere, loqui ad voluntatem alicuius, Cic. animum alicuius blandis verbis delenire, Plin. commodis verbis delenire aliquem, Plaut.

Bąkać zob. Bąk 5.

*Bakalarstwo, 1) stopień akademicki, primus academici honoris gradus , albo tylko: baccalaureatus ; bakalarz, baccalaureatus (średniow.łaó.), a bacca lauri, qua ornabatur; qui primo academici honoris gradu ornatus est; – 2) nauczyciel dzieci, infimi ordinis magister;- 3) pedant, praeceptor umbraticus.

Bakalia

Balk

27

*B:ikalia, rodzaj pospolitego wawrzynu, który rodzi obficie jagody; baccalia-ae.- adi. baccalis-e.

*Bal, 1) graniasto ociosane drzewo, tignum; assis; axis, Caes. vara, Vitr. dębowe bale, asses roboreae, Coi. podłogę dębowemi balami wyłożyć, solum quemis axibus contabulare, Plin. roboreis axibus consternere, Coi. – 2) paka, fascis, Plin. sarcina, Plaut. wielka paka, moles ; bela towarów, sarcina mercium colligata; fascis mercium colligatarum; w bale wiązać, in fasces colligare; mercium sarcinas constringere; belapapióru, ducenti scapi chartae;- 3) tańce, biesiada z tańcami (βαλ-λίζειν tańcować), saltatio sollemnis; celebritas saltatoria, Jan. albo tylko: saltatio; b. wyprawić, saltationem sollemnem instituere; choreas celebrare; chodzić na b. choreas frequentare; być przytomnym na b. saltationi sollemni interesse.

Bałamucić, głupićm gadaniem, postępowaniem, zawód czynić, allucina-ri; nugari; Gic. ineptire, Ter. temere aliquid conari; temeraria consilia a-gitare.

Bałamuctwo , mowa bez sensu, gerrae, Plaut. nugae, ineptiae, Cie. fatui mores , Plaut. allucinatio, Len. levitas, Plaut. temeritas, Cic.

Bałamut, nugator; homo levis, fatuus;- adv. inepte, Cic.

*Balas, 1) gatunek rubinów bladych albo cielistych, halasus, bala-scus, Lat. med.- 2) in plur. hałasy, poręcze, pluteus, Vitr. murowane, crepido, Liv. Plin.

*Balast, ciężary na spodzie okrętów, saburra, Liv. Vitr. okręt b. napełnić, navem saburra gravare , Liv. navem saburrare, Plin.

*Balbod, który się zająka, jąkacz, homo halbus , balbutiens (który nie wszystkie głoski dokładnie wymówić potrafi), Cic. blaesus (który szepleni).

*Baldach, 1) baldachin, napięta

na słupach zasłona nad krzesłami lub do noszenia, tegmen pensile, Jan. aulaeum , Hor. Sat. 2, 8, 54. – 2) dennik, zasłona od słońca, umbella, Juv,-3) baldaszek u rośliny, umbella, T. t.

*Baldryan, ziele kozłek, Valeriana, Linn.

*Balet, taneczna gra, saltatio sce-nica, mimica, podług pojęcia rzymsk. także: pantomimus, Plin.

*Baletnik, saltator scenicus, mimicus; saltationis artifex, Suet. Tit. 7. także: magister, moderator saltationum scenicarum.

* Baletniczka, saltatrix scenica, mimica.

Balia, naczynie do prania bielizny, labrum-i-n. Virg.

Balik, baliczek, dem. substan. bal tańcujący, saltatiuncula, Vopisc. b. wyprawić, saltare, zob. Bal 3).

*Balk, 1) halka, belka, trabs (długi) ; tignum (krótki gruby); pionowo postawione b. mali, Caes.B. O. 7,22. mały b. tigillum, Liv. mocny b. trabs valida, Curt. dwa cale gruby, bipedalis , Caes. ukośne, tigna non directa ad perpendiculum, sed prona (poziomo leżące b. na krokwiach), Caes. B.. G. 4, 17. b. ku środkowi naginać, trabes introrsum revincire, Caes. h. prowadzone w kierunku prostym , trabes rectis lineis ordines suos servant, Caes.-

2) przen. b. woku, t. j. większe uchybienia, wykroczenia, vitia, delicta graviora; n. p. b. w swojćm oku niewidzieć, a trzaski w cudzem oku zobaczyć, a-liorum vitia cernere, oblivisci suorum, Cic. Tuse. 3, 30, 73. aliena vitia melius videre, quam sua, Ter. Hcaut. 3, 1, 95. aliena vitia in oculis habemus, a tergo nostra, Sen. de ira 2, 28. papulas observas alienas, ipse obsitus plurimis ulceribus , id. de vit. beat. 27. wyrzuć pierwćj tram z oka twego, a tedy patrz, abyś wyrzucił źdźbło z o-ka brata twego, eiice primum trabem de ocido tuo, et tunc videbis eiicere

28

Balon

Bahvanik

festucam de oculo fratris tui, Małłh. 7, 5. gwóźdź do przybijania belek, clavus trabalis, Hor. szpąga, którą b. spajają, subscus – udis, f. grubszy koniec b. caput tigni; w sztuce budowui-czćj, triglyphi, Vitr,- adi. trabalis, Cio. balkowanie, contignatio; trabes, Caes. tragarz wbudown. atlas; telamon, Vitr.

Balon, bania powietrzna, machina aerobatica (jako machina sztuczna); b. powietrzem napełniony, folliculus, Suet.

Balować, zob. Bal 3).

*Balsam, hebr. 1) sok wonny lekarski z balsamowego drzewa wyciekający, balsamum; opobalsamum, Plin. princeps oleum, Eccl. sztucznie przyrządzony b. unguentum exoticum;-2) przen: ulga, pociecha, fomentum, solatium; drzewo balsamowe, balsamum, Plin. Amyris , Bot. ścięte, lignum balsami; xylobalsamum , Plin. 12, 25, 54. balsamiczka (puszka na b.), theca unguentaria; vas unguentarium, Plin. alabaster-stris-m, Cie. Plin. woń b. odor, halitus balsaminus; przen: odor, suavissimus; balsam ziemny, bitumen.

“‘Balsamiczny, adi. balsaminus, Plin. wonny, balsamodes, Plin. bene , suaviter olens , fragrans; odorus; suaves odores, spargens, fundens, exhalans ; wzmacniający, orzeźwiający, n. p. sen, somnus reficiens, recreans defessum corpus; – adv. b. pachnąć, suavem odorem spargere, lior, exhalare, ‘Liter.

“‘Balsamina, Impatiens Balsamina, IAnn.

“‘Balsamoprzedawca, unguentarius, Cie. myropóla, Piant.

“‘Balsamować, balsamem napuszczać, balsamo perungere aliquid; maścić wonnym olejkiem, unguentis oblinere, Cie. odoribus perfundere aliquid, Hor. b. się, se unguentis ungere, Oie. umarłych ludzi b. mortuos pollingere, Plaut. Poen. prolg. condi

re, Cie. arte medicare, Mela. 1,2, 75. Egipcyanie b. umarłych i przechowują je w domu, condiunt Aegyptii mortuos, et eos servant domi, Cie. Tuse. 1, 45, 108.

“”Balsamowanie, unctio, Cie. perunctio, Plin. pollinctura, Plaut.

“‘Balsamowa topola, populus bal-samifera, Linn.

“‘Balsamowy krzew, balsamum, Plin. arabski, Amyris Gileadensis, Linn.

“■•Balsamowy olejek, oleum balsaminum, Plin.

* Balustrata, pluteus, Vitr. kamienna, crepido, Cie. Varr.

Bałuszyć, wrzawę robić, tumultuari; bacchari, Cie. strepere, obstrepere, Liv. perstrepere, Ter. głośno krzyczeć, clamitare; clamores tollere, id. głośno kłócić się, clara voce altercari, rixari; turbas dare, facere, Ter. concitare, Sal. tumultuari, Cie.

Bałwan, 1) bryła znacznćj wielkości, duży kawał, massa, Coi. moles, Cic.. n. p. bałwan soli, słup soli, bryła soli kamiennćj, massa, grumus salis; mica salis, Plin. podobnież bałwan kruszcu, złota, massa auri, Plin. żelaza, ferri, Coi.- 2) b. morski, fluctus maris, Cie.- 3) b. dymu, słup dymowy ogromny, fumus ad auras se erigens, na w. Virg. Aen. 9, 239. z daleka widziano b. d. fumi incendiorum procul videbantur, Caes. B. G. 5, 48. – 4) posąg bożka jakiego, imago, simulacrum dei ficti, commenticii; idS-lum, Tert. deus falsus, commenticius; deus fictus et commenticius, Cic. – 5) chłopisko dużo, niezgrabne, drągal, asper, duriis, Cie. intractabilis, Geli. humanitatis expers; inurbanus; agrestis, Cic. także: inhabilis, Liv.

Bałwanica, świątynia bałwańska, idoleum, Eccl. templum deo commenticio sacrum.

Bałwanili, czciciel bałwanów, deorum fictonmm cultor; zwykl. idolo-

i

Bałwanoszaleństwo

Banin

29

latra, Tert. – czcicielka, idolohltrix, Prud. czczenie bałwanów, deorum fictorum cultus; idololatria, Tert. ofiara b. idolothytum, Eccl. sacrificium deo ficto oblatum; kapłan pogański, sacerdos numinis falsi, commenticii; ołtarz bałwochwalski, ara idolo sacra.

Bałwanoszaleństwo , szalone czczenie bałwanów, είδωλομ,ανία.

Bahvanowaty, rudis (opp. politus); vastus (opp. gracilis, venustus), Cie. informis (opp. formosus, commodus).

Bałwochwalca, zob. Bałwanik.

Bałwochwalstwo, fictorum, falsorum deorum cultus, veneratio; idololatria, Tert. bałwochwalió, venerari , colere ficticios, fictos deos; simulacra colere divino cultu, na w. Cie. -rzecz jaką. b. pro deo venerari aliquid, Cie. Plane. 40,95. – kogo b. aliquem honore divino colere; ut deum, pro deo venerari aliquem, Cie. deum aliquem facere, Curt. – kogoś szczególnie uwielbiać, unice in oculis gestare, insano amore persequi aliquem.

Balwochwalny, adi. cultui deorum fictorum deditus, addictus; jeśli znaczy zabobonny: superstitiosus.

*Ban, 1) princeps; titulus gubernatorum Slavoniae, Croatiae, Dalmatiae , etc. – 2) pieniądz , halerz, teruncius ; nummus levissimi, minimi pretii.

Banaluka , banialuka, ogólnie: brednie wszelkie, inepte, stulte, insulse dictum , factum; negotium ineptum, Cie.

Bańczysty, na kształt bańki na

wodzie, pustulosus , Ceis.

*Banda, zgraja, turba; caterva; manus; colluvies, Cic. globus , Jjiv. -komedyantów, grex , Ter. caterva, Cic. Sest. 55,113. rozbójników, globus latronum, Tac. Ann. 12, 54.

*Bandera, 1) w ogóle: signum militare, Cic. w szczególności jakiego oddziahi wojskowego, vexillum, Caes.-chorągiew z herbem nad masztem

okrętowym, vexillum navale; insigne, Herz. do Caes. B.C. 2,6. banderę wywiesić, vexillum proponere; rozwinąć chorągwie, vexillum expandere, vento dare; vexillum demittere, deducere;-2) Metonym. bandery tyle co okręty, navis, navigium; malus, Cic. – 3) na dachu domów, wietrznik, vexillum; ventorum index.

*Bandura, bandurka, πανδοΰρα, πανδώρα, gatunek lutni z krótką szyją , pandura.

*Bandycya , banieya, skazanie na wygnanie; wydalenie z Rzymu, albo z prowincyi z pozostawieniem prawa obywatelstwa, relegatio; quippe relegatus, non exui dicor, Ovid. Trist. 2,137. wydalenie z obrębu państwa rzymsk. połączone z konfiskatą majątku i ujęciem dostojeństw, exilium ; także: aquae et ignis interdictio, Ulp. Cic. wywiezienie na odległe, bezludne miejsce, albo na wyspę, praktykowane od czasów Augusta, deportatio, Pand. Herz. do Caes. B. G. 6,44. wysłać kogo na wygnanie, in exilium aliquem eiicere, pellere, Cic. expellere , Nep. agere, Liv. Tac. relegare, Liv. komu b. nałożyć, exilio afficere, multare aliquem, Cic. zbrodnię b. u-karać , maleficium exilio multare, Cic. udać się na wygnanie, in exilium ire, proficisci, pergere, Cic. exulatum abire, Liv. żyć na wygnaniu, exula-re; in exilio esse; exulem, extorrem esse, Cic. revocare aliquem de exilio, Liv. ab exilio, Tac.

*Bandyt, banit, wygnaniec, wy-wołaniec, patria, domo expulsus, e-iectus, exterminatus, Cic. patria, domo extorris, Sal.Liv.także: extorris, Cic. Herz. do Sat.Jug. 14,11. o królu, książęćiu: regno expulsus, Cic. regno extorris, Liv. zob. Bandycya.

*BandyzowaĆ, banizować, zob. Bandycya.

Bania, 1) w ogólności, rzecz wypukła , pękata, nadęta, vas ventruo-

30    Baniasty

sum n. p. beczki wypukłe, dolia ven-truosa, Plin. wanna, vannus , Col. dzban, urceus aquarius, Cat. 10,1.-2) architect. bania, kopuła wypukła, tholus, Viłr. – 3) botau. rodzaj rośliny, cucurbita, Linn.- 4) ryba morska, orbis, orchis, Jun. – 5) przen. brzu-chal, homo ventriosus, Plaut. adeps, Cic.

Baniasty, bańczasty, na kształt bani lub banki, brzuchaty, ventriosus i ventruosus, ventrosus n. p. dolium ventriosum, Plin.

*Banicya zob. Bandycya.

*Banit zob. Bandyt.

*Bank, instytucya prywatna lub publiczna, wydawania, pożyczania lub przyjmowania pieniędzy, aerarium mercatorum; mensa publica, Oic. Mace. 19,14. dać pieniądze do b. pecuniam apud mensam publicam occupare, collocare , Bau. z b. wypłacić, a mensa publica numerare, Cie. – wekslarz, mensarius, Beier ad Cic. off. 3,14,58.

Bańka, puszka, pyxis; theca, Cic. loculamentum, Vitr. słoik, laguncula, Col. b. malarska, testa pigmen-taria; z jednćj b. dwie ściany wymalować, duos parietes de eadem fidelia dealbare, Cur. in Cic. naczyńko do naciągania krwi, cucurbita, Scribon. cucurbitula, Ceis, bańki kłaść, stawić, cucurbitulas admovere, imponere , adhibere, aptare, Ceis, bańkami krew wyciągać, per cucurbitulas detrahere sanguinem, Ceis. b. na wodzie, bąbel, bulla, Varr. mydlana, bulla saponis.

Bańkarz, 1) co bańki robi, ampullarius, Plaut. Rud. 3, 4, 51. – 2) banieeznik do przecinania skóry, sca-rificatorium, T. t. także: cubus scarificationis.

*Bankier, który utrzymuje (zob.) bank na własny rachunek, przełożony banku, negotiator, argentarius, Cie. nummularius , Suet, trapezita, Plaut. pewien Pytius bankier w Sy-

Bankrut

rakuzie, Pythius quidam , qui argentariam faciebat Syracusis, Cic. off. 3,14,58.

*Bankiet, uczta, uroczysta biesiada, coena, Cic. wielki b. coena magna, Hor. Sat. hałaśliwy do późnej nocy trwający, commissatio, Cic. b. między dobrymi znajomymi, sodalicium , Cie.

^Bankructwo, upadek, niezdolność do zapłacenia długów urzędowi doniesiona, ruinae fortunarum, Cic. Cat. 1, 6 , 14. eversio rei familiaris , Tac. Ann. 6,17. przenośn. naufragium fortunarum, Cic. Rab.perd. 9,25. naufragium rei familiaris, Cic.Fam. 1,9, 5. b. podstępne, udane, zwodnicze, simulata aeris alieni dissolvendi ad fallendos creditores inopia, Hoogstr. b. zrobić, dissolvere argentariam, Cic. Caes. 4,11. cedere foro, Sen. cedere bonis, Dig. także: aere dirui, Cic. Verr. 5,13,33. corruere, Cic. Rabir. Post. 16,43. cadere, Cic. Suet. (opp. stare, Cic. qui homines si stare non possunt, corruant, Cic. Cat. 2,20, 21.) conturbare, Cic. Plane. 28, 68. – z powodu rozrzutności; decoquere, Cic. Phil. 2, 18, 44. także: creditoribus suis decoquere, Plin. 33,10, 7. przyjdzie wkrótce do b. (w znacz, rzymsk.), res ad tabulas novas perveniet, Cic. Att. 5, 21, 13. b. wkrótce się u kogo pokaże, fortunarum ruinae alicui impendent , id. Cat. 1,6, 14. stać się przyczyną czyjego bankructwa, aliquem evertere bonis, fortunis, Cic. bankrutem się ogłosić, fenus et impendium recusare, id. Att. 6,13. bonam copiam eiurare (zeznać b. pod przysięgą) , Cic. Fam. 9,16,17.

Bankrut, qui conturbat, aere diruitur, foro cedit, bonis evertitur, qui solvendo impar est; qui non habet, unde aes alienum contractum solvat, na w. Cic. bonis dirutus, eversus, Cic. także: decoctor, jeśli marnotrawstwem b. sprowadził; – adi. bonis dirutus, e-

Baraka

Bardzo

31

versus, Cic. qui foro cessit, Sen.

*Baraka, tugurium militare, albo tylko: tugurium, Cic. tuguriolum, Veget, tabernaculum, castra, casa, Cic. casula, Peteon.

Baran, 1) ovis aries-Stis, Cic. skop, vervex, Cic. – 2) narzędzie do łamania murów, taran, aries , Cic. pluribus locis admovere arietem, Liv.-

3) baba do wbijania palów, fistuca, Caes. Plin. – 4) astron. b. na niebie, aries; – 5) przen. na barana kogo wziąść, przewiesić go od szyi na grzbiet, succollare, Suet, bamlare, Quint. komu na grzbiecie siedzieć, succollari ab aliquo.

Baranek, agnus, Cic. przen. cierpliwym być jak baranek, agno esse placidiorem; – niewinnym być jak b. vitae integrae omnisque labis expertem esse;- baranek Boży, agnus Dei; -b. wielkanocny, agnus paschalis; -skórka barania, pellis agnina; barania głowa, palka bez mózgu, stultus, stupidus ; baro; truncus , Cic. bardus; blennus; bucco, Plaut. gdy to mówisz, stoimy tu b. g. i podziwiamy, liaec quum loqueris, nos barones stupemus, Cic. Fin. 2, 23, 77.

Baranina, caro vervecina; b. pieczenia, assum vervecinum.

Barasz, baraż, rodzaj wężów, ma rożki na głowie, cerastes-ae, Plin.

Baraszki, bzdurzenie, żarty, nugae ; fabula; figmentum; facete, ridicule dictum; faceta, jocularia, narratio, zob. Badurzyć.

*Barbar, 1) który nie jest Greczy-nem albo Rzymianinem, cudzoziemiec, obcy (w znaczeniu rzym.), barbarus, Cic. – 2) człowiek dziki, nieokrzesany, homo rudis; humanitatis expers; immitis, Cic. – 3) człowiek surowy, okrutny, homo immanis, saevus, qui humanitatem exuit.

^Barbarzyństwo, 1) dzikość, prostota , barbaries; barbaria, Cic. wydobyć kogo z. b. i kształcić go, ali

quem mansuefacere et excolere, Cic. Tusc. 1,25. do b. nazad przywrócić, te-terrimambarbariem reducere, Ruhnlc.-2) okrucieństwo, crudelitas; immanitas; saevitia, Cic. – 3) niewiadomość, barbaries, Flor. inscitia; ignorantia, Cic. – 4) okrutne, nieludzkie dzieło, immane, crudele factum, facinus, Cic.

*Barbarzyński, 1) nieokrzesany, barbarus ; incultus; horridus; incomptus , Cic. b. łacina, latinitas barbara, vitiosa, inquinata, horrida et corrupta; mówić, barbare, inquinate loqui, Cic.- 2) okrutny, inhumanus; immanis ; crudelis; saevus, Cic. – adv. barbare ; imperite; parum scite, Cic. inhumane; saeve; crudeliter, Cic.

*Barbiton, rzymski i grecki instrument do grania; lutnia, arfa, lira, barbitos i barbiton-i (βαρβιτος), Hor. Ovid.

Barć, 1) przytułek dla pszczół nieruchomy w żywych drzewach w le-sie, alveus in arboribus silvestribus natura vel arie factus; mella cavis truncis; – 2) barć, otwór w ulu, foramen, quo exitus et introitus datur apibus, Coi. 9, 7, 5.

*Barchan, tkanka lnianobawełnia-na, pannus linoxyllnus.

Barczyć, barki ociążać, obciążać, onerare, Caes. gravare aliquem aliqua re, Tac. alicui onus imponere, Cic. iniungere, Liv.

*Bard, 1) nazwa śpiewaków starożytnych północnych narodów, cantor; vates; zwykle, bardus, Luc. – 2) poeta , wierszopis, poeta; vates, Cic.

*Bardon, lutnia, lira, testudo, cithara, lyra, Her. grać, fidibus canere, Cic. pulsare testudinem; cantare lyra testudinea.

*Bardysz, berdysz, kij z siekićrą na kształt halabardy, lunata securis; bipennis, Plin. w bardysz uzbrojony, bipennifer-a-um.

Bardzo, oznacza wyższy, mocniejszy stopień wyrazu, przy którym stoi;

32

Bardzo

Bark

tłumaczy się 1) przez adverbia: a) valde (skróć, valide) valdius zara. validius , Hor. kładzie się z przymiotnikami: expectatio valde magna, Cic. oczekiwanie bardzo wielkie; – ze słowami : quidquid vult, valde vult, Caes. ap. Cic. czego pragnie, bardzo pragnie ; – z przysłówkami: valde vehementer visus est dicere, Cic. zdawał się nadto silnie mówić; valdissime zam. validissime, Hor. – β) admodum (ad i modus); zupełnie, zgoła, pewnie, bardzo, wiele, prawie; łączy się tak z przymiot, i rzeczownik, jak ze słowami i przysłówkami: gratum admodum feceris, Cic. uczynisz rzecz bardzo pryjemną; łączy się z przysłówkiem nihil, litterarum admodum nihil sciebat, Cic. zgoła nic nie umiał; admodum satis, admodum maxime, zgoła, zupełnie; – admodum używa się w odpowiedziach komicznych i znaczy dobrze, zapewne, w rzeczy samej ; – często się tćż używa z przymiotnikami liczbę oznaczającemu, blisko , prawie; mille admodum capiuntur, Im. prawie tysiąc w niewolę wziętych; – rzadko ma po sobie przypadek drugi; admodum exigui pulveris, Colum, zupełnie mało proszku;-γ) vehementer, bardzo, mocno, gwałtownie, n. p. vehementer etiam atque etiam te rogo, Cic. bardzo, usilnie cię proszę; – δ) perquam, wyraża wyższy stopień jak valde i admodum, bardzo, bardzo dobrze; – ε) magnopere; magno opere (zastępuje nieużywane adv. magne); właść. z wielkim trudem, łączy się z słowami; maxime , quam maximo, stop. naj w. bardzo, szczególnie, mianowicie, głównie; maiorem in modum; mirabiliter; mire; mirifice; mirandum in modum; mirum quantum, przy przymiot, i słowach, których pojęcie znacznie stopniują; oppido (w poufnej mowie), Cic.; – ζ) apprime z słowem i przymiot. Plaut. Ter. Nep. – η) imprimis, o tem, co się

od innych odznacza, prawie to samo, co: in paucis, praeter ceteros, ante alios; – 6) perfecte, eximie, egregie; egregie w poufhój mowie, w dialogu i listach; także ganiąc: egregie erras ; – i) bene n. p. bene mane; b. potus ; b. cultus; – y.) probe, dobrze, należycie, bardzo, szczególnie u komików ; – λ) satis, stop. wyższy: satius, dosyć, podostatkiem, dostatecznie; z przyp. drug. i bez tego, Cic. Liv. łączy się z przymiot, przysłówk. i czasownik; – μ) etiam atque etiam; używa się także dla wzmocnienia pierwszego stopnia niekiedy : quamvis, quamlibet n. p. bardzo obszernie, rozwlekle mówić: quamvis copiose, fuse, late dicere, Cic. – 2) wyraża się przez superlativus, jeśli stopień przymiotnika ma być szczególnie podniesiony; zaś przez valde i t. d. jeśli pojęcie tego wyrazu: bardzo, zgoła etc. ma być dobitnie okazane, n. p. b. roztropny, b. mądry, prudeutissimus, sapien-tissimus;- 3) wyraża się przez per i prae w wyrazach złożonych n. p. b. przyjemny , pergratus; periucundus, Cic. b. jasny, praelucidus, Plin. b. długi, praelongus, Liv.

*Bargiel, ptak, gatunek sikory, pa-rus monticola, Auct. Carm. de Pliilom.

Bark, 1) właściwie kość górnego ramienia, humerus (od ώμος ramie), Cic. wziąść kogo na barki, aliquem extollere in humeros, Cic. tollere in collum, Plaut. przen. na obydwóch barkach nosić, t. j. jednćj i drugiój stronie dogadzać, facere, colludere cum utraque parte; stare ab utraque parte; tempori servire, na w. Cic. ambigue agere, Tac. o adwokatach w sprawach sądowych: praevaricari, Cic. ręka od ramionnego stawni do łokciowego przegubu, lacertus, Cic. bark w o-gólnośei to wszystko, co jest od ramion do ręki, brachium; przysł: moli et levi brachio aliquid agere, Cic. opieszale, niedbale co czynić;- 2) bark, orczyk,

Barka

lignum aut iugum aut vectis currulis, cui funes tractorii utrimque alligantur.

*Barka, (βάρις), łódź, mniejszy o-kręcik, scapha; navicula, Cic. mały statek wiosłowy, actuariolum, Cic. lenunculus, Caes.

Barkowaty, barków dużych, lacertosus , Cic. Ovid. lacertosus equus, gallus, Varr.

Barkowy, do barków należący, brachialis, Plaut. n. p. torques, złoty łańcuch na szyję.

Barłóg, 1) posłanie dla bydła, stramentum, Phaedr. substramen, Varr.-

2)    śmiecie, wyrzutki, sordes; stercus; coenum, Cic. purgamentum, Liv. excrementum , Plin. gnój , fimus, Coi. –

3)    przen. leżysko gnuśnych, próżnowanie , w barłogu leżeć, desidiae ac languori deditum esse, Cic. off. 1, 34, 123. socordia et desidia bonum otium conterere, Sal. Cat. 4,1.- 4) stan nikczemny, ubóstwo, egestas; inopia; angustiae; penuria; indigentia, Cic.

*Barometer, narzędzie fizyczne, rurka śklana wskazująca lekkość albo ciężkość powietrza, barometrom; (βάρος μέτρον) techn. tubus Torricel-lianus; przen. signum, indicium, Cic. stan b. altitudo barometri; wymiar podług b. dimensio ope barometri.

*Baron, posiadacz tytułu baro-nostwa, Baro, liber Baro, Kraft·, baronowa , uxor, coniux liberi Baronis; baronówna, filia liberi Baronis; ba-ronostwo , baronatus; wyniość kogo do godności b. Baronis dignitate, splendore aliquem ornare; w Polsce baron znaczył celniejszego urzędnika, Czacie, p. 2, 242. ztąd wszystkie statuta od tych się słów zaczynają: Nos rex cum baronibus; przen. liber baro, samopas, sobie ρη,η, od nikogo niezaległy.

Barszcz, 1) ziele, barszcz polski, Sphondylium, Plin. Heracleum Spkon-dylium, Linn.- 2) zupa czyli polewka kwaskowata, ius acidulum; – 3) b. włoski, roślina, acanthus, Virg. Linn.-

Barwiany    33

4) b. płonny i wodny, roślina, niedźwiedzia łapa, pąs ursi, Plin. – 5) gatunek ostu, rośnie na rozwalinach, carduus acanthoides, Linn.

Barta, gatunek siekióry szerokiój, do rąbania u rzeźników, liktorów, securis , Cic. tracić kogo siekićrą, aliquem securi ferire, Cic. zaciąć w co siekićrą, securim alicui rei infligere; obosieczna, bipennis, Plin.

Bartnik, 1) pasiecznik, pszczelarz, apiarius, Plin. curator apum , Coi. mellarius se. homo, Varr. melitturgus, id. (μελιττοΰργος) – 2) chłop nieokrzesany , grundal, non politus, rudis, Plin. iniu-banus; rusticus, Cic. – 3) rudy mały niedźwiedź, który na drzewo łazi do barci dla miodu, ursus apum favos consectans et devorans.

Barwa, 1) na twarzy, cera, co-lor-oris , Cic. w związku mowy tylko: color; zmienić cerę, color mihi immutatur, id. formae dignitas coloris bonitate tuenda est, Cic. off. 1, 36, 130. b. dobra cera, color egregius, id. przyjemna c. color suavis, id. je-dnćj barwy, adi. unicolor, Plin. unius coloris, Ceis. 2, 8. – 2) liberya, vestitus , cultus famularis; nosić 1. vestitu famulari indutum es3e; – 3) meton. pozór, powierzchowność, color, Quint. species, Cic. praetextus, Suet. Tac.

Barwena, brzanka, 1) ryba rzeczna z kształtu podobna do karpia, Cyprinus barbus, Linn. – 2) morska, mullus, Cic. Mullus barbatus, Linn.

Barwiany, rozmaitego koloru, adi. versicolor, Liv. discolor; varius, Cic. u poetów także: pictus, Virg. η. p. pstre kamienie, lapides varii, lior. kwiaty, flores varii, Tib. jagody, uvae variae, Cat. b. suknia, vestis varia, Ter. versicolor; vestimentum versicolor, Liv. mieć s. b. na sobie, varia veste exornatum esse, Ter. Eun. 4, 4, IG.nosić, versicolori veste, Quint. vestimento uti, Liv. b. jabłka, poma versicolora, Coi. b. ptaki, aves disco-5

34

Banvioa

Bas

lores , Plin. pictae volucres , Virg. gołębie mają pstre pióra, plumae versicolores columbis, Cie.Fin. 3,5,18. b. broń, arma picta, Virg. przcnosn. pozorny, simulatus; assimulatus; fictus ; fucatus: fucosus, Cie. coloratus, Sen. pozorna cnota, virtutis species, Cie. albo: virtus simulata non vera, id. pozorna korzyść więcej mogła, jak dobre imię, ea, quae videbatur, utilitas, plus valuit, quam honestas, Cie. off. 3, 30, 109. adv. simulate, ficte, simulatione specie; in speciem, Cie. per speciem, Liv.

Barwica, barwiczka, 1) postrzy-iyny z sukna, tomentum, Varr. t. circense, Mart. – 2) rumienidlo, czer-wienidło, ruż, farba , którą kobióty lice piększą i rumieńca sobie przydają, fucus, Quint. pigmentum, Plin. medicamen faciei, Ovid. czerwona, rubrica, Plin. biała, cerussa, id. wady ciała b. pokrywać, vitia corporis fuco occultare, Plaut. Most. 1,3,118. lice b. malować, malas cerussa oblinere, Plin. twarz , lenociniis ac coloribus faciem polluere, Sen.

Barwiczkować, różować, fucare aliquid, Quint. się., rubrica intingere buccas, purpurissare buccas; oblinere malas cerussa, Plaut. różowany, fucatus ; infucatus; coloratus, Cie. biało, cerussatus, id. lico różowane, buccae cerussatae, Cie. Pis. 11, 25.

* Barwiernia, izba , tonstrina, Plaut. Amph. 4,1, 5. taberna tonsoris, Vitr.

^Barwierski, chłopiec, tonstrinae alumnus; tonsor tiro; brzytew, novacula , Liv. culter tonsorius, Cie. nożyce, forfex, Mart. forpex, Isidor. ręcznik , mappa tonsoria, mantele tonsorium; także: sudarium, Mart. 11,40. przyrząd, instrumenta tonsoria; suppelex tonsoria; także: ferramenta tonsoria, Mart. 14,36. brodę golić, tondere alicui barbam; radere alicujus genas, Cie. barbam radere,

Geli, abradere, Plin. rasitare (często), Geli, kazać się golić, tonderi, Ceis. tonsori operam dare, Suet. Oct. 79, po raz pierwszy, primam barbam ponere, Hor. A. P. 298. golić się codziennie , quotidie rasitare faciem, Suet, ogolić kogo (przysłowie), attondere aliquem, Plaut. Bacch. 5,1, 9. aż do krwi, ad cutem admutilare aliquem , id. Pers. 5,2,48.

*Barwierstwo, tonstrinum, Petr. 46, 64.

*Barwierz, barbierz, balwierz,

1)    tonsor, Cie. tonstrinus, Petron. 46. u dawnych w ogól. cyrulik czyli chirurg , chirurgus, Ceis. – 2) farbiarz lub tćż co sukno barwi, infector, Cie. tinctor, Vitr.

Barwinek, vinea pervinca, Linn. Barwisty, kolorowy, coloratus, Coi. versicolor, Liv. pictus, Cie. Baryła, 1) naczynie,vas-asis-n. Cic.-

2)    w ściśl. znacz, dolium, Col. cupa (większa b. kufa) Caes. baryłka, doliolum; – 3) baryła, czjowiek opasły, homo ventriosus, Plaut. adeps-ipis-m. Cic.

*Bas, 1) najgrubszy z owych tonów, na które się głosy dzielą, vox . gravis, Quint. ima, Hor. Sat. sonus gravissimus ; vox inclinata, Cie. spić-wać b. voce ima canere. Hor.Sat. 1, 3, 7. gravis vocis partes sustinere; b. spiówać, sociare vocem gravem alicui cantui; grać, voce gravi regere concentum; w b. przejść, in graviorem sonum transferre; b. dostać, in graviorem sonum evalescere; vox a-licuius ingravescit; b. w organach, fistulae gravioris soni, Bau. – 2) ba-setla, narzędzie muzyczne, fides gravioris soni; – 3) b. oria, canticum ad imam vocem aecomodatum, Lunem. –

4)    spiówak, gravi, ima voce canens; grający, gravioris soni fidicen, Bau,-

5)    klucz b. signum vocis imae, Bau.-

6)    nuty, signa, notae vocis imae, Bau.-

7)    ton, sonus gravis, Quint. – przen. cięga tęga, ictus, plaga.

Bawełna

Basałyk

Basałyk, 1) bicz z uwiązanym na końcu ołowiem; kula nawiązana, plumbata sc. glans, Prudent. – 2) przen. człek rozlazły, próżniak, tardus, lentus , Cic. lingua gravis, Liv.

Basałykowatość, niezgrabność, rusticitas; mores rustici, Cic. stupiditas , id.

Basałykowaty, nieokrzesany, rusticus , vastus , stupidus, Cic. plumbeus, Plaut. adv. rustice, Cic. stolide, Liv. inficete, Suet.

Basarunek, 1) nagroda za bicie, merces vulneris ac plagae, merces lacrimarum, Cic. Verr. 5,51,134.- 2) ogólnie: nagroda za złe jakie poniesione, restitutio damni.

*Basetla, fides imae vocis; zob. Bas 2).

^Basista zob. Bas 4).

Baśń zob. Bajka i Baja.

*Bassyn, kotlina, wanna, misa wielka kamienna, labrum, Plin. ep. receptaculum aquae, Plin. dla kąpieli wodą napełniony, baptisterium, Plin. ep. 2,17,12.

*Basta, dosyć już tego, iam satis est; iam sat habeo; amplius nolo.

*Bastart, 1) dzićcię nieprawego łoża, puer non iusta uxore natus; p. non legitimus, Cic. nothus, Quint. spurius, Ict. z nałożnicy urodzony, filius pollice natus, Liv. w cudzpło-ztwie zrodz. adulterino sanguine natus, Plin. spłodzony z Rzymianina i z obcój niewiasty łub niewolniczki, hibrida; – 2) o zwićrzętacli, nothus, CoL musimo, Plin. bigenera animalia, Vari’. – 3) o roślinach, hibrida, Bot.-4) u gramatykarzy hibridae voces nazywają się wyrazy, które się składają z dwóch języków, n. p. monoculus i t. p.

*Basza, pasza, wielkorządca, praefectus ; satr&pes , Nep. baszostwo , satrapia, Curt.

*Baszta, 1) wielka kupa ziemi obmurowana figury pięćgraniastój, złączona z wałem fortecy, propugnacu-

35

łum, Liv. castellum, Caes. Liv, – 2) wieża wojenna ruchoma, machina do murów, fala albo pliala (φάλ«ι); turris ambulatilis.

Bat, bacik, 1) łódź, łódka, navicula ; scapha, Cic. lembus, Liv. lenunculus , Caes. Tac. – 2) batóg, rzemień pleciony, fustis, m. Cic. flagrum, Plaut. kij, baculum, Cic. aliquem flagro pinsere, Plaut. bić kogo kańczukiem;-ne scutica dignum horribili sectere flagello, Hot. żebyś na straszne chłosty nie skazał tego, który na kilka tylko plag zasłużył; – 3) bicie batem, verber, Cic. ictus fustis, Tac. zbić kogo b. male mulcare aliquem fustibus , Plaut.

*Batalia, bitwa, potyczka, proelium; pugna; acies, Cic. concursus, Caes. b. rozpocząć, proelium, pugnam committere, Cic. pugnam capessere, Jusi, inire, Quint. conserere, Tac. stoczyć, proelium facere, Nep. agere, gerere, Liv. także: proeliari; pugnaro ; dimicare, Cic.

*Batalion , korpus piechoty od 500 do 1000 ludzi, cohors-tis-f. czwo-rogran wojenny, agmen quadratum, Liv.

*Baterya, 1) miejsce podwyższone, obwiedzione rowem, gdzie stawią armaty, agger,, suggestus (us) tormen-tarius; b. usypać, wystawić, aggerem tormentnrium excitare, iacere, exstruere , Caes. z b. do miasta się zbliżyć, aggerem promovere ad urbem, Liv. – 2) ilość armat dla b. przeznaczona, tormenta in aggere disposita; b. na miasto uderzyć, urbem tormentis oppugnare, verberare; b. pływające , tormenta ratibus imposita; – 3) pewna ilość flaszek materyą elektryczną napełnionych, complexus phialarum Leidensium,

Batóg zob. bat 2).

Bawełna, i) krzewinka, gossy-pium; xylon, Plin. takżo: gossypium herbaceum; gossypium arboroum,

36    Bawełniany    Bazylika

Linn. – 2) tkanka z b. gossypion, Plin. 19, 1, 2. lana lignea (έριό ξολον), Ulp. Dig. 32, 1, 70. jedwabista, bombyx, Plin. lina xylina, Plin.

Bawełniany, xylinus, bombycinus , Plin. bawelnianka, velum xylinum.

Bawić, 1) neutr. nied. zostawać czas niejaki na jednćm miejscu, morari, commorari (dłużćj b. na jednćm miejscu); versari (z pojęciem czynności) ; se tenere, se continere (w pewnych granicach); esse (ogól. gdzie się znajdować) in aliquo loco, Cic. żyć, vivere, degere, vitam agere, degere aliqtio loco, id. zwykle gdzie bawić, habitare, sedem domicilium habere aliquo loco; często b. na jednćm miejscu, multum esse, versari aliquo loco; frequentare aliquem locum, id. b. u kogo, commorari, habitare (mieszkać); deversari (zatrzymać się gdzie w gościnnym albo zajezdnym domu) apud aliquem; jako gość, uti alicuius hospitio, Nep. b. na wsi, ruri se continere, Ter. żyć tamże, rusticari, Cic. b. w mieście, versari, vivere in urbe id. długo, diu haerere in urbe, Plin. ep. Cic. – 2) v. trans, bawić kogo, zatrzymywać go, morari, demorari, Cic. Caes. remorari, tenere, retinere, detinere, powstrzymać kogo, aby swego celu późnićj, albo wcale nie dopiął; sustinere (w szybkim pędzie) ; reprimere (siłą powściągnąć); tardare, retardare, (opóźniać); inhibere aliquem i aliquid, Cic. morae albo in mora esse alicui, Ter. moram alicui facre, Liv. bagno wstrzymało jeźdźców od natarcia na nieprzyjaciela , palus equites ad insequendum hostem tardavit, Caes. B.C. 3,70. złodzieja zatrzymać, finem tenere, Plaut. konie, wóz , sustinere equos, Cic. currum , Lucii, z brzegów występujące jezioro z. lacum redundantem reprimere, Cic. div. 2,32,69. – 3) bawić kogo, zabawiać mile, rozrywać, ali

quem exhilarare, pascere, delectare, oblectare, Cic. – 4) bawić się, zatrzymywać się dłużćj, pueri ludis tenentur, Cic. – 5) bawić się czćm, chodzić koło czego, pilnować czego, indulgeo eloquentiae, Quint. tracto bellum, Tac.

Bawidło, bawidełko, zabaweczka, nugae, deliciae, Cic. ludus, Cic. Liv. lusus, Sen.

Bawół, bos bubalus, Linn. ba-wolec, antilope bubalis, wielkości łosia, z tołuba podobny do wołu i jelenia;- adi. bubalinus.

*Baza, podstawa, podsłupie, zasada , basis, Cic. linea prima, principalis ; fundamentum, Cic.

*Basalt, kamień twardy sześeio-boczny, basaltes-ae, Plin.

Bażanka, szczyr, ziele przez Mer-kuryusza wynalezione, Mercurialis silvestris, Ser en.

Bażanowiec, ziele, tojeść wielka, Lysimachia vulgaris, Linn.

Bażant, phasiana, avis phasiana (od rzćki Phasis w Azyi), Plin. Phasianus Colchicus, Linn.

Bażancica, samica bażanta, phasiana femina; samiec, phasianus mas.

Bażantarnia, miejsce chowania i hodowania, vivarium phasianorum; a-viarium phasianorum, Pall.

Bażantarnik, phasianarius, Paul. Dig.

*Bazar, 1) targowica, rynek, forum, horrea mercatorum; – 2) jarmark, mercatus, Cic.

*Bazarnik, markietan, przeku-pnik, lixa, Hen. ad Caes. B. G. 6,· 40.

Bazgrać, źle pisać, male scribere; chartam illinere atramento; bazgracz, qui male scribit.

*Bazylia, bazylika, wasilek, balsam polski, βασιλικόν, ocymum, PUn. ocymum basilicum, Linn.

^Bazylika, (βασιλική sc. στσά), jakoby dom królewski, nazwa publicznego domu, gdzie sprawy sądowe i inne zgromadzenia się odbywały, Liv.

Bazylisk

39, 44, 7. póżniój główny kościół w bizantyńskim stylu, Sulp. Sever. hisł. sacr. 2,33, 38. aecles cathedralis; basilica-ac-f.

*Bazylisk, bazyliszek (βασιλίσκος od grzebyka na głowie, niby korony),

1)    gatunek jaszczurki, lacerta basiliscus, Linn. Plin. 8, 21. – 2) wielki wąż, super aspidem et basiliscum ambulabis , et conculcabis leonem et draconem, Ps. 90, 13. po zmyi i po bazyliszku chodzić będziesz, i po-depcesz lwa i smoka.

*Bdelium, indecl. (βδέλλιον drzewo i żywica), et aurum terrae illius optimum est; ibi invenitur bdellium et lapis onychinus, Genes. 2, 12. a złoto ziemi onej najlepsze jest; i tam się najduje bdellium i kamień ony-cliin; jako drzewo, borassus flabelli-formis, Linn. Plin. 12, 9, (19), 35. żywica, bdellium Arabicum, Veget, a.v. 6,14,1.

Be, 1) głos owczy, beczenie, balatus , Virg. – 2) przysł. ani be, ani me, milczący, ani trzech nie zliczy, mutus, elinguis, Cie. linguae usu defectus, Val. Max.

Bęben, 1) tympanum militare; bębnić, pulsare tympanum, tympano strepere , Bau. przen. b. nogami, pedes supplodere, Cie. Or. 1, 53. substan. pulsatio tympani; pulsus tympani; strepitus pedum, Tib. supplosio pedum, Cic. de oi’at. 3,2, 47. 3, 59, 220. –

2)    bębenek w uchu, tympanum; poprzek kanału słuchowego jest cienka, suchawa, naciągniona błonka, bęben zwana, membrana tympani;- 3) bęben, pełny brzuch, faliscus venter;- 4) bębenek w pompie, stępel, emboli antliae pertica; – 5) gatunek gołębi, columba dasypus, Linn.- 6) przen. podbijać komu bębenka, poduszczać, podburzać, aliquem exasperare, Liv. concitare, incitare, stimulare, initare, Cic. acuere alicuius iram, Liv.

Bębennica, bębenista, dobosz, tym-

Bek    37

panotrrba, Plant. Truć. 2,7,49. tympanista, App. bębenniczka, kobićta w bęben bijąca, tympanistria, Sidon, ep.

l,    2. (τυμπανίστρια).

Bęblić, robić bąble, bańki na wodzie, bullo-are, Cels. 2, 7. Plin. 9, 7.

Bebłek, rodzaj maku, który ma w sobie sok podobny do mlćka, peplis -Idis. f. (Acc. peplin, πεπλίς), Euphorbia peplis , Linn. zresztą porcilaca, Plin. 20, 20, (81).

Bębnić, zob. Bęben 1.

Becbtać, drażnić, jątrzyć, lacessere, vexare, ludificari, cavillari, Cic. ludibrio habere aliquem, Ter. nieprzyjaciela, proelio lacessere hostes, Caes. B. G. 1, 15.

Beczeć, 1) b. jak owca, (zob. Be) balare, Varr. 2,1, 7.- 2) ryczeć płacząc , inconditum et trucem tollere clamorem, Curt. rudere, Virg. A. 8, 248. ciulari, Cic. Tuse. 2, 7, 19.- 3) narzćkać boleśnie, ubolówać, queri, conqueri de aliqua re albo aliquid; deplorare aliquid, Cic.

Beczka, 1) cupa, Cic. Pis. 27. Caes. B. C. 2, 11. labrum capacius, Cato. 10, 4.- 2) ryba morska, orca, (ορυξ), Plin. 9, 6.

Bedew, rumak, equus generosus.

Bedła, bdła, 1) roślina miękka, prędko rosnąca i ginąca, nie mająca innych części wzrostu, tylko trzon, kapelusz, niektóre i obrączki, fungus-i.

m.    (σπόγγσς albo σφόγγσς), Hor. Sat. 2,4,20. Plin. 22, 23.- 2) bedłka liściowa, agarieus, Linn.- 3) chrząszcz, a-garicus lactifluus, Linn.- 4) gatunek grzybów, boletus, m. (βωλίτης); – 5) pleśń lub zgaga w gębie , aphthae -arum, f. (ά’φΟαι), Marceli. Empir. 11. Ceis. 4, 11.

Bednarz, victor-Oris, Plant. Rud. 4,3,51. także: vitor, Gruter inscr. p, 1178.

Bek, 1) beczenie, głos bydlęcy, mugitus, Cic. osobliwie owczy, bala-tus-us-m. Lmcret. 2, 369. Virg. G. 3,

38

Bęk

Belweder

554. – 2) płacz wrzaśliwy, inconditus clamor, Cuvt. b. wydawać w śpiewie, inconditum carmen canere, id. 4, 7,24.

Bęk, głos bąka, ptaka, owadu, susurrus, Virg. pszczół także, bombus, Varr. (βόμβσς).

Bekać aob. Beczeć. Bekać sic, re-cip. o jeleniach, parzyć się, coire, Sen. Quint. iniri, maritari, Col.

Bękarci, do bękarta należący, adulterinus, Plin. spurius, quasi σποράδην conceptus, App. Met. 6.

Bękarcieć, bastardzieć, wyrodzić się, odmienić się, degenerare, Cie. n. p. winna macica b. vites in feritatem degenerant, Plin. poma degenerant, Virg. degenerare a parentibus, Liv. 22,14. a virtute maiorum degen. Cie. Flacc. 11, 25.

Bękart zob. Bastart; puer non legitimus, Cie. spurius; M enim, qui ex eo coitu (t.j. incestis nuptiis) nascuntur, matrem quidem habere dicuntur, patrem vero non utique; unde solent spurii filii appellari, vel a graeca voce, quasi σποράδην concepti vel quasi sine patre filii, Gai. 1, 64.

Bekas, scolopax, Linn. scolopax gallinago.

Bekawisko, bekanie się jelenie, rykowisko, cervi (orum) appetitus coeundi, Plin.

Bela, belica, belka, 1) paka kupiecka towarów, fascis, m. Plin. sarcina, Plaut. sarcina mercium colligata; fascis mercium colligatarum; przen. pijany jak bela, ad insaniam pótus, epotus;- 2) trabs-abis. f. tignum; zob. Balk; ignes celeri flamma degustant tigna trabesque, Lue.r. 2, 196. trabes-is, f. Gic. top. 16, 61. przen. o-kręt, dach, sub iisdem sit trabibus, Hor. pod tymże dachem, w jednym domu.

Bełcik, bełt, jaculum, telum, sagitta, strzała.

Bełkać, nagłóm ruszaniem płyn jaki mącić, movere; commovere; mis

cere; perturbare; agitare, Cie. wiatry morze, b. mare ventorum vi agitatur atque turbatur, Cie. Cluent. 49, 138. podobnie: pontus miscetur, Virg.

Bełkocyon, żaba πολύγωνος, Ba-trachom. multisonus; sonorus; magniloquus.

Bełkotać, bełgotać, bułkotać; 1) flaszka niedoiana bełkoce, bilbit factum a similitudine sonitus, qui fit in vase, Naevius: bilbit amphora, inquit, Paul. Diae. p. 34, 5. (βσμβύζει); glu-ka, bełgoce, glut, glut murmurat unda sonans; dźwięk, który wydaje płyn, gdy się wylćwa z ciasnego otworu naczynia , Catalect. ab hoc sono dicitur glutus, gardziel;- 2) jąkać, balbutire, Cie. – 3) zrzędzić z gniewem, niewy-mawiaó dobrze od gniewu, objurgare, verbis castigare aliquem, Cie. conviciis consectari aliquem, Cie.

Bełkotanie, 1) sonitus amphorae bilbientis;- 2) jąkanie, haesitantia linguae , Cie. Phil. 3,6, 10. titubantia oiis, Suet. Vitell. 6. bełkot, lingua haesitans, Cio. atypus-a-um , (άτυπο;) Geli. 4, 2, 5.

Bellona, bogini wojny, Bellóna-ae, Liv. 10, 19.

Bełt, 1) strzała, pilum, Caes. B. G. 1, 25. e loco superiore pilis missis phalangem perfregerunt; pilum praepilatum , strzała z tępym, zaokrąglonym końcem; pila muralia, które z murów na nieprzyjaciela ciskano, Caes. B. G. 5, 40. atakować kogo, pilum iniicere alicui, Plaut. Most. 3,1, 43.-2) cieśnina morska, fretum, Cie. n. p. fretum Gaditanum, Plin.

^Belweder, 1) z wlosk. piękny widok, t.j. miejsce, zkądpiękny widok; wiole miejsc szczególnie z tego powodu nosi nazwisko B. calloscopium; apertus prospectus;- 2) ziele, len Matki bożćj, lenek z czamemi gałązkami, osyris-is. f. (οσυρ’.ς) Plin.- 3) ziole drugie , róża dzika, roślina jesion, peti-lium, Plin. 21, 8.

Belzebub

Besztać

39

^Belzebub, beelzebub, djabeł,wróg, szatau, beelzebub indecl. beelzebfil -buulis, (hebr.) Eccl.

Ben, ziele, Valeriana rubra, Linn.

*Benedykcya, consecratio, n. p. domus, Cic. dom. 40, 106. bonorum, id. kapłanów, Nov. Maior, de episc. iud. 4, 9, 1. b. dawać, Deo commendare; faustum exitum precari.

*Beneficyant, dobrodziejstwa odbierający , beneficiarius, Caes. Β. ΟΙ, 75.

*Beneficyum, beneficium; dać, tribuere; afficere aliquem beneficio, Cic. leg. agr. 1, 4, 3. concedere alicui a-liquid beneficii gratiaeque causa; conferre, tylko o więcej beneficyach u-żyć można.

*Benzoin, drzewo gatunku wa-wrzyńcowego amerykańskie, tudzież żywica z niego, laurus Benzoin, Linn.

Ber, 1) gatunek prosa podłego, panicum, Ćaes. B. C. 2, 22. Plin. 18, 17.- 2) myszy ber, ziele, plialaris ca-nariensis, Linn. Plin. 27, 12.

^Berberys, włoska kalina, spina appendix, Plin. Berberie, f. Linn. berberysowe krzewiny, berberetum.

* Berdebuska, pukawka, fistula sambucea.

*Bergamota, pergamota, gatunek gruszek, drzewo, pirus falerna, Wilki. owoc, pirum falemum, Plin.

*BergTyn, farba, zieleii górna, o-ebra Veneris, T. t. chrysocolla, Vitr.

*Berlaez, udo-onis, Ulp. berlacze, calceamenta e coactilibus facta.

Berło, 1) drąg myśliwczy, przy strzólaniu ptaków: pertica, cui avis lignea affigitur; przy wabieniu, pertica aucupatoria;- 2) znak władzy naj-wyższćj, sceptrum, Cic.- 3) przen. panowanie, władza, państwo, sceptrum, Virg. regnum; imperium, Cic·- 4) ziele , gatunek gnidoszu, herba pedicularis, Coi. 6, 30, 8.

*Berma, (wojsk.) ścieżka pod wałem po nad fosą, margo ripae, Plin.

9, 36.

Bernardyn, monachus ex ordine StiFrancisci de observantia divi Bern-liardi.

*Bertram, Anthemis pyrethrum, Ijinn. gatunek rumianu.

*Beryl , klojnot·, akwamaryn, do koloru morskiej wody pododny, beryl-lus (βήρυλλος), Plin. 37, 5. chryso-beryilus, Plin.

*Berżerka, gatunek krzeseł, sella brachiata.

*Besować, napuszczać drzewo i kamienie rozmaitemi farbami, n. p. czarną, nigro colore eoque erodente aliquid tingere, inficere.

*Bcstliwy, bestyalski, zwićrzęcy, bclluinus, Geli, ferinus; immanis, Cic. b. życie, vita belluina, immanis; rozkosze niepowściągliwe, libidines bel-luinae, albo: voluptates belluinae, Geli,-adv. belluarum, pecfidum ritu, more, modo, Cic.

*BestliwoŚć, bestyalstwo, dzikość, immanis feritas; człowieka, feritas et immanitas belluae in hominis figura, Cic. off. 3, 6, 33. bestwieć, dziczeć, ad infimam feritatem delabi ; ad belluarum ritum sese abiicere, na w. Cic. bestwić się, rozpustnie postępować, adolescentior-ari, Varr. ap. Non. 71, 30. Mere. Quoniam tu quoque adhuc adolescentiaris.

*Bestya, nieme zwićrzę, bestia; bellua, Cic. jako wyrazu szkalowania używa Plaut. n. p. mała tu es bestia! Cic. Harusp. 3, 5. pecus ac bellua.

*Bestyalnik, zapaśnik, wysiekacz, bestiarius, Cic. Sest. 64, 135.

*Bestyalny, dziki, srogi, sprośny, bestiis conveniens; ad naturam bestiarum accedens; tojestbestyalskie, hoc belluarum est, Cic. sprośne pożądliwości , libidines belluinae, ferinae. Geli. 19, 2, 2. być oddanym, bellui-nis voluptatibus deditum esse.

Besztać, łajać obelżywie, conviciari , Quint, maledicere alicui, Ter.

40

Besztanie

Bez

Sal. contumeliam dicere alicui; contumeliosas voces emittere in aliquem; maledicta dicere, conferre, coniicere in aliquem, Cic. probra iacere, ingerere in aliquem, Tac. okrutnie, probris lacerare aliquem, Sal. verborum contumeliis lacerare aliquem; conviciis consectari; probris, maledictis a-liquem vexaro, figere, Cic. głośno, maledictis increpare aliquem, Sal. Cat. 21, 4. vocibus increpitare aliquem, Caes. b. szkaradnie, publicznie, foedissimo convicio aliquem coram proscindere, Suet. Oct. 23. b. kogo szorst-kiemi wyrazami, maledicta ex trivio arripere,- Cic. Mur. 6, 13. zbiegiem kogo przezywać, perfugam aliquem contumelia appellare, Caes. B. C. 2,28.

Besztanie, łajanie obelżywo, maledictio; convicium; convicia; probra, Cic. wstrzymywać się od b. abstinere probris in aliquem, Tac. wśród besztania, łajania, cum verborum contumelia, Caes. B. G. 5, 48.

Bez (subst.), sambucus, Plin. 16, 18. sambucus nigra, Linn. bez turecki , Syringa vulgaris, Linn. – drzewo, arbor sambucea, Plin.- jagoda, baca sambuci, także: sambucum;- kwiat, flos sambuci; – ziarnko, medulla sambuci;- bzowe powidła, succus acinorum sambuceorum spissatus; albo: rob sambuci, T. t,- bzowy sok, succus ex acinis sambuceis pressus; – ziółka z bzowego kwiatu , decoctum florum sambuci; calda sambucea.

Bez (przyimek), oznacza brak, niebytność, wyłączenie, sine, Cic. (absque używali w złotym wieku naj-,częścićj komicy; nie wiele miejsc w pic. w których używa absque nie mogą stanowić reguły; dopićro w późniejszych czasach nabrało równćj powagi z sine); tak n. p. Cic. Att. 1, 19, 1. używa absque: nullam a me epistolam ad te sino absque argumento pervenire, tylko w tym celu, ponieważ obok sino nie chciał zwykle używanego

sine położyć; także citra nie wypada używać;- bez nadziei, sine spe, Cic. bez odwłoki, sine mora, id. bez kogo żyć niemódz, sine aliquo vivere non posse; desiderium absentis amici ferre non posse, id. bez wątpienia, sine dubio, id.- często wyraża się a) przez nullus, n. p. bez natężania, bez przykrości , nullo labore, nulla molestia, id. bez wyboru, bez gustu, nullo delectu, nulla elegantia; bez porządku, nullo ordine, Caes. B. C. 3, 101. bez wszelkiego sprzeciwiania się, sine ullo certamine; bez wszelkiego zgorszenia, sine ulla offensione, Cic. bez wszelkiego rozlewu ki-wi, sine ullo vulnere;-b) przez adiectiva, adverbia i verba,

n. p. bez roztropności, bez przezorności, bez namysłu, imprudens; imprudenter; incautus; incaute; inconsideratus; inconsiderate; temere, Cic. bez wstydu, impudens; impudenter, id. bez przestanku, continenter, Caes. bez nauki, bez wyższego wykształcenia, expers eruditionis, humanitatis, Cic. duch bez ciała, bez trosków, animus vacans corpore; vacuus ab omni molestia, vacuus cimis, Cic. bez winy, bez skazy, bez zatrudnienia, carere culpa; vacare culpa, vitio, negotiis , id. państwo bez praw, civitas lege carens, id. być bez czucia, sensu carere, id. – miasto bez załogi, państwo bez zwierzchności, mur bez o-brońców, urbs nuda praesidio; respublica nuda a magistratibus, id. murus defensoribus nudatus, id. – bez odzienia, bez okrycia, nudus ;- bez dzieci, orbus, id. zgromadzenie bez najznakomitszych obywateli, concio ab optimatibus orba, id. bez przyjaciół, bez pomocy, inops ab amicis, id. inops auxilii, Liv. – ziemia bez drzewa, solum arboribus viduum, Coi.- c) przez participium, n. p. bez obawy kary, sublato suppliciorum metu, Cic. bez zmysłów nie można niczego spostrzedz, sensibus remotis nihil percipi po test, id.-

Bezbarwny

bez ogródki, missis ambagibus, Hor. Sat. – d) przez przeczące partykuły albo przez nullus, n. p. bez niego nie mogłaby istnieć Sparta, nisi ille fuisset , Sparta futura non fuisset, Nep. Ages. 6, 1. bez starców nie istniałyby w ogóle żadne państwa, senes si nulli fuissent, nullae omnino civitates essent, Cic. Sen. 19, G7.- e) wyłączenie : sine; praeter; quum discesseris ab aliqua re, Cic. to wiem bez ciebie, hoc a te non monitus, non edoctus scio; bez swego przyjaciela nic nie czyni, nihil agit, molitur, priusquam amicum consuluerit.

Bezbarwny, bez farb i kolorów,

adi. quod colorem amisit, perdidit; sine colore;= blady: pallidus, Cic.

Bezbłędny, błędom niepodległy, vitiis vacuus; qui vitio vacat, Cic. w moralnym względzie, purus et incorruptus, Cic. purus et insons, lior. Sat. być, sine vitiis esse, Ter. vitio vacare; nihil vitii habere; carere culpa, Cic. całkiem, omnibus vitiis vacare, Cic. omnibus vitiis humanis immunem esse, Veli. 2, 35.

Bezbłędność, vitae innocentia, integritas, sanctitas, Cic. o tekście bezbłędnym, castigatus, emendatus, emaculatus, Ruhnk.

Bezbożnik, 1) w Boga niewierzący, ateusz, qui nullum esse omnino Deum putat, Cic. H. D. 1, 1, 2. qui Deum tollit; qui Deum esse negat, Cic.-

2) człowiek b. homo impius; divini numinis, rerum divinarum contemptor.

Bezbożność, niewierzenie w Boga, atheismus; impietas Deum tollens,Dem.

Bezbożny, 1) Deum esse negans; Deum ox rerum natura tollens, naw. Cic.- 2) impius, Cic.

Bezbronny, inermis, Cic. bez oręża, armis exutus, Caes. b. tłum, turba imbellis, Liv. b. uczynić, exarmare; armis exuere aliquem, Caes. arma adimere, eripere alicui; w dalsz. znacz, także o rzeczach nieżywotnych, pro-

Bezczelność    41

vincia inermis, Caes.- substant, status, conditio inermis; opis: quum hostes essent inermes; quum urbs diutius defendi non posset.

Bezcen, za bezcen, na półdarmo, summa vilitas; wszystko tu za bezcen, summa est rerum ad vitam necessariarum vilitas; sprawić, że żywność za bezcen, magnam vilitatem annonae efficere, Cic.

Bezchciwy, chciwości niepodległy, bezinteressowny,continens (pod względem zmysłowych uciech); integer (rzo-telny, poczciwy); abstinens (który sio powstrzymuje od cudzego , opp. cupidus, avarus), Cic. – w dalsz. znacz, innocens, id. być b. immemorem esse utilitatis suae, Cic. Fin. 5, 22, 64. cnota b. virtus gratuita (która nie dla nagrody d. p.) id. div. 1, 39, 87. być zupełnie b. mirifice abstinentem esse; ab omni cupiditate remotum e$se; -adv. sine emolumento; integre, Cic.

n. p. sine emolumento aliquid suscipere ; nullo emolumento incitatus facio aliquid, Cic. Fin. 5, 18, 48. sino lucri, sine commodi studio.

Bezchmurny, niezachmurzony, adi. nubibus vacuus, vacans;- pogodny, serenus, Cic.

Bezcielesny, bezcielny, ciala nie-mający, corpore carens, vacans ; corporis expers; sine corpore, Cic. nie potrafią sobie b. ducha wyobrazić, qualis animus sit corpore vacans, nequeunt intelligere et cogitatione comprehendere, Cic. Tuse. 1,22,50. Bóg jest b. Deus est sine corpore ullo, id. N. D. 1, 12, 30. corpore caret, id.

Bezcielesność, bezcielność, opis: η. ρ. b. ducha, ea est mentis natura, ratio , quae corpore vacet; nauczać o

b. Bożćj, Deum vacare corpore, sine corpore esse docere, na w. Cic.

Bezczeluość, niewstydliwość, impudentia, Cic. os impudens, Ter. os durum, ferreum, Cic. b. z braku wsty-dliwości, impudentia impudica, id.

6

42    Bezczelny

b. Wielka, nadzwyczajna, do wierzenia niepodobna, niesłychana, impudentia summa , insignis, mira, incredibilis, nova, id. tak dalece b. posunąć , eo usque impudentiae provehi, Sen. ta b. którą przewyższał wszystkich , opuściła go, impudentia, qua superabat omnes, eum defecit, Cic. wielką zdradza b. insignis est impudentiae, id. utwierdzać kogo w b. impudentiam alicuius corroborare, id.

Bezczelny, bezwstydny, bez czoła, impudens; procax (natrętny szczegół, o osob.), Cic. inverecundus (niemają-cy względu na zwyczaj i obyczaj), Plant. Cic. Quint. confidens (zuchwały), Cic. kto raz granicę przyzwoitości przekroczył, musi być b.b. qui verecundiae fines semel transierit, eum bene et naviter oportet esse impudentem, Cic. Fam. 5, 12, B. b. żądania robii^, impudenter postulare aliquid, czoło b. frons inverecunda, Quint. 2, 4, 16. os impudens, Ter. Eun. 3, 5, 49. w wyższym stopniu: os durum, Cic. os ferreum, id.Pis. 26,63.- adv. impudenter; confidenter, Cic. proterve, Ter. inverecunde, Quint. b. prosić, impudenter rogare, Cic. b. grzeszyć, abiecta omni verecundia peccare, Cic.

Bezcześć, brak czci, infamia (opp. pudor), Caes. B. G. 6, 22.

Bezcześcić, zbezcześcić, nieczci nabawić, dedecorare, Cic. dehonestare, Tac. turpidine notare aliquid; labem alicui aspergere; infamiam alicui afferre, Cic. święte zwyczaje b. caerimonias polluere, Liv. 6, 41. życie pełne chwały b. vitae splendorem aspergere maculis, Cic. Plane. 12, 30.

Bezczesny, zob. Bczecny, infamis (o osob. i rzecz.); infamia opertus (więcój wyraża, używa się także o osob. i rzecz.), Cic. który imię poczciwego człowieka stracił, ignominiosus , id. qui existimationem perdidit ; pod względem utraconych praw obywatelskich , intestabilis , Plant.

Bezczynność

Curt. 1, 1, 30. Hor. Sat. 2, 3, 181. zbezeenićkogo, aliquem infamare,Nep. infamem facere; alicui infamiam inferre, Cic. movere, Liv. zostać b. infamia aspergi, Ncp. Alcib. 3, 6. być b. in infamia esse, Ter. infamem esse, Cic.- w wyższym stopniu: infamia flagrare, id. adv. inhoneste, Cic.

Bezczynność, próżnowanie, nie-czynność, segnitia, rzadko segnities (brak popędu do działalności i energii, skłonność do lenistwa, opp. industria) ; ignavia (miłość próżniactwa, brak chęci i zamiłowania pracy, opp. navitas, industria); pigiitia (wstręt naturalny do wszelkiego ruchu, skłonność przeważna do spoczynku, opp. impigritas); inertia (lenistwo, niechęć do pracy zuboeznem pojęciem braku zdatności i zręczności do czego, jako wada charakteru i przyzwyczajenia); desidia (brak gorliwości do wszelkiego natężenia w urojeniu, że wszelkie sprawy same przez się do skutku dojdą, opp. industria); cessatio (odpoczywanie, wstrzymywanie się od pracy dla wstrętu ku natężeniu); otium (czas wolny od zatrudnienia publ. niekiedy w nagannóm znaczeniu jako skutek ignaviae); quies (stan spoczynku bądź-to przymusowego , bądź dobrowolnego) , Cic. spokojne zachowanie się, kiedy można i wypadałoby pracować, vita quieta, Cic.- powolność, tarditas, Cic.- bezmyślne zaniedbanie obowiązków, socordia, Cic. dla wzmocnienia łączą się wyrazy: segnitia et inertia; ignavia et inertia; desidia et inertia, Cic. wysoki stopień b. torpor; veternus , Cic. zupełna, największa bezczynność, segnitia inertissima, id. bezczynność i lenistwo ludzkie mocno gauić, segnitiam hominum atque inertiam castigare, Cic. orat. 1,41,185. być zupełnie b. plane nihil agere; torpere; frigere; inertissimae segnitiae esse, Cic. starość powinna się pilnować, aby wb. nie zapadła, senectuti

Bezczynny

cavendum est, ne desidiae se dedat, id. off. 1, 34, 132. b. usypia ducha, segnities solvit animum, Quini. 11,3, 52. b. uważano za mądrość, inertia pro sapientia fuit, Tac. Agr. 6. tajka sama b. względem nieprzyjaciół, eadem inertia erga hostes, ibid. 16. swc przedsięwzięcia b. niweczyć, segnitia evertere coepta, Liv.

Bezczynny, nieczynny, próżnujący, segnis-e (czeka przymusu, tardus, opp. alacer, promptus); ignavus (nie chce albo nie może być czynnym, opp. gnavus, industrius, strenuus) ; iners (nie chce albo nie może pracować dla tego, ponieważ się niczego nie nauczył i nauczyć nie chce, opp. promptus, industrius) Cic. deses-idis (szczególn. u poetów); tardus (powolny, leniwy, opp. citus, celer); lentus (nieruchliwy, opp. acer); nihil agens; w wyższym stopniu: frigens; torpens, Cic. w zwyczaj weszła b. desidiosus, Cic. b. być, nihil agere; cessare (świąt-kować z lenistwa); otiosum esse (nie mieć stałćj wytkniętej pracy, próżnować) ; quiescere; dormire (drzymać, kiedy pracować wypada); desidem, residem esse (żadnćj skłonności nie okazywać do pracy) Liv. jacere (opp. vigere); promptum, strenuum esse; sedere (siedzióć z założonćmi rękami, przeto: compressis , quod aiunt, manibus sedere, Liv. 7,13) Cic. być u-myślnie, z zasady b. a rebus gerendis, a negotiis publicis se removisse; a cura reipublicae se abduxisse, id. być zupełnie b. ab omni parte reipubli-cae se subtraxisse, Cic. Q. Fr. 2,6, 5. Varus zupełnie b. pozostał, Varus se nullam in partem movebat, Caes. B. C. 2,17. tymczasem Cat. nie pozostał b. interea Catilina non quietus erat, Sal. Cat. 26, 2. zrobić kogo b. a rebus gerendis avocaro aliquem, Cic. wodza , ab imperio, ab exercitu removere aliquem, na w. Caes. stać się b. consenescere, Cic. torpescere; lan-

Bezdroże    43

guescere; a rebus gerendis avocari, Cic. z bojażni, metu residem fieri, Liv. 23, 16. adv. segniter, Liv. ignave, Cic. lente; cunctanter, Liv. per desidiam; przypatrywać się bezczyn nie, otiosum, desidem spectatorem esse, se praebere, na w. Cic.

Bezdenko, naczynie bez dna, na dole kuliste, ztąd przewrotne, futilis; futile vas; rodzaj· okrągłego naczynia, którego używano w czasie ofiar bogini Westy, Donat. Ter. Phomi. 5,1,19.

Bezdenność, głębokość niedocie-czona, vorago – f. gurges , (głębokość rzeki, gdzie woda silnie wiruje) Cic. profundum, szczególnie: maris, id. b. morska, imum mare, Ovid. ima maris, Blin. być pochłonionym-w b. voragine submergi, Cic. miasto zapadło w b. urbs terrae hiatu hausta, absorpta est, Plin. wśród rynku powstała b. forum medium specu vasto collapsum est in immensam altitudinem, Liv. 7, 6. – przen. nieograniczoność, n. p. miłości, dobroci Bożej, immensitas benignitatis divinae; infinita benignitatis divinae magnitudo.

Bezdenny, fundo carens, być b. fundo carere; niezgruntowanie głęboki,voraginosus, Ilirt. wdalsz. znacz, bardzo głęboki, profundissimus; tantae altitudinis, ut fundum vix attingere possis; drogab. iter altissime ooenoimpeditum, inexplicabile; łakomstwo nieograniczone , avaritia profunda, Sal. Jug. 84,1.

Bezdeszcze, brak deszczu, susza, a-riditas, PZm. siccitas,Cic. wielkie, trwałe b. siccitates, Caes. Liv. w tym roku panowało wielkie b. siccitatibus eo anno plurimum laboratum est, Liv. 4, 30.

Bezdłużny, długów nie mający, aere alieno solutus, liberatus, Cic. uwolnić się od d. se liberare aere a-lieno; nomina dissolvere, expedire; zupełnie być b. omni aere alieno liberatum esse, Cic. Att. 6,2,4.

Bezdroże, miejsce bez drogi, gdzie drogi nie masz, locus invius; invia;

44

Bezdrożność

via inexplicabilis; położę na puszczy drogę, a na bezdrożu rzeki, Jes. 43, 19, ponam in deserto viam, et in invio flumina; – po bezdrożach i drogach krętych zdążono nareszcie do szczytu Alp, per invia et errores tandem ventum est in iugum Alpium, Liv. 21,35.

Bezdrożność, invia ratio; natura invia.

Bezdrożny, 1) drogi nie mający, nieprzechodny, invius, Liv. inaccessus (niedostępny) Plin. gdzie ledwo dojść można: impeditus, inexplicabilis, Liv. 40, 33. okolice niedostępne i odlegle, devortia itinerum et longinquitas, Tac. Agr. 19.- 2) zdrożny, przewrotny, perversus ; distortus; pravus, depravatus; praeposterus, Cic.

Bezduchy, ducha w sobio niema-jący, nieżywy, inanimus; inanimatus: qui est sine sensu et motu; vita et sensu carens, Cic. inanimans (opp. a-nimans) Sen. ep. 58. inanimis, App. Met.l.p. 103, 23. co żadnego życia nie ma, exanimis, exanimus, Virg. A. 4,8. – 5, 517. exsanguis, Cic.

Bezduszny, duszy niemający, nie-żywy, animo vacans, Cic.

Bezdzicdziczny, 1) bez potomka, exheres, Cic. być b. pod względem ojcowizny, paternorum bonorum exheredem esse, id. uczynić b. exheredare aliquem; w testamencie, exheredem scribere aliquem testamento, Cic. or. 1,38,175. – 2) bezdzietny, orbus; sine prole; sine stirpe;- 3) bez dziedzica, vacuus, Cic.

Bezdzietuość, jeśli dzieci utracił: orbitas, Cic. Liv. jeśli kto dzieci nigdy nie miał: matrimonium sine prole; stirps nulla.

Bezdzietny, dzieci niemający, 1) jeśli dzieci utraci!: orbus ; liberis orbatus, Cic. liberis orbus, Liv. stać się b. liberis orbari, Cic. zrobić kogo b. liberis orbum facere aliquem, Liv. -2) jeśli wcale dzieci nie miał: liberos non habens ; liberis carens, Cic. qui

Bezgrzeszny

est sine liberis, Curt.

Bezecnić, 1) czci pozbawić, hańbić , dedecorare, polluere, maculare aliquid; jnacula, ignominia afficere aliquem, Cic. szlachectwo b. polluere nobilitatem familiae, ITac. kobićtę b. polluere feminam, id. feminae pudicitiam eripere, Cic. vitium offerre, Ter. gwałtownie, per vim stuprare aliquam, Liv. 1,57. boskie i ludzkie prawa sromotnym postępkiem b. deorum hominumque iura scelere polluere , Cic. zbrodnią, lubieżnością b. się, se dedecorare flagitiis, Sal. Jug. 85,42. se polluere libidinibus et sceleribus, Cic. – 2) szpecić, szkaradzić, deformare, Cic. turpare, Tac. corrumpere formam alicuius rei, albo: in peius fingere, na w. Hor. ep. 2,1, 265. n. p. zmartwienie cię całkiem z. moeror faciem tuam, os tuum deformavit; chudość szp. twarz, macies deformat vultum, Virg. przen. depravare, Ter. corrumpere; oblinere, Cic. coś falszy-wem opowiadaniem z. male narrando depravaro aliquid, Ter.Phorm. 4,4,16.

Bezecność, bezeceństwo, infamia; przen. turpitudo, deformitas ; dedecus; sordes; obscoenitas; flagitium, Cic.

Bezecny, sromotny, haniebny,-1) moralnie niegodziwy, nefarius ; ab-scocnus; impius; perditus; profligatus, Cic. – 2) fizycz. szkaradny, deformis (opp. formosus); turpis (wstręt wzbudzający) ; foedus (obrzydliwy); teter (tak brzydki, że spoglądnąć nie można) Cic. – zob, Bezczesny.

Bezfarbny, farby czyli barwy uie-mąjący, decolor; decoloratur id, cujus color vitiatur, Sen. quaesi, nat. 2,41. przen. mores decolox-ati comiptiqne, Augustin. ep. 5.med.

Bezgrzeszność , niepodległość grzechom, impeccantia-ae. J/ferow.adu. Pelag. 3,4. sanctitas vitae, Plin. ep. summa integritas atque innocentia, Cic.

Bezgrzeszny, grzechom niepodległy, impeccabilis-c, Geli. 7,19, 6. in-

Bezmała

45

Bezgwiazdy

teger, Cic. integer vitae, Hor. culpa onmi vacuus, sanctus, Cie.

Bezgwiazdy, gwiazd niemajacy, sideribus non ornatus; stellis non distinctus.

Bezjęzyczny, języka niemajacy, elinguis , Cassiod. 6. hist. eccl. 15. elin-guatus, (elmguo-are)PZaiti./hiZ.2,2,72.

Bezjęzyezność, brak języka, elin-guatio, γλωϋϊοτομία, Glosa. Philox.

Bezimiemiik, anonymos-i (ανώνυμος). _

Bezimienny, niepodpisany, η. ρ. list b. literae sine nomine scriptae, Gic. Cat. 3,5,12. książka b. liber sine auctore propositus , Plin. ej}. 10, 96,5.. liber nomine auctoris omisso, sublato, suppresso vulgatus; wićrsze b. carmina incertis auctoribus vulgata, Tac. Ann. 1, 72. – adv. sine nomino; sino auctore; incerto auctore.

Bezinteressowność, działanie bez względu na własną korzyść lub stratę, continentia, Cic. off. 2,22. abstinentia, Nep.Ańst. 1. modestia; innocentia; li-beralitas (opp. avaritia, cupiditas, a-viditas) Cic. w dalsz. znacz, integritas, n. p. b. w zarządzie prowineyi, integritas provincialis , Cic. Scst. 5,13.

Bezinteressowny, zob. Bezchciwy.

Bezkarność, brak karności, impunitas , Cic. za wykroczenia, impunitas peccatorum, id.

Bezkarny, impunitus; niekarany, poena vacuus, solutus, Cic. kary się niebojący, effrenatus, Cic. effrenus; frenis liber, Liv. 4,33. effrenis-e- adv. effrenate, Cic. Seu. 12,39. comparat, effrenatius , id. Phil. 14, 9, 26.

Bezkost, zniewieściały, homo mollis ; homo mollis et effeminatus, Cic.

Bezkostny, kości niemajacy, exos -ossis, Lucr. 3, 721. exos et exsanguis.

Bezkrólewie, bezkrólestwo, interregnum, Liv. 1,17. res ad interregnum redit, Liv. 7, 21. venit, Cic. Att. 9,9. interregem nominare, IAv. 1,32. bez-król, interrex.

Bezkrwawy, bez krwi rozlania, incruentus , Liv. walka b. proelium incruentum, id.

Bezksiężyczny, bez światła księżycowego , illunis, Plin. lunae lumine non illustratus.

Bezkształtny, kształtu niemajacy, deformis, Cic. informis, Liv. figura carens , vacuus , Cic. przen. niezgrabny, horridus , inconditus , Cic.

Bezksztaltność, deformitas, Cic. vasta moles, rudis et indigesta moles, Ovid. Met. 1, 7. Cic. leg. 1,19,51.

Bezkwiat, ziółko , epimedium, (Ιπιμήδ,ιον) ani kwiatu ani nasienia nie ma.

Bezlist, ziele , equisetum (equus i seta), koński ogon; Hippuris , Lian. (ϊχπουρις).

Bezlosy, 1) bez losu, exsors, Virg. A. 5, 534. – 2) przen. niemajacy w czćm udziału , z drug. przyp. Virg. A. 6,428. dulcis vitae, Hor. 2,3,305.

Bezludny, niezaludńiony, pusty, vacuus occursu hominum, Liv. albo tylko: solus, desertus, Cic. b. ulice, viae occursu hominum vacuae, Liv. 5,41. podobnie: via deserta, Cic. b. miasto , oppidum desertum, Liv. 4, 51. miejsce b. locus desertus (opp. 1. celeber , frequens) Cic. inhabitabilis,”id.-2) samotny, solus, solitarius, Cic.

Bezludzki, nieludzki, inhumanus, (gdzie brak uczucia ludzkości) ; immanis (straszny, okropny); ferus (dziki , bez czucia); saevus (ostry, zacięty) ; crudelis (okrutny); omnem humanitatem repellens, Cic. kara b. supplicium exempli parum memoris legum humanarum, Liv. 1, 28.- adv. inhumane ; crudelissimo; immanem in modum , Cic.

Bezludzkośe, brak ludzkości, inhumanitas ; immanitas; feritas, Cic. okrucieństwo, crudelitas; saevitia, id.

Bezmala, adv. fiie wiele brakło, niemal, ledwie nie, prawie, prope; propemodum ; paene (wskazuje na sto-

Bezmian

46

pniowanie) – non multum aberat, quin, z ubocznćm pojęciem istniejącej trudności jak greckie δλίγομ δει, Caes. fere; ferme;, circiter; admodum (wskazuje zbliżenie do najwyższej miary lub liczby, n. p. prawie 120 wież budują ,. turres admodum CXX excitantur , Caes. tantum non,. n. p. prawie otoczono Rzymian,. Romani tantum non circumventi sunt, Liv. 38, 29. Laced. już była prawie zdobyta, Lacedaemon tantum non iam capta erat-, id. 34, 40. – jeśli znaczy: niewiele brakło,. że nie,. band multum1 aberat, quin; prope erat-, ut, Liv. n. p. lmud multum abfuit, quin iterficeretur, id. propius nihil’ est factum, quam- ut occideretur, Cie. Q. Fr. 1,2,5.

Bezmian, przemian, gatunek wagi, statera, Cie. or. 2,38,159.

Bezmiar, niezmierzoność, nieo-graniczenie, immensitas, Cio., immensum , Liv. b. szórokości, długości, głębokości, immensitas latitudinum , longitudinum, altitudinum, Cie. N. D. 1,20,54

Bezmyślny, niemy ślący, excors, stupidus; socors (niższy stopień :■ ne-gligens); inconsideratus (bez rozwagi, bez namysłu); temerarius (niepostę-pujący spokojnie za stałym planem) Cic. dać się powodować b. gwałtownością, inconsiderato impetu efferri, id. – adv. inconsiderate; animo dissoluto, Cic. żyć z dnia na dzień, in diem vivere, id.

Bezmyślność,’ brak myśli, stupor ; temeritas ; socordia, Cio.

Beznogi, beznożny, 1) nóg nie-mający, pedibus carens; – 2) ułomny, pedes pravos habens, (άπους).

*Bezoar, kozioł, Hircus bezoarti-cus; koza, capra bezoartica, Limi. capra Aegagrus, Pall. – kamyk jaj-kowaty, we wnętrznościach zwićrząt rodzaju koziego znajdujący się, dawniej za lekarstwo przeciw truciźnie miany: lapis Bezoar.

Bezparcyaluy

Bezobjedny, bez objadu, niejadł-szy, incoenatus, Plaut. Aid. 2, 7,6. ieiunus, Gic. Att. 1,16,11.

Bezobronny, niemający obrony, indefensus, Liv. sine praesidio; non tectus, non munitus , Cic.

Bezoki, bezoezy, oczu niemający, oculis carere, privatum esse, Cic. o-culis, luminibus captum esse, Liv. kto jedno oko stracił, altero oculo captus, id.

Bezokoliczny, 1) bez wytknięcia okoliczności, incertus; dubius ; ambiguus, Cic. suspensus, Tac. b. i ciemne słowa, verba suspensa et obscura, id. Ann. 1, 11. odpowiedź b. responsum incertum, Liv. dać, nihil certi respondere, Liv. zostawić co b. non definire, non certo constituere, na w. Cic. in incerto relinquere, Tac.- adv. dubie, ambigue, Cic. indefinite, Geli. mówić b. incerta loqui; dubie, ambigue loqui, Cic. – 2) gramat. tryb bezokoliczny, modus infinitivus.

Bezowocny, płonny, nieurodzajny, η. ρ. ο żyjących istotach, o roli, infecundus , Sed. sterilis (opp. fertilis; opimus), Virg. Coi. rok b. annus frugibus adversus, Liv. 4, 12. przen. wiek w cnoty b. sterile virtutum saeculum, Tac. Hist. 1, 2. locus sterilis; causa, quaestio sterilis; – 2) niepoży-teczny, nieprzydatny, nieskuteczny, cassus (właść. bez ziarna, bez treści); inanis; vanus ; irritus, Cic.

^Bezparcyaluy, bezstronny, me dius (ani na jedną ani na drugą stronę) Cic. tamquam medius nec in alterius favorem inclinatus, Liv. 40, 20. incorruptus (niedający się przekupić); integer; aequus; ira et studio vacuus (ani wstrętu ani przychylności nieo-kazujący); obtrectatione et malevolentia liberatus (wolny od zazdrości i nieżyczliwości); zupełnie b. ab omni factionum studio alienus, Ruhnk. być b. medium esse; incorruptum atque integrum esse, Cic. in neutrius favo-

Bezpareyalność

rem inclinari , Liv. vacuum esse ab odio et amicitia, Sal. neque ira neque gratia teneri, Cic. Ń. ‘D. 1, 17, 45. sąd b. iudicium obtractatione et malevolentia liberatum, id. Q.Fr. 1,1,15. iudicium aequum et integrum, incorruptum , id. iudicium sine ira et studio latum, na w. Tac. mieć staranie, aby za pomocą b. praw i sądów każdemu wymierzone było to, co mu się należy, operam dare, ut iuris et iudi-ciorum aequitate suum quisque teneat, Cic. aff. 2, 24, 85. okazywać się b. incorruptum se gerere, Liv. bez zapału, bez namiętności, integer; aequus; ira et studio vacuus; – adv. incorrupte; integre , Cic. sine amore et cupiditate, sine odio et sine invidia, Cic. Mare. 9,29. sine ira et studio, Tac. sine o-dio et gratia, Mamertin. n. p. sądzić b. incorrupte atque integre indicare, Cic.Fin. 1,9,30. iudicare sine amore et sine cupiditate, sino odio et sine invidia, Cic. Mare. 9, 29. b. co opowiadać , sine ira et odio tradere aliquid, Tac. Ann. 1,1.

*Bezpiircyalność, bezstronność, a-nimus ab omni partium studio alienus, animus’ studio et ira vacuus, na w. Cic. animus incorruptus, integer in iudi-cando, iudicium incorruptum, integrum, obtrectatione et malevolentia liberatum, Cic. sądzić z b. integre, incorrupte iudicare, id. nieuprzedzenie, animus aequus.

Bezpiecznik, bezpieczniś, któremu nawet nie przejdzie przez głowę, żeby się miał w swoich zamysłach zawieść , qui nihil alicui, de aliquo timet, Cic. aegritudine, sollicitudine vacuus ; remotus a sollicitudinibus; vacuus ab angoribus, Cic. silnićj: quem nulla exest aegritudo, id. być b. sibi de se nihil timere, id.

Bezpieczeństwo, 1) bezpieczność, wolność od pieczy, od troski, spokoj-ność, pewność, opuszczanie się, securitas; animi securitas; animus securus,

Bezpieczeństwo 47

Cic. tutum, id. w dalsz. znacz, incolumitas; salus, id. – spokojność, tranquillitas; quies , id. publiczne b. publica securitas, Tac. Agr. 3. to, co ręczy za b. co przynosi b. praesidium, Cic. b. które nam od kogo zaręczo-nem bywa, n. p. od państwa, fides publica, id. być zabezpieczonym, in tuto esse; incolumem esse, id.- przen. extra teli iactum stare, Curt. in portu esse, Plaut. in portu navigare, Ter. dostać się pod b. in tutum, ad incolumitatem pervenire, Nep. udać się, in tntnm cedere, Liv. 2 , 10. in portum se conferre, Cic. Fam. 7, 30, 2. pamiętać o swoim b. praecavere sibi, Ter. saluti suae prospicere, consulere, Cic. starać się o b. salutis suae rationem habere, Cic. Fam. 10, 2, 2. Konon starał się o bezpieczeństwo nietylko dla siebie, ale i dla współobywateli, Conon non quaesivit, ubi ipse tuto viveret, sed unde praesidio posset esse civibus suis, Nep.Con.’2, 1. zabezpieczyć kogo, co, in tuto collocare aliquem , aliquid, Cic. zabezpieczyć kogo, in tutum recipere aliquem, Liv. 2, 19. in tutum prosequi aliquem, id. słonie stanowiły bezpieczną straż przed nieprzyjacielem, elephanti agmen tutum praebebant ab hostibus, Liv. 21,35. kobićty i dzieci zabezpieczyć , coniuges ac liberos in loca tuta transferre, Tac. Agr. 27. siebie zabezpieczyć, se munire ab aliqua re, contra aliquid, Cic. szukać b. salutem petere, Nep. gdy Alcyb. nigdzie dla siebie b. nie upatrywał, Alcibiades nullum locum sibi tutum cernens, id. Ale. 8, 3. b. prawa, wolności, majątku, salus iuris , libertatis , fortunarum , Cic. – 2) spokojny stan duszy pochodzący z zaufania zupełnego b. animi tranquillitas, vacuitas aegritudinis; polegać na zupełnćm bezpieczeństwie, in summa securitate vivere; plane securum esse, na w. Cic. – 3) zastaw, zakład, kaucya, zaręczenie, pi-

48    Bezpieczny    Bezpieczny

gnus; cantio, Cic. satisdatio; sunt ali-cpiot satisdationes, Cic. Att. 5, 1, 2. capitalis satisdatio, zaręczenie życiem, Plin. 36, 5, (4). fideiussio, Dig. 46, 1, 20. także: securitas; fides, Cio. dać z. cavere de aliqua re, id. satisdationem dare, Pand. satisdationem praestare, Ulp. obsidem dare alicui alicuius rei, Cic. ręczycieli postawić, sponsores dare; za kogo, sponsorem esse pro aliquo; cavere alicui, id. żądać z. cavere ab aliquo, id. cautionem exigere ab aliquo, Suet. Oct. 98. otrzymać z. securitatem alicuius rei consequi, Ulp.- 4) śmiała poufałość, pozwolenie sobie, postępywanie z kim za panie bracie, audacia; animus audax; fidentia; confidentia; w gorszeni znacz, lieentia, Cic. głupia poufałość, stolida fiducia, Liv. 34, 46. w mowie, libertas dicendi, liberae voces, Cic. być p. non pavere; intrepido esse animo; w mowie, libere loqui; liberas voces mittere, id.

Bezpieczny, 1) bez bojażni, bez o-bawy, tutus (tutus est extra periculum, quamvis etiam timeat, Larnbin. ad lior.)·, periculo vacuus (wolny od niebezpieczeństwa); periculi expers (tylko o osobach), Cic. – pod względem bezpiecz. obywatelskiego i pomyślności fizycznćj: incolumis, id. być b. tutum esse ab aliqua re, id. czuć się być b. me tutum periculo vacuum esse video, Cic. nikt się nie miał za b. nemo se tutum putabat, Nep. – 2) to, czego b. używać można: tutus; certus; stabilis, Cic. droga b. iter tutum, Hor. koń b, equus certus; lekarstwo b. eer-fum, exploraturo, probatura remedium; pod względem skutku: remedium praesens, Coi, praesentaneu.m, Plin. zastaw b. pignus certum, idoneum; – tu pie jest b. infestus, parum tutus est Jiic locus, na w. Cic. być b. in tuto esse, Cic. Nep. in vado, in portu esse, Plaut. in portu navigare, Ter. Andr. 3, 1, 22, niebyć życia b. in vitae pe

riculo esse, versari; vitae suae timere; przed ich łakomstwem i pożądliwością nic nie jest b. nihil (eorum) cupiditati, nihil libidini exceptum est, Tac. Agr. 15. morze zabezpieczyć, mare tutum praestare, Cic. od rozbójników morskich, maritimos praedones consectando mare tutum reddere, Nep. Them. 2, 3. wszystko b. i spokojnie sprawować, omnia tuta et tranquilla facere, Liv. rada b. consilium tutum, Ter. – 3) bezpieczny, pewny, securus (securus est, qui non timet, etsi immineat periculum, Larnbin. ad Hor. słusznie przeto Sen. ep. 97, 11. tuta scelera esse possunt, secura non possunt), Cic. być b. o co, securum esse de aliqua re, id. alicuius rei, Tac. Quint. – 4) pewny, niezawodny, certus, haud ambiguus; n. p. wiadomość pewna, certus nuntius; mieć o czćm, compertum exploratum habere aliquid, na w. Cic. certo auctore comperisse aliquid, Cic. Att. 14, 8, 1. zpewnych ust dowiedzieć się, certo auctore compertum habere aliquid; znak b. signum certum; nota certa; ręczyciel b. sponsor certus, locuples, idoneus; mąż b. pod względem wypłaty, bonum nomen; przyjaciel b. amicus certus, fidus, Cic.-5) względem drugich poufały, zaufany w wziętości swojej u nich, confidens , Cic. protervus, id. nieco b. audaculus , Gell. poufalszym się stawać, audaciorem fieri, Cic. animus mihi accedit, Nep. animum mihi aliquid facit, Liv. kto w wielkićm towarzystwie nie-zmięszany, śmiały, metu vacuus, Cic. impavidus , Lia. non timidus; parum verecundus, Cic.- adv. 1) tuto, loco tuto habitare; aliquo loco tuto versari posse, Nep. incolumem versari posse, Cic. nie mogę wejść b. do senatu, nec mihi tuto in senatum venire licet; – 2) tute credere alicui, Plaut. tute aliquid facere posse , Coi. zabezpieczyć kogo od zniewagi, tutum praestare aliquem ab iniuria, Phaedr. 1,31,9,- 3) przen.

Bezpieczyć    Bezprawie    49

secure, Plin. ej). sine cura, takie: temere; parum caute, Cie.- 4) tuto, certo, recte, Cie. pro comperto, Suet. Curi. recte credere alicui, Caes. – 5) audacter; fidenter; confidenter, Cie. impavide, takie: libere; zuchwale odpowiadać, audacter dicere, respondere, Cie.

Bezpieczyć, zabezpieczyć, od niebezpieczeństwa zasłaniać, tutari, tutum reddere, Caes. tutum facere, Liv. tutum praestare, intuto collocare aliquid, Cie. w dalsz. znacz, munire, confirmare rem, id. pokój b. pacem confirmare ; dobre imie b. famam in tuto collocare, Quint. 12, 11, 7. morze, mare tutum reddere, Cie. ciało od niebezpieczeństwa b. corpus reddere tutum adversus pericula, Ceis. 5,23,3. Cezar zabezp. sobie dowóz iywności, Caesar efficiebat, ut commeatus sine periculo ad se portari posset, Caes. B. G. 2, 5. być zabezp. od czego, tutum, munitum esse ab aliqua re, Cic.

Bezpióry, piór niemający, deplumis; implumis, Plin.

Bezpłatny, bez zapłaty, gratuitus, Cie.- adv. gratuito, gratis, Cic.

Bezpłciowy, rodzaju własnego niemajacy, genere carens.

Bezpośredni , między którym a czem innćm niemasz nic środkującego , (nigdy przez immediatus) ipse (o osobach i rzeczach); proximus, Cic.

n. p. b. objawienie Boże, ipsius Dei monitus, Bau. b. z kim mówić, cum ipso aliquo colloqui; b. pomoc otrzymać, ab ipso aliquo, nullo intercedente mihi auxilium fertur, praestatur;

b. rozporządzenie król. edictum ab ipso rege propositum; miasto, urbs soli imperatori regi subiecta; być b. następcą w panowaniu, proximum succedere in regno; regnum alicuius proxime excipere; pośrednie i b. przyczyny, causae adiuvantes et proximae, Cie. Fał. 18, 18. pewne i b. wyleczenie , certa et propria sanatio, Cic.

Tuse. 4, 28, 60.- adv. ipse; per se’ non per alium; proxime, Cic. udał się bezpośrednio do niego, ipsum adiit; mówił, układał się b. z królem, cum ipso rege collocutus est, egit; nullo interprete usus cum rege collocutus est, egit; mieszkańcy z Regium, mężowie pićrwszych godności, przybyli bezpośrednio z Rzymu, Rhegmi quidam, illustres homines, venerant Roma sane recentes, Cic. AU. 16, 7, 1.

b. po bogach , proxime et secundum deos, Cie. off. 2, 3, 11. być pod kim

b. ipsi alicui proxime subiectum esse;

b. po sobie następować , jak części książki, dnie uroczyste i t. d. continuari; statim sese excipere, Bau. kazała jednę potrawę po drugiej dawać, continuat dapes, Ilor. Sat. 2, 6, 108. b. potćm, statim; illico; nulla mora interposita, Cic. nie b. potćm, tempore aliquo intericcto, id. co b. po sobie następuje, continuus; continens; iunctus, id.

Bezpośredność, brak pośrednictwa n. p. b. byłych miast cesarstwa niemieckiego, ea urbium imperialium institutio, ut soli imperatori subiectae sint; albo tylko: immunitas w związku mowy.

Bezpotomny, potomstwa niema-jący, stirpe carens ; sine prole, zob. Bezdzietny.

Bezpowietrzny, bez powietrza, aere vacuus, liber.

Bezpożyteezny, pożytku nieprzy-noszący , inutilis; quod nullam affert utilitatem; quod nihil prodest, Cic. -adv. sine utilitate, Cic. inutiliter, Liv.

Bezprawie, 1) brak prawa, gdy prawa niemasz, albo prawo nie ma mocy, leges nullae; legum negligen–tia; licentia , zob. Anarchia; – 2) ża-dnćrn prawem niezobowiązany, exlex ; legum vinculis solutus; legibus solutus; – 3) uczynek, postępek prze-, ciw prawom, krzywda komu wyrządzona , ratio legi repugnans, a lege 7

50    Bezprawnik

abhorrens, Bau.

Bezprawnik, postępujący wbrew prawom, legi, legibus contrarius, repugnans, na w. Cic.

Bezprawny, prawa niemający, nieznający, legibus carens, vacans.

Bezprzykładny, sobie podobnego nie mający, unicus; novus; inauditus; singularis, n. p. b. dobroć, złośliwość, unica liberalitas, Cic. malitia; flagi-tium novum, Ter. crudelitas inaudita, Cic. b. sprzyjanie narodu, voluntas populi singularis, Cic.

Bezradny, pozbawiony rady, niemający rady, expers consilii, Cic. inops consilii, Liv. być b. deest mihi consilium; egeo consilio (opp. abundare consilio) Cic. inconsultus, Cic. Deiot. 6,16. turba, Liv. 3, 21.- 2) substant. consilii inopia, Cic. penuria, Plin.

Bezranny, wolny od rany, invulneratus, Cic. także: integer (opp. vulneratus, saucius); qui est corpore integro, id. prawie żaden z dowódzców nie wrócił z potyczki b. nec quisquam procerum ex acie sine vulnere excessit, Liv. 2, 19.

Bezręczny, bez ręki, manibus carens; non habere manus, zob. Beznogi.

Bezrogi, rogów niemający, ex-comis-e, Tert. Pali. 5. non cornutus, Varr. czy z natury, czy w czasie, mutilus, Plin. Coi.

Bezrok, na bezrok, na przyszły rok, po roku, anno post; anno interjecto, Cic. anno circumacto, Liv.

Bezrozum, 1) bezrozumność, brak rozumu, inopia, defectus rationis; albo tylko: temeritas (brak rozwagi i oględności), Cic. jako osobna część, władza ducha ludzkiego: pars animi rationis expers, Cic. Tuse. 2, 21, 47. rozum powinien bezrozumem władać, praecipitur, ut ratio coerceat temeritatem, ióid.- 2) amentia, (brak myśli); dementia ( niedorzeczność); insania; vecordia; defectio a mente, a ratione,

Bezsenność

Cic. opis: affectio animi lumine mentis carens, Cic. Tuse. 3, 5, 10.

Bezrozumny, 1) z rozumu obrany, ratione carens , vacans; sanitate vacans ; rationis expers, Cic. a ratione aversus; a recta ratione aversus; mentis lumine carens; ratione non praeditus , Cic. irrationabilis; irrationalis, Quint. 10, 7, 11. Lactant, de ira d. 7, 2. irrationabilia sc. animalia, Quint. 2, 16, 17. b. zwierzęta, animalia bruta, Plin. pecfides, bestiae mutae, nihil intelligentes, Cic. animalia rationis expertia, Cic. off. 2, 3, 11. b. i-stoty, animantes consilii expertes, Muret. b. wzruszenie umysłu, animi motus rationis expers; rationi non obtemperans, Cic. a recta ratione aversa commotio, Cic. Tuse. 4, 6, 11. b. odwaga, fortitudo, quae rationis est expers, id. być b. rationem non habere ; non esse in potestate mentis; exisse ex potestate mentis; a mento ac ratione vacuum esse, id. b. jest, ratio non est, Cic. Verr. 1,9,24. non rationis est, Coi.- 2) niewładający rozumem, niedorzeczny, mentis non compos; amens; demens; insanus; sanitate vacans; vesanus (szalony) ; insipiens; absurdus; stultus, Cic. stolidus, Plaut.-adv. dementer ; insane; sine ratione (opp. cum ratione); adversante ratione; nulla ratione; stulte; stolide, Liv.

Bezrząd, nieład, niesforność, perturbatio ordinis; ordo perturbatus, Cic. albo tylko: perturbatio; confusio, id. zob. Anarchia.

Bezsęki, sęków niemający, enodis, Virg. G. 2 , 78. sine nodo, Liv.

Bezsenny, bez snu, insomnis (który nie może spać), Tac. exsomnis (który nie spi) Virg. A. 6, 556. vigilans (opp. dormiens) Cic. spędzić noc b. insomnem agere noctem, Tac. Hist. 2, 49.= czuwać, vigilare.

Bezsenność, brak snu, insomnia -ae, Ter. Eun. 2, 1, 13. pi. Sal. Cat. 27, 2. insomnia – orum; noc, nox in-

Bezsens

somnis, Tac. sprawić b. insomnia facere, Plin.

Bezsens, 1) brak myśli, defectio sensuum; topor sensuum; stupor.- 2) amentia; dementia, vecordia; affectus animi lumine mentis carens, Oie. b. zadaleko posunąć, longius alicuius a-mentia progreditur, Caes.- 3) brak dokładnego znaczenia wyrazu, verbum, cui nulla sententia subieeta est, na w. Oie. inanitas verbi, Geli.

Bezsilny, 1) siły niemający, słaby , imbecillus albo imbecillis – e; infirmus; debilis (opp. robustus); exsanguis (bez życia); enervatus (opp. fortis, firmus, valens); languidus (słaby; opp. nervosus); mollis (wątły, opp. fortis); fractus (opp. integer), Oie. invalidus, Liv. desertus viribus, Phaedr. także o rzeczach nieżywotnych, η. ρ. mięso b. caro iners, Hor. Sat. 2,4,41. Dem. Fal. utrzymywał b. i podupadłe państwo Ateńczyków, Demetrius Phalereus exsanguem et iacentem rempu-blicam Atheniensium sustentabat, Cie. de rep. 2,1. zrobić kogo b. enervare; debilitare; frangere vires (zupełnie o-słabić), nervos, id. stać się b. vires amittere; vires deficiunt aliquem, id. a viribus defici, Caes. languescere, Cie. być b. languere; infirmum, enervatum, imbecillum esse, id. marcere, Lucret. Liv.- 2) bez skutku, bez dobitności, inefficax, Sen. infimius; languidus ; mollis; enervatus; remissus (opp. contentus; incitatus); ieiunus (po-śny, oschły, bez ducha) Cie. mowa b. oratio enervata, mollis, ieiuna; sermo exsanguis, id. dowody są b. hae rationes nullam vim habent, id.- 3) nieważny, irritus, Cie. nullam vim, nullam auctoritatejn habens, na w. Cic.-adv. sine vi, Cie. infirmo, Plin. ep. languide, Cie.

BozsilnoŚĆ, 1) brak sił, słabość, infirmitas; imbecillitas (także w połączeniu : virium; corporis, albo: inf. imbecillitas animi) Cic.- siły podupa-

Bezuchy    51

dłe, vires debilitatae, fractae, id.~ o-spałość, languor, id.- kalectwo, brak zdrowych i silnych członków, debilitas, id. wpaść w b. senescere, consenescere (właść. i przen. o ludziach i rzeczach nieżywotnych) Cic. także: vires deficiunt aliquem, id. sądził, że państwo pokojem bezsilnóm się staje, senescere civitatem otio ratus, Liv. 1, 22.- 2) nieskuteczność, nulla vis; nulla efficacitas; imbecillitas; infirmitas, Cic.

Bezskuteczny, skutku nieczynią-cy, invalidus (opp. non valens, fortis) Coi. vanus; inefficax, Sen. inutilis; non potens; non praesens; nullam vim habens; ziele b. herba invalida, Coi. trucizna b. venenum invalidum, Claud. lekarstwo b. medicamentum parum potens, invalidum;- adv. inefficaciter, Paul. Diae. Symmach. sine vi.

Bezstronność, zob. Bezparcyal-ność, animus ab omni partium studio alienus, Cic.

Bezstronny zob Bezparcyalny, integer, incorruptus; aequus.

Bezsumienny, niemający sumienia’, impius; cui nulla est religio; levis; improbus, Cic. człowiek b. homo sine ulla religione ac fide; homo perfidus; zrobić kogo b. deducere aliquem ab religione; być b. sine ulla religione ac fide esse; nihil religioni sibi habere, na w. Cie. div. 1, 35, 77. działać b. fidem exuere; perfidiose facere.

Bezsumienność, brak sumienia, impietas; nulla religio, Liv. 21, 4, 9. = perfidia (wiarołomuość) ; perfidiose factum.

Bezszkodńość, nieponiesienie szkody, incolumitas; res salvae, Cie.

Bezszkodny, szkody nieponoszą-cy, illaesus, Plin. ep. inviolatus; incolumis; integer; salvus, Cic.

Bezuchy, bezuszy, ucha lub uszu niemający, inauritus ; inaurita animalia, Geli. 7, 6, 1. transfertur et ad vasa ansa carentia: dzban bez ucha,

52    Bezustanny

urna inaurita.

Bezustanny, nieprzestający, nieustający, ciągły, perpetuus; continens; continuus; assiduus (zawsze będący, nigdy nieprzerywąjący) Cic. non intermissus , Caes. impausabilis-e. Fulgent. inyth. 1,6.- adv. semper; perpetuo; sine intermissione; sine ulla interni. Cic. nulla interposita mora, Caes. nullo puncto temporis intermisso, Cic. N. D. 1, 20, 52. sine fine, Hor. Sat. continenter, Caes. Liv. Cic. pracować

b. nullum tempus ad laborem intermittitur, Caes.B.G. 5, 11.

Bezustny, ust niemający, inorus -a-um; ostreae, Turpil ap. Non. p. 216,

8.- inoris-e. Paul. Diae. p. 114, 13.

Bezwienny, bez wiana, indotatus -a-um, Ter. Ad. 3,2, 47. sine dote.

Bezwietrze, brak wiatru, cisza od wiatru, malacia, Caes. B. G. 3, 15. (μαλαχία); metaph. in otio iacere malacia est, Sen. ep. 67. segnities ventorum, Coi. 2, 20, 5. długotrwające: tranquillitates, Cic. Att. 6, 8, 4.

Bezwładny, niewładający czy sobą czyli drugimi, 1) niewładający sobą, nieruchawy, immobilis, Cic. Tac. imotus, Liv. stabilis ; fixus, Cic. być

b. suo loco non moveri, Cic. nie dać się ruszyć, immobilem esse, Tac. non moveri, flecti; moveri, flecti non posse , na w. Cic. zrobić kogo b. że się z miejsca ruszyć nie może, defigere aliquem, Liv. 3, 47. adv. stabiliter, Vitr. – 2) niedzielny, nieskuteczny, bezsilny, segnis; ignavus; iners (opp. promptus, industrius); deses-idis (szczegółu. u poetów); nihil agens; invalidus (opp. valens, fortis); vanus;· inefficax, Sen. inutilis; non potens; nullam vim habens.

Bezwładność, brak władania, 1) nieruchawość , immobilitas, Just, inertia, Cic. – 2) bczdzielność, bezskuteczność, bezsilność, segnities; ignavia, pigritia; inertia; inutilitas; nulla vis.

Bezwłosy , włosów niemający ,

Bezwstydny

1) dla wieku lub z natury, calvus, Plant, pilo defectus, Phaedr. pilo carens ; miejsce b. calvitium, Cic. – 2) ostrzyżony, tonsus; ogolony, rasus; oskubany, glaber-bra-brum, Plant, policzek bezwłosy, impubes gena.

Bezwodny, wody niemający, n. p. na ziemi spustoszałćj, niedrożnej i bezwodnćj, P$. 62, 3. in terra deserta, et invia, et inaquosa.

Bezwodzie, miejsce bezwodne, n. p. jak często drażnili go na puszczy i do gniewu pobudzali na miejscach bezwodnych, Ps.,77, 40. Quoties exacerbaverunt eum in deserto, in iram incitaverunt eum in inaquoso?

BezwodnoŚĆ, brak wody, defectus aquarum, Liv. defectio aquarum (jedno i drugie o b. mającój się do-pićro wzmagać) Frontin; penuria a-quarum, Sal. aquae inopia, Caes.Nep. cierpieć na b. aquae inopia affectum esse, Caes. re aquaria defectum esse, Geli, bardzo wielką, summa inopia aquae affectum esse, (opp. summa a-quae copia uti), Caes. B. C. 3, 49.

Bezwonność, niepachnienie, ino-dor, n. p. herbarum, seminum, Arnob. defectus odoris.

Bezwonny , 1) woni niemający, odoratu, olfactu captus , carens; inodorus, Pers. 6, 35. f os.- 2) niewyda-jący woni, nullum odorem spargens, Hor. ex quo odor non afflatur, Cic.

Bezwstyd, brak wstydu, impudentia , infamia, Cic. w dalsz. znacz, improbitas, id.- lubieżność, impudicitia; nequitia, id.

Bezwstydny, bez wstydu, impudens; protervus, Cic. w dalsz. znacz, improbus, id. – lubieżny, impudicus; impurus, id. człowiek b. homo, quem libidinis infamiaeque neque pudet, neque taedet, Cic. Verr. 1,12,35. czoło b. inverecunda frons; os impudens, durum , ferreum ; frons expudorata, Petr. S. 39,5. stać się b. pudorem ponere, omnem verecundiam effundere;-

53

Bezwzględność

adv. impudenter; impuro; proterve.

Bezwzględność, brak względów, immodestia; importunitas ; reverentia nulla; protervitas; negligentia (nie-zważanie n. p. dla ciebie, negligentia tui).

Bezwzględny, 1) względu niema-jący, in quo delectus omnis et discrimen omittitur, negligitur; in quo nullius habetur ratio, na w. Cie. parum reverens ; importunus; protervus (zuchwały) ; negligens alicuius, albo in aliquem;- adv. nullius ratiouc habita; delectu omni et discrimine omisso; parum reverenter; immodeste; importune; proterve; – 2) phys. sila, przez którą ciało opiera się rozerwaniu, zo-wiemy siłą spojenia bezwzględną, vis cohaerentiae absoluta;· ciężkość bezwzględna, gravitas absoluta.

Bezząb, ziele·, ballote-es f. (β«λ-λωτή) = porrum nigrum; Ballota nigra, Linn. Plin. 27, 8, (30),

Bezżądly, żądła nicmający, cui aculeus negatus est, Plin.

Bezżeniec, caelebs, Hor. ep. 1,1, 88. exsors matrimonii, Plin. .5,8, (8).

Bezżeństwo, caelibatus, Suet, vita caelebs.

Bezzielny, ziela nierodzacy, άλχο-ος, non virens.

Bezzwłoczny, nioodwłoczny, sta-tim; e vestigio; actutum; illico; recenti negotio; recenti re, Cie. Verr. 1,39,101. continuo; propere; extemplo (natychmiast); iamiamque, albo tylko: iam (zaraz teraz); sine mora; mocnićj: sine ulla mora (bez wytchnienia) ; etiam (w potocznej mowie, w niecierpliwych zapytaniach), n. p. czy ty także ztąd odchodzisz, etiam tu hinc abis ? ty także milczysz, etiam taces? adv. b. po swojćm przybyciu, primo adventu; primum, ut advenit.

Bezżylny, żył niemający, άνευρος, enervis, Sen. Thyest. 176.

Biada, 1) wykrz. au! Ter. biada komu wołać, acerbissime, gravissime

Białogłowa

accusare aliquem; – 2) grożące lub o-becne nieszczęście oznajmiać, vae! Ter. biada ci nieszczęśliwy! vae tibi misero! id. biada mi, vae mihi! interii , perii, occidi,. id. actum est de me!’ proh dolor, Gic. biada ci, jeśli to uczynisz, perieris, magnum habebis malum, hoc si feceris !

Biadać, narzekać, biada wołać, y. intr. lamentari, Cie. vae ingeminare: głośno, plangi, Ovid. ululare, Virg.

Biadowanie, narzekanie, lamentatio., Cie. głośne, plangor, id. ululatus , Virg.

Białawy, biało się przebijający, niezupełnie biały, subalbus, Parr. subalbidus; subcandidus; candicans; albicans , Plin. albidus, Vitr. albineus color equi, diversus ab albo; albidulus ; exalbidus, Plin. 12,17.

Białawek, motyl miernćj wielkości biały, Danaus Evippe, Linn.

Białek, białko,. cieklizna biała w skorupie jaja, albumen, Plin. album , Ceis, candidum ovi, Ovid.

Białek oka, album, Cels. jako wada , albtigo, Plin.

Białek, bićlnio , glaucóma-atis-n. glaucoma-ae – f. Plant. mil. 2, 1, 70. (γλαύκωμα); Plin. 29, 6 (38). laborat glaucomate.

Białoczerwony, ex rubro albicans.

Białogard!, ptak, pliszka biało-gardł, Motacilla rubicóla, Linn.

Białogłowa, 1) niewiasta, kobieta , femina (opp. mas, femina oznacza rodzącą; mulier wskazuje delikatniejszą płeć, opp. vir), mulier, Cic. stara kobićta, anus , także: vetula, Mart. piękna, ukształcona,skromna b. mulier formosa, Cie. pulchra, bella; bella specie, Plaut. forma bona; luculenta, Ter. lepida; lepida forma, Plaut.młoda b. w najlepszym wieku, mulier a-dolescentula, integra aetate, Ter. b. w podeszlejszym nieco wieku, m. grandior natu; id. skromna, powściągliwa, obyczyajna, ułożona, jenialna, m.

54    Białogłówka    Biały

modesta, Ter. casta, Cie. bene morata, bono ingenio, Plaut. ingeniosa, Cie. zuchwała, zmysłowa, wszeteczna, in. audax, proterva, libidinosa, impudica, id. gwałtowna, okrutna, haniebna, zbytkowna, leniwa, m. importuna , crudelis, nefaria, id. luxu et inertia diffluens, Coi. niewierna, niecnotliwa, złośliwa, nikczemna,. m. infidelis, vitii probrique plena, malitiosa, Plaut. misella, Cie. – 2) małżonka uxor; con-iunx, Cie. marita, Hor. bez względu na męża, mulier, Cie. młoda małżonka , nova nupta,. Juv. recens nupta; ożenić się, ducere aliquam uxorem in matrimonium; ducere uxorem; mieć którą, za żonę, habere aliquam in matrimonio, Cie. iunxisse aliquam secum matrimonio, Curt. dać komu córkę za żonę, filiam alicui nuptum dare , Nep. locare, Ter. collocare, Caes. żyć jak z żoną, habere aliquam pro uxore, Ter. Heaut. 1,1,46. uxoris loco habere aliquam, ibid. 1,1, 52.

Białogłówka, zdrobn. muliercula (opp. vir, mas), Cic. przeciwstawnie do męża, uxorcula, Plaut.

Białoglowski, kobićcy, niewieści, muliebris ; femineus, Cic. rodzaj żeński , sexus femineus; piękność b. muliebris venustas, Cic. wyborna, excellens muliebris formae pulchritudo, id. Iwo. 2,1,1. służba b. famulae, id. suknie b. vestes muliebres, Nep., adv. muliebriter, Cie. naturae, ingenio mulierum convenienter.

Białogłowy, głowę białą mający, capilli cani, albi; homo canis capillis.

Białokrusz, kruszec koloru podobnego do ołowiu , molybditis Plin.

Białokurowaty, blond, lisawy, flavus, Hor. subflavus, Suet, włosy mieć b. habere capillum subflavum, id.

Białomlćczny, jak rnlćko biały, lacteus; Jacteo colore, Plin.

Białonogi, n. p. koń , petulus e-qiius, Isid. Glossarium, petula surra equi i. e. alba, Fest.

Białopstry, biało nakrapiany, albo iuterstinctus ; facies medicaminibus, Tac. A. 4, 57. albis maculis sparsus, distinctus.

Białość, barwa biała, albitudo, Plaut. albor, Pand. candor, lAv. b. śniegu, marmuru, candor nivalis, Virg. marmoreus, Lucret.

Białoskórnik, garbarz, co białe skóry wyprawia, cerdo alutarius.

Białowłosy, albis, canis capillis.

Biało zęby, dentibus candidulis, na w Cie.

Białozor, falco; gryfalco, Linn. ptak wielkości kury bardzo drapieżny.

Biały, 1) (opp. czarny), albus (λευκός, oznacza białość jako przeciwstawienie do wszystkich kolorów w ogólności, i przcciwstawn. do ater); candidus (o pewnym kolorze najczystszym najweselszym, obok którego wszystkie inne kolory przyćmione i zabrukane wydają się, dla tego piękna, połyskująca białość w przeciwstawieniu do niger); canus (szary, trochę siwy, o włosach i o wodzie) Cic. albidus (białawy, szczególnie przy porównaniach) Plin. ep. biały jak śnieg, niveus, Cic. b. jak rnlćko, lacteus, Virg. nieco b. subalbidus, Cic. lilia b. lilia candida, Ovid. róże, rosae candidae ; albo: rosae albentes , id. nieu-mieć ani białe ani czarne rozróżnić, atra et alba discernere non posse, Cic. Tusc. 5, 39, 114. mówić co czarne a co białe, quae alba sint, quae nigra, dicere, Cic. di». 2, 3,9. bielszy od łabędzia , candidior cygno, Virg. ramiona bielsze od śniegu, brachia candidiora nive, Ovid. Am. 3 , 7, 8. pierś bielsza od mleka, pectus candidius lacte, id. Her. 16,249. b. zęby, dentes candiduli, Cic. włosy, comae albentes , albo: coma alba, Ovid. być b. albere, Tac. białćm uczynić, dealbare aliquid, Cic. pobielić sobie suknię , vestem albo maculare; macula alba contaminare aliquid; umyśkńe,

Biblia

Biblioteka

55

jak ^Rzymianie: album addere in vestimentum , Liv. 4, 25. kto takie suknie nosi, albatus; candidatus, Cic. słupy b. columnas polire albo, Liv. 40,51. czarne z białem mięszane, ex albo nigricans, e nigro albicans; białość , album; czarne w białe obracać, recta prava facere, Ter. Phorm. 5,1, 6. – 2) w ściśl. znacz, częściowo przen. a) purus n. p. b. papićr, charta pura; czarne na b. litera scripta; syngrapha; tabida scripta; mieć, literas scriptas, literarum fidem habere; b) niezawa-lany, świćżo umyty, candidus; purus; recens lotus, n. p. bielizna, lintea candida , pura, recens lota; c) więcćj się zbliżający do białego koloru jak inne przedmioty, n. p. cldób b. panis candidus , Quint. z mąki pszennej , panis siligneus, Sen. wino b. vinum album, Plin. candidum, Pall. wróbel b. rzadkość, avis alba, Cic. Fam. 7,28,2.-d) przysł. n. p. zabielić komu oczy, verba dare alicui, t. j. okłamać go; imponere alicui; ludere aliquem, id. umieć każdemu oczy mydlić, quidvis probare alicui posse, Plant. A biało ? biało! czarno ? czarno! ait quis , aio; negat quis , nego; – 3) biały koń, siwy, siwosz , equus albus , candidus ;-4) biała ryba, bielizna, Cyprinus Leu-ciscus, Linii. – 5) biała moneta, śre-bma, nummi argentei; albo tylko : argentum , Cic. – 6) biała niedziela, dominica in albis.

*Biblia, księgi starego i nowego zakonu, codex sacer; zwykle: biblia -orum; biblia sacra; sacrae, sanctae, divinae literae; sacra scriptura, Lact.

*Biblijny,do biblii należący, z biblii wyjęty, e libris sacris, e codice sacro repetitus, depromptus, nauka b. doctrina, formula libris divinis consentanea, auctoritate codicis sacri comprobata ; odcinek biblijny, pericópe, Hieron. zakład b. gdzie biblię drukują, officina bibliis sacris ope typorum describendis ; biegły w biblii, bene ver

satus in libris sacris; być b. tenere memoria singulas sacri codicis particulas; wykładacz biblii, commentator de libris sacris; wykład b. commentatio de vero et genuino librorum sacrorum sensu perspiciendo, Liinem. zamiłowany w biblii, scripturae sacrae cognoscendae studiosus; biblio-pliiliis; towarzystwo b. societas biblio-philorum; znajomość biblii, librorum sacrorum notitia; język bibi, senno biblicus , sacrorum librorum proprius, Lunem, sentencya b. dictum biblicum, Eccl. effatum divinum; miejsce z b. wzięte, locus biblicus; biblia w kilku językach, biblia polyglotta; biblia z komentarzem, biblia sacra commentariis illustrata; – adv. podług biblii, η. ρ. mówić, in dicendo sequi sacrorum librorum rationem; mówić słowami biblii, sacris libris convenienter dicere.

^Bibliopola, książkami handlujący, księgarz , bibliopola , Plin. ep. librarius (szczególnie jeśli sam z książek wypisywał) Sen. librorum venditor, Gell. (żartobl. i z przystósowaniem do Sozyusza Horacego) Sosius, Hor. ep. 1,20, 2. być b. librariam exercere; być znakomitym b. nobilem librariam factitare, Ern.

*Biblioteka, 1) zbiór ksiąg, księgarnia, bibliotheca, Cic. libraria, Gell. librorum copiae; copiae librariae; biblioteczka, bibliothecula, Symmach. przysposobić komu b. bibliothecam conficere alicui, Cic. Att. 1, 7. mieć nadzór nad b. bibliothecam tractare, Cic. Fam, 13,77,3, porządkować, b, ordinare, Suet, zakładać, b. instituero, Vitr. droga b, bibliotheca multorum nummorum, Cic. Fam. 13, 77, 3. b. magno aere coempta, comparata; b. wyszukana, conquisita praestantissi-morum librorum copia; b. bardzo bogata, bibliotheca copiosissima, egregie instructa; posiadać bardzo bogatą i dobrą b. bibliothecam habere omni ge-

56

Bibliotekarstwo

nere librorum instructissimam, Muret. b. posiadająca w obfitości książki potrzebne , bibliotheca necessaria librorum suppellectile locuples, Wyttemb. stoi otwartą dla mnie czyjaś b. patet milii alicuius bibliotheca, Ern. obfita historyczna b. bibliotheca historicorum librorum copia abundans, id. być przełożonym b. praeesse bibliothecae, Suet. rozkoszować w czyjej b. pasci alicuius bibliotheca, Cie. uzupełniać b. bibliothecam supplere, id.2) sala biblioteczna, bibliotheca, Cie. zamykam się w sali b. abdo me in bibliothecam, Cie. Eam. 7,28,2. widziałem M. Katona siedzącego w sali b. otoczonego mnóstwem ksiąg stoików, vidi M. Catonem in bibliotheca sedentem multis circumfusum Stoicorum libris, Cio. Fin. 3,2, 7. siedzimy w b. licealnej, in bibliotheca, quae in Lyceo est, assedimus , Cie. div. 2,3,8.

^Bibliotekarstwo, posada, urząd b. bibliothecae cura; bibliothecae curatio; munus bibliotheearii, Ern.

*Bibliotekarz, przełożony nad b. bibliothecarius, M. Aurei, in Front. Epp. 4,5. a bibliotheca, Inscr. bibliothecae praefectus , Ruhnlc. być b. bibliothecae praeesse, Suet, bibliothecae praepositum esse; bibliothecae curam habere, albo: tractare alicuius bibliothecam , Cic. Fam. 13, 77, 3. bibliothe-carii munere fungi, Em. u księcia, principi esse a bibliotheca; być ce-sars. b. esse a bibliotheca Caesaris, Inscr. królewsk. regiis bibliothecis praefeetum esse, Bentl. regiae bibliothecae praeesse, Wyttenb. regiae bibliothecae praefectum esse.

*Bibosz, pijanica, potator, Plaut. także: ebriosus; temulentus; vinolentus, Cic.

*Bibuła, gatunek papieru wpijający w się wilgoć, charta bibuła, Plin. ep.&, 15.

Bić, bije, I. v. intr. 1) bić o co, n. p. fale biją o skały, fluctus illidun-

Bić

tur scopulis, Val. Max. f. b. silnie o brzćg, fluctus se illidunt maximo cum sono in litus, Quint. 10, 3,30. deszcz bije w twarz , imber fertur in os,Liv. 21,58. wojsko bilo mieczami o tarcze, exercitus gladiis ad scuta concrepuit, Lin. 28 , 29. głową bił mocno o kamień , capite graviter offenso impingebatur saxo, Liv. 8,6. bić głową o ścianę , capite illidi, impingi parietibus ; płomień bił mocno w górę, flamma sublime ferebatur, także: ignis summa petebat, Liv. fale biją w okręt, fluctus in navem insiliunt, irruunt; -2) o zmianach, η. ρ. papićr przebija, charta transmittit atramentum, literas, Plin. 13,12, 24. mróz wbił się w kości, frigus occupavit artus; – 3) o huku, n. p. fuzya mocno bije, bombarda gravem edit fragorem; piorun bije, de coelo tangit, Liv. e coelo percutit, icit; – 4) biciem wskazywać, η. ρ. zć-gar bije, horologium sonat; już druga wybiła, jam secunda hora exacta est; która bije? quota hora auditur? wnet dziesiąta uderzy, brevi indicabitur hora decima; nakręcać zćgar, aby bił, ita ciere, commovere horologium, ut horas sono indicet; – przysłów, bij jedno, poczujeć, verberatus melior erit;-5) gwałtownie poruszać się, n. p. puls bije, arteriae moventur, micant, Cic. żyły biją nieprzestannic, venae micare non desinunt, Cic. N. D. 2, 9, 24. serce bije, cor palpitat, id. salit, Pers. przen. serce mu biło, percussus, commotus est animo; – G) bitwę stoczyć, proelium facere, Cic. pugnam pugnare, Liv. także: confligere (hić się, szczeg. z powodu przypadkowego zetknięcia się, pugnare więcćj o formalnie za-mierzonćj bitwie, Doederl. V. p. 187), pugnare, proeliari, Cic. niechcie.· się hić, proelium defugere, Caes. pugnam detrectare, Liv. II. v. tr. 1 twardy przedmiot o drugi bić, tłuc. pulsare, (freq. od pellere, u komików pultare, n. p. pultare fores, ostium, powtórnie

Bić

Bić

57

pięścią, młotem o drzwi bić, używa się w połączeniu: pulsare et verberare) ·, ferire (silnie bić łatwćm do skaleczenia narzędziem, dlatego oznacza także: zabić); percutere (uderzeniem albo pchnięciem wskróś poruszyć); verberare (bić na powrót długićm narzędziem: batem, kijem); caedere (ciąć; chłostać, n. p. virgis caedere aliquem); pavire (ubijać ziemię dla zrównania) Fam bić młotem, kijem o drzwi, malleo, baculo pulsare fores, ostium; ziemię nogą, tellurem , Hor. humum pulsare pede , Ovid. b. się w piersi, pectus percutere; albo: pectora plangere, Ovid. bić w dzwon, campanam pulsare; b. w kotły, tympana pellere, Claud. tundere, Ovid. cytrę, citharam pulsare, ciero; takt nogami n. p. przy śpiewie, sonum vocis pulsu pedum modulari, Liv. 27, 37. coś na drobne kawałki, comminuere , confringere aliquid, Cie. – 2) biciem pewny kierunek nadać, η. p. tło kamienne ubijać, pavimentum facere, Cic. struere, Hor. księgi bić, drukować, wyciskać, librum typis exscribere; literainm formis describere, Bau. bruk, viam, plateam saxis, lapidibus sternere, munire; pieniądze, signare, Cic. cudere, Plaut. procudere, Hor. A. P. złoto, srebro, aurum, argentum in tenuissimas laminas tundenda diducere, extenuare; olej b. lini semine tundendo oleum parare; piłkę podbijać, pilam agitare, iactarc; alarm b. tympanorum pulsu indicare tumultum ; zegar bije dobrze godziny, horologium recte, accurate indicat horas;-

3) b. ze zemsty albo dla chłosty, – «) właśó. caedere, verberare, pulsare, verberibus castigare, Cic. verberibus caedere, Plaut. verberibus animadvertere in aliquem, Sal. tęgo komu skórę łatać, aliquem probe percutere; plagis irrigare, Plaut. rózgami, acerrime caedere aliquem virgis, Cic. Vcrr. 5, 54, 142. kijem po głowie walić, sci

pionem in caput alicuius incutere, Liv. po ustach, obtundere alicui os, Plaut. Rud. 3, 4, 5, silnie po oczach, vehementissime tundere alicui oculos, Cic. Vcrr. 5, 54, 142. pięściami kogo b. contundere, caedere aliquem pugnis, Plaut.być bitym, karanym, vapulare, Ter. – β) przen. karać, dręczyć, n. p. udręczony człowiek, homo afflictus, miser, perditus, calamitosus, Cic. jestem udręczonym człowiekiem, vae misero mihi! heu perii! occidi! actum est de me! – γ) bić się między sobą pięściami, pugnis certare, contendere inter se; pugnis se mutuo petere;-przen. zbijać się własnymi dowodami, suo se gladio iugulare, Ter. Ad. 5,8. 35. pałaszem, gladio, ferro pugnare, concertare, contendere inter se; o dwóch armiach, congredi, Liv. confligere , Cic. concurrere acie, Liv. signa conferre, dimicare, Cic. zamyślać się bić, aciem instruere, Caes. ad pugnam se accingere, so parare, na w. Liv.-g) zmusić do ucieczki, zbić, n. p. nieprzyjaciela, hostem fugare, in fugam coniicere, dare, convertere, Caes. hostem fundere et superare (rozprószyć na wszystkie strony); pellere (zmusić do ucieczki a uciekającego nieustannie prześladować) Liv. copias hostium fundere , profligare (zupełnie zniszczyć) ; silniejszy wyraz: hostem prosternere, na głowę go pobić, id.- 4) o szybkiem, gwaltownćm poruszeniu, n. p. koń bije kopytami, equus remittit calces, Nep. Eum. 5,5. equus calcitrat , Plin. skrzydłami bić, quatere alas, Virg. movere alas, Hor. ptak drapieżny wbija pazury w zdobycz, avis rapax unguibus corripit praedam;-przen. wybić sobie co z głowy, abii-cere alicuius rei memoriam; ‘oblivioni dare aliquid; non amplius cogitare de aliqua re, Cic. rozbijać się myślami, multa mente volvere, agitare; – zbić się w kupę, coire societatem; conglobari , Liv, dobić się do kogo, se con-8

58

Bicie

Bi fila

iungerc, societatem coire cum aliquo, Cic. se applicare ad alicuius societatem , Nep. – używa się także: dobijać targu, mercedis pretium augere;- 5) bić bydło, mactaro; iugulare (zakłuć) Cic. n. p. suem iugulare; także: ferire (rąbać ostrćm narzędziem); caedere (podrzynać).

Bicie n. p. piorunu, ręki, ictus, percussio, Cic. w piersi, w głowę, percussio pectoris, capitis, id. instrumentu , crusma-atis, Mart. podłogi, bruku, ruderatio, Vitr. bicie kogo, pulsatio, verberatio; verbera, Cic. walka(zob. Bitwa), pugna; conflictus ; certamen, Liv. dimicatio, Cic. b. pulsu, venarum pulsatio; pulsus, Cic. arteriarum pulsus, Plin. zresztą zob. Bić.

Bicz, biczyk, narzędzie bicia, flagellum, Cic. flagrum, Liv. lora (knut) Ter. scutica, Ον id. lorum, Cic. zasłużyć na b. scutica dignum esse, Hor. także: verber, Ovid.

Biczować, biczem chłostać, flagris caedere, Liv. flagellare, Suet, mo-cnićj za karę, flagello aliquem sectari, Hor. Sat. aż do śmierci b. usque ad necem operire aliquem loris, Ter. Ad. 2, 1, 28. flagellis ad mortem caedi, Hor. Sat. mocno b. loris, virgis aliquem urere, ibid. 2,7,58. rózgami kogo b. virgis caedere aliquem, Liv.

Biczownik , sekta biczowników 14. wieku, Flagellantes.

Biczysko, rękojeść bicza, manubrium flagelli.

Bićda, 1) praca, trudy, silenie się, negotium; labor, Cic. virium contentio , albo tylko: contentio, id. = dolegliwość, ciężar, molestia; onus, id. narobić komu b. negotium alicui facere, Quint. facessere, exhibere; molestiam alicui exhibere, Cic. afferre, Ter. w wyższym stopniu: exercere, vexare aliquem, Cic. mambićdę z tym człowiekiem, negotium mihi aliquis facit, facessit; molestus mihi est aliquis; molestiam mihi aliquis affert;

me exercet aliquis, na w. Cic. z tein, molestiam , laborem milii affert, male me habet, me vexat aliquid; laborare de aliqua re, Cic. b. była z poborem podatków, tributo conferendo laboratum est, Liv. 5,10. mieć swoję bićdę, suarum rerum satagere, Ter. Heaut.

2,1,13. ostatnia bićda, ultimus, qui mortalibus subeundus est, labor, Doer,-

2)    stan, położenie rzeczy połączone z mozolą, a jednak niepewne, n. p. z wielką bićda, z wielkićm natężeniem, aegre (odnosi się do podmiotu troszczącego się o udanie albo nieudanie zamiaru) ; vix (odnosi się tylko do rzeczy, ma znaczenie więcćj przeczące i może się łączyć ze wszystkiemi słowami, llerz do Sal. Cat. 51, 42.) Cic. mediocriter, vix – ne vix quidem, Cic.-

3)    ograniczenie środków do osiągnie-nia celu, angustiae; inopia; egestas; discrimen, Cic. – 4) przymus rzeczywisty, czy urojony, z bićdy co czynić, ex necessitate facere aliquid, Tac. Hist. 3j 62. necessitate, inopia, egestate coactum, compulsum aliquid facere; z bićdy rabować, necessitate imposita praedari, Liv. 55. jeśli bićda zmusi, si necessitas postulat, urget, premit; – 5) stan cieipienia, nędzy, miseria; aerumna, cura; animi aegritudo , Cic. res adversae, afflictae, id. res trepidae, Liv. mala, calamitas; rerum asperitas, Cic. powszechna b. publica clades; iniquitas temporum , id. wpaść w b. incidere in miseriam; być w b. esse, versari m miseria, in miseriis; laborare; jestem w ostatnićj

b. peiore loco res mea esse non potest, Ter. Ad. 3,2,46. summis afflictari malis ; eo redactum esse, ut, quo me vertam , quo confugiam, quo modo meis rebus consulam, medear, non videam, na w. Cic. także: omnibus necessitudinibus circumventum esso, Sal. Cat. 21, 3. omnes me premunt miseriae, Suet, fortuna omni telorum genere me oppugnat, Liv. być w wielkiój b. in

Biedactwo

59

magnis esse, versari miseriis; magnis, acerbis conflictari malis, aerumnis, na w. Cic. komu w b. pomagać, laboranti alicui, malis conflictanti, rebus adversis vexato subvenire, succurrere, adesse , na w. Cic. inopiae alicuius opitulari , Sal. Cat. 33, 2. wyratować, wyrwać kogo z b. aliquem eripere a miseria, Cic. łatwo znosić b. i cierpienia, labores et asperas res facile tolerare , Sal. Cat. 10, 2. narzekać przed kim na swoją. b. queri apud aliquem, quam afflictae, quam adversae sint meae res, quam afflieta sit rerum mearum conditio, quibus curis, aerumnis premar; prawdziwego przyjaciela poznaje się w b. verus amicus cernitur in rebus adversis, dubiis, afflictis , na w. Cic. amicus certus in re incerta cernitur, Enn. ap. Cic. Amic. 17, 64. bićda uczy rozumu, adversae res admonent religionum, Liv. 5,51. w ubóstwie, w nędzy żyć, in angustiis esse; difficultatibus affectum esse, Cic. w bardzo wielkiem, summis esse in angustiis, Caes. summis difficultatibus affectum, afflictum esse; – 6) niebezpieczeństwo, periculum, discrimen, Cic. tu b. periculum est, adest; in discrimen vocati, adducti sumus , id. tu

b. nie ma, non imminet periculum; tuta omnia sunt; salva res est; non est quod metuamus; – 7) bieda o dwóch kolach, taradajka, telega, biga-ae, często: blgae-arum.Varr.L.L. 9,631

Biedactwo, bićdny stan życia, pauperies, Virg.Hor. paupertas; miseria.

Bićdak, pauper; miser; misellus, Cic. Att. 3, 23. cui nihil misello relinquo praeter invidiam.

Bićdnieć, bićdnym się stawać, e-genum fieri, Cic. ad inopiam redigi, Ter.

Bićdny, 1) miser; infelix; afflictus; perditus; aerumnosus; calamitosus, Cic. – 2) słaby, miser, Plaut. infirmus, Cic. adversa valetudine correptus, Just.

Bieg

Bićdowaó, biadać, narzekać, lamentari; cum fletu et luctu queri;-

2) biódzić się, mocować się, luctari, Cic. męczyć się, se cruciare; se macerare ; se afflictare, Ter. excruciari; torqueri, Cic.

Biedrunka, robak z rodzaju krówek malowanych, Scarabaeus auratus , Linii.

Biedrzeniec, ziele, Pimpinella, Linn.

Biedź, 1) na wyścigi biegać, cer-tatim currere, Cic. z kim, decertare cum aliquo contentione currendi, na w. Cic. pędzić za kim, insequi, sectari aliquem; chłopcy pędzą za nim, pueri eum sectantur, Cic. Verr. 4, 66,

148. cum impetu, raptim insequi aliquem; – w ogólności spieszyć, festinare; properare; maturare; – na koniu, equo admisso accurrere ad aliquem, Caes.B. G. 1,22. laxatis habenis invehi in aliquem, Curt. 4,9,24. – biegać za sprawą, udać się do kogo, petere aliquid ab aliquo; – z prośbą, precari aliquid ab aliquo; z usilną p. omnibus precibus petere, ut, Caes. B. G.

5,6.- tam i sam biegać, circumcurrere, Quint. circumcursare, Ter. discurrere, Caes. concursare, Cic. sursum, prorsum cursare, Ter. tam i ówdzie biegać, ultro citroque cursare, Cic. biegać koło· czego, wszędzie się starać usilnie, contendere; operam dare; eniti;- o rzeczach nieżyjących, ferri; movere; -o płynach, ciekliznach, fluere, defluere , Cic. profluere, Liv. labi, Ovid.-o czasie, praeterire; transire, Cic. szybko, effluere, Cic. fluunt dies et decurrit irreparabilis vita, Sen. ep. 123,

10.- zćgar bieży, t.j. za prędko idzie, horologium celerius movetur; – biegać się, gonić się, o psach i wilkach, catulire, Varr. o świniach, subare, Plin.

Bieg, prędkie iście, spieszenie, w ogóle : cursus; – (o wyścigach i biegu niektórych ciał niebieskich); curriculum ; – (o powolnćm równćm pora-

Bićdactwo

59

magnis esso, versari miseriis; magnis, acerbis conflictari malis, aerumnis, na w. Cic. komu w b. pomagać, laboranti alicui, malis conflictanti, rebus adversis vexato subveniro, succurrero, adesse , na w. Cic. inopiae alicuius opitulari , Sal. Cat. 33 , 2. wyratować, wyrwać kogo z b. aliquem eripere a miseria, Cic. łatwo znosić b. i cierpienia , labores et asperas res facile tolerare , Sal. Cat. 10, 2. narzekać przed kim na swoją b. queri apud aliquem, quam afflictae, quam adversae sint meae res, quam afflicta sit rerum mearum conditio , quibus curis , aerumnis premar; prawdziwego przyjaciela poznaje się w b. verus amicus cernitur in rebus adversis, dubiis, afflictis , na w. Cic. amicus certus in re incerta cernitur, Emi. ap. Cic. Aniic. 17,64. bićda uczy rozumu, adversae res admonent religionum, Liv. 5,51. w ubóstwie, w nędzy żyć, in angustiis esse; difficultatibus affectum esso, Cic. w bardzo wiclkiem, summis esse in angustiis, Caes. summis difficultatibus affectum, afflictum esso; – 6) niebezpieczeństwo, periculum, discrimen, Cic. tu b. periculum est, adest; in discrimen vocati, adducti sumus, id. tu b. nie ma, non imminet periculum; tuta omnia sunt; salva res est; non est quod metuamus; – 7) bićda o dwóch kolach, taradajka, telega, biga – ae, często: blgae-arum. Varr. L. L. 9, 63.

Bićdactwo, bićdny stan życia, pauperies, Virg. Hor. paupertas; miseria.

Bićdak, pauper; miser; misellus, Cic. Ait. 3, 23. cui nihil misello relinquo praeter invidiam.

Bićdnieć, biódnym się stawać, e-genum fieri, Cic. ad inopiam redigi, Ter.

Bićdny, 1) miser; infelix; afflictus; perditus; aerumnosus ; calamitosus, Cic. – 2) slaby, miser, Plaut. infirmus, Cic. adversa valetudine correptus, Just.

Bieg

Bićdować, biadać, narzekać, lamentari; cum fletu et luctu queri ;-2) biedzić się, mocować się, luctari, Cic. męczyć się, se cruciaro; sc macerare; se afflictare, Ter. excruciari; torqueri, Cic.

Biedrunka, robak z rodzaju krówek malowanych, Scarabaeus auratus , Lina.

Biedrzeniec, ziole, Pimpinclla, Linn.

Biedź, 1) na wyścigi biegać, cer-tatim currere, Cic. z kim, decertare cum aliquo contentione currendi, na w. Cic. pędzić za kim, insequi, sectari aliquem; chłopcy pędzą za nim, pueri eum sectantur, Cic. Verr. 4, 66, 148. cum impetu, raptim insequi aliquem ; – w ogólności spieszyć, festinare; properare; maturare; – na koniu, equo admisso accurrero ad aliquem, Caes.B. G. 1,22. laxatis habenis invehi in aliquem, Curi. 4, 9, 24. – biegać za sprawą, udać się do kogo, petere aliquid ab aliquo ; – z prośbą, procari aliquid ab aliquo; z usilną p. omnibus precibus petere, ut, Caes. B. G. 5, 6. – tam i sam biegać, circumcurrere, Quint. circumcursare, Ter. discurrere, Caes. concursare, Cic. sursum, prorsum cursare, Ter. tam i ówdzie biegać, ultro citroque cursare, Cic. biegać kolb czego, wszędzie się starać usilnie, contendere; operam clare; eniti;- o rzeczach nieżyjących, ferri; movere; -o płynach, ciekliznach, fluere, defluere , Cic. profluere, Liv. labi, Ovid.-ο czasie, praeterire; transire, Cic. szybko, effluere, Cic. fluunt dies et decurrit irreparabilis tuta, Sen. ep. 123, 10.- zógar bieży, t.j. za prędko idzie, horologium celerius movetur; – biegać się, gonić się, o psach i wilkach, catulire, Varr. o świniach, subare, Blin.

Bieg, prędkie iście, spieszenie, w ogóle: cursus; – (o wyścigach i biegu niektórych ciał niebiesidch); curriculum ; – (o powolnćm równćm poru-

60

Bieg

szeniu u. p. wody, gwiazd): lapsus, Cic. – poruszenie w ogóle, motus; o przedmiot jaki, circuitus, id. – o ciałach nieżywotnych: conversio; równy, nierówny, krótki, wieczny, nieustanny , wolny, natężająoy b. cursus aequus, par, dispar, brevis, sempiternus, constans, id. tardior, Caes. contentus, Cic. odnowiony, podwojony, gwałtowny, prędki, nicumiarkowany b. cursus renovatus; duplicatus, vehemens, id. velox, incitatus, Caes. immoderatus, Cic. prosty, wolny, niezmienny, pewny b. cursus rectus, Cic. liber, Caes. immutabilis, certus, Cic. biegiem , skokiem, curriculo, cursim, Plant. Ter. szybkim b. za czem spieszyć , contento cursu petere aliquid , Cic. w największym pędzie rzucić się na nieprzyjaciela, effuso cursu in hostes ferri, Liv. b. rzeki, fluminis cursus, Curt. (u poetów) lapsus, lior. aquarum lapsus, Coi. fluxus, Sen. powolny b. rzeki, segnis fluminis cursus, Curt. 9, 2,17. niektóre rzeki zmieniają swój bieg, quidam amnes in alium cursum contorquentur et deflectantur, Cic. div. 1,19, 38. b. gwiazd , cursus, progressio, lapsus stellarum; motus siderum , id. odwieczny bieg gwiazd , sempiterni cursus stellarum, id. – bieg koński, cursus equorum; cursus equester , Virg. curriculum equorum, Liv.· bieg czasu, temporum cursus, decursus , Cio. w b. czasu, circumvolventibus annis, Virg. tempore procedente, Plin. ep. temporum decursu; – bieg świata, tryb, którym świat idzie, rerum humanarum ordo, ratio, conditio; ze względu na ludzi, hominum mos, ingenium; taki jest bieg świata, sic est mos hominum; sic esse solent homines ; sic est mos, ingenium hominum, na w. Cic. i Ter. – bieg sprawy jakićj, porządek, jakim się odprawują, ordo, ratio rei gestae; opowiadać komu bieg sprawy, narrare alicui, quomodo aliquid gestum sit, na w. Cic. rem gc-

Biegłość

stam exponere, Cic. MU. 9, 23. dokładnie, ordine narrare alicui aliquid, ut factum sit, Ter. Ean. 5,4,48. chcę ci b. s. dokładnie opowiedzieć, ut res gesta est, narrabo ordine, Ter. Ad. 3,

5.3. – bieg przyrodzenia, porządek natury, ordo atque lex naturae; widzisz dokładnie bieg natury, perspicis, qui cursus rerum futurus sit, Cic. Fam.

4.2.3.    – biegi zajęcze, skoki, pedes leporini.

Biegacz, 1) prędko biegający, cursor, Nep. liemerodrómus, Liv. Nep. za zapłatę biegający, cursor, Suet, servus a pedibus, Cic. b. w szachach, cursor; – 2) o zwierzętach szczególn. o koniach, cursor; equus celeritate, velocitate praestans; – 3) biegacz czyli wyższy kamieii w młynie, lapis molaris superior; meta albo mola, Vitr. 10,10. – 4) w muzyce, tenor sonorum velox; albo jeśli mowa o śpiewie, vocis cursus per omnes sonos, Cic. de orat. 3,61,227. biegacze w śpiewie umieścić, numeros et modos et frequentamenta varia incinere, Geli. 1, 11,12.

Biegalnia, miejsce biegania, 1) w ogóle: curriculum, Cic. -‘ 2) publiczne miejsce do ubiegania się, circus, Cic. – 3) dla wyścigów na wozie, hip-podrómus, Plaut. quadrigarum curriculum , Cic. Mur. 27,57.

Biegas, biegus, szybkonóg, pedum pernicitate excellens, praestans.

Biegły, 1) szybki; properus, Tac. subitus; repens; repentinus , Cic. celor ; velox; agilis, Liv. – 2) doświadczony, umiejący dobrze, znający się, peritus, gnarus alicuius rei; versatus; exercitatus, volutus in aliqua re, Cic.

Biegłość, szybkość, doświadczenie, celeritas; facilitas , usus, Cic. języka , linguao mobilitas; volubilitas; solutio, id. słów, volubilitas verborum, id. w mowie, celeritas orationis; osiągnąć pewną b. firmam facilitatem assequi , Quint. 10,1,59.

Bielmo

Biegnia

Biegnia, w kopalniach wy tuia pozioma, vena metallica.

Biegun, 1) zob. Biegacz;- 2) wszę-dybył, włóczęga, en-o, Hor. Sat. bonio vagus, Płaut. qui circum fora vicosque vagus est, na w. Plaut. Mil. 2, 15, 14.- 3) czop, wałek, ua którym się co obraca, cardo, Vitr. – 4) biegun w rurmusach, embOlus; obturamentum; epistomium, Vitr.- 5) drugi pacierz szyi nazwany osia lub biegunem , epistropbeus; – 6) oś niebieska, około której jakoby świat się o-braca, polus, Geli, vertex coeli, Cic. b. północny, axis septentrionalis, Vitr. zwykło: polus aretieus; b. południowy, axis meridianus, Vitr. 6,1,4. zwykle: polus antarcticus , Math. wyniosłość bieguna, elevatio poli.

Biegunka, ciekączka, διάρροια, diarrhoea, Cic. lienteria, Theod. Prisc. 2, 2, 18. profluvium alvi, Coi. alvus cita, fluens, liquida; alvi deiectio, alvi profusio; venter solutus; corpus solutum; levitas intestinorum, Ceis, alvi fluxio, Plin. spowodować b. alvum ciere, movero, elicere, solvere, id. napadła mię tak mocna b. tanta me corripuit διάρροια, Cic. zdaje się, że b. ustaje, διάρροια consistere videtur, id. zatrzymać b. alvum fusam firmare, sistere, astringere, Ceis, mieć b. ex intestinis laborare, Cic. profluvio, deiectionibus laborare, Ceis, cierpiący b. lientericus, Plin. 29, 3, (11). b. czerwona, dysenteria, Plin. passio dysenterica, Pall. biała b. fluxus al-

vi albicans, Ί1. /. mioo, dysentoria u

ri, infestari, Plin. cierpiący b. dysentericus , id. żartem: biegunkę cierpi, wszędzio go pełno, perpetuum mobile.

Biegunowy-a-e, n. p. koła, circuli polares; gwiazda, septemtrio, Plin. stella polaris, T. t.

Biel, 1) zob. Białość;- 2) na drzewie, alburnum, Plin. h. n. 16, 38, (72).- 3) w drzewie, pulpa arboris, Plin. 16, 38, (73).

61

Biclka, 1) gatunek białych bedłek, agarieum, Plin. h. n. 25, 9, (57);-

2)    to samo zwierzątko, co teraz popielicą nazywamy , sciurus vulgaris cinereus, że skórkę ma raczćj popielatą niż białą.

Bielarz, 1) który bieli, pobiela, dealbator, Cod. Just. – 2) blecliarz, który płótno bieli, qui lintea apricatione et aqua superfusa candefacit;-

3)    bielarz cyny, pobielacz, qui stanno obducit, illinit; albo: qui plumbum album alicui rei incoquit, na w. Plin. 34, 17, 48.

Bieleć, zbieleć, pobieleć, albicor, Hor. carm. 1,4, 4. Mutat colorem, sed ex nigro albicare incipit, Plin.h. n. 27,5,40. inalbesco, Ceis. 2,7, 5,28.

Bielić, pobielić, wybielić, dealbaro, Cic. ścianę, parietem dealbare, id. trullissare, Vitr. 5, 10, 7, 4.- twarz bielidłem farbować, mentiri colorem fuco, Virg. linere ora venenis , Ovid. adi. cerussatus.

Bielica, 1) ziele, Artemisia, Plin. 25, 7. b. wodna, Syderis secunda, Dioscorid. b. albo bylica żółta, ckry-santkemum;- 2) zob. Badel i Chwast.

Bieli dło, mączka do bielenia twarzy, fucus, Quint. pigmentum, Plin. medicamen faciei, Ovid. czerwone b. rubrica, Plaut. białe, cerussa, Plin. wady ciała b. pokryć, vitia corporis fuco occultare, Plaut. Most. 1,3,118. policzki b. malas cerussa oblinere, Plin. twarz b. lenociniis ac coloribus faciem polluere, Sen.- 2) przen. dobra

barwa, fucvtsj coloi*j pigincntum, (jcwli

ma oznaczać ogładę mowy) Cic. także : medicamenta fucati candoris et ruboris, Cic. or. 23, 79.

Bielizna, 1) biało rzeczy, lintea candida, pura; Iintea-orum, Plin. – 2) zob. Biały 4.

Bielmo białe, glaucoma, Plin. szare, amaurosis; gutta serena, Med. zdejmować komu, 1) właść. glaueomam luminibus obiectam secare, tolllere;-

62

Bielmok

Biesiada

2) przen. errorem alicui demere, lior. errorem alicui eripere; aliquem ab errore evellere, Cic.

Bielmok, ziele, pałecznik, bielmo z oczu spędza, Argemonia, Plin. 25, 9, 102. Argimonia, Cels. 5, 27, 10.

Bielnik, blćch, gdzie się płótno bieli, locus linteis insolandis, ad solem candefaciendis aptus, destinatus.

Bieluchny, bielusieńki, niveus, Hor. Virg. nive candidior.

Bieluń, ziele, szałój, Hyosciamus niger, Linn.

Bieniasz, imię męzkie, Benedictus.

Biera, bierka, kamień vsrarcabny, calculus, Cic.

Bicracz, bierca, acceptor, approbator consilii.

Biermuszka, drobianka piwna, jus e cerevisia coctum.

Biernat, 1) Bernat, imię męzkie, Bemhardus.- 2)głupak, prostak, nieuk, homo stultus; stipes, Cic.

Biernia, dań, pobór, vectigal; tributum ; nałożyć, vectigal, tributum, stipendium imponere; tributum irrogare, Plin. iniungere, Tac.

Bierność, 1) skłonność dobrania, habendi cupido, Plin. ep. libido pos-sidcndi;- 2) stan cierpienia, doświadczania skutków przyczyn działających, quies; aliquid fieri sinere, pati; nilxil contra movere, moliri, na w. Cic.

Bierny, 1) lubiący brać, chciwy, habendi cupidus; aliquantum avidior ad rem, avarus;- 2) obszerny, biorący w się, mogący wiele objąć, spatiosus; amplus; laxus;- 3) cierpiący, znoszący skutkowanie przyczyny jakićj dzia-łającćj, quietus; passivus, Prisc.- adv. passive.

Bierzmować, chryzmem namazać na potwierdzenie w wierze, confirmare; manus alicui imponere ad dandum spiritum sanctum, Eccl. spiritum sanctum tradere alicui, Eccl. chrismate spiritum sanctum superfundere, Eccl.

b. manibus episcopi impositis spi>

ritum sanctum accipere; w związku mowy: chrisma, albo: unctionem accipere, Eccl.

Bierzmowanie, sakrament b. sacramentum chrismatis, confirmationis.

Bies, 1) bis, czart, djabeł, zly duch, diabolus, Eccl. cacodaemon, Eccl. malus genius; genius sinister ; genius a-ter, Hor. pravus et subdolus spiritus, Lact. Orcus, Cic. Vejovis (od ve i Jovis, zły, szkodliwy Jowisz) Cic. laeva numina, Virg. Paredros; paredri spiritus (-άρεδρος) moc czartowską w sobie mający , Terłull. catabolici spiritus, mający moc rzucania, Terłull. czarci w opętanych, (καταβολικός).- 2) przen. o człowieku zupełnie zepsutym , homo nefandus, perditissimus ; corruptor.

Biesaga, plur. biesagi, sakwy-, mieszek, który i naprzód inazad od szyi wisi, mantica, Hor. bisaccium (od bis i saccus), Petron. sat. 31, 9. bisaccium asino impositum,dwoisty mieszek.

Biesiada, albo biesiadka, posiedzenie wesołe przy trunku albo przy potrawach, convivium; concoenatio; epulae, Cię. na sposób Groków, gdzie często odbywały się uczono rozprawy, symposium, Nep. Cic. publiczna, przy obchodach religijnych dana b. epulum, Cic. piywatna b. epulum, id. wielka , świetna, pełna łakoci, paradna, kosztowna b. convivium magnum, Cic. lautum, Coi. convivium delicatum, opipare apparatum; epulum magnificum, Cic. sumptuosum, Mart. zwykła codzienna b. epulae quotidianae, Cic. bogata, dobrze zaopatrzona b. convivium omnibus rebus instructum et paratum, id. wyprawić biesiadę, convivium apparare, comparare instruere, ornare, id. exornare, Sal. e-pulas struere, Tac. parare, Plin. który b. wyprawia, convivii instructor; epuli dominus, Cic. convivii dominus, Varr. albo tylko: convivator; biesiadnik , rex mensae, Macrob. summus

Bilet

03

Biesiadny

magister in poculis, Cic. rex convivii, Tac. coenae pater, Hor. Sal. 1, 2. wyprawie Tb. dla kogo , dare alicui coenam, Ter. epulum, Cic. przyobiecać , alicui epulum offerre ; biesiadować, convivium agere , Cic. agitare (często), Suet, habere, Plin. convivari, Cic. przy winie i przyjemnej rozmowie, vino et sermone agitare convivium, Plaut. żywo i wesoło biesiadować , sermone et laetitia celebrare convivium, Cic. iść na b. convivium inire, być przy b. convivio interesse; in convivio versari, id. który Rzymianin uważa za rzecz nieprzyzwoitą żonę prowadzić na b. ? quem Romanorum pudet uxorem ducere in convivium ? Ncp. praef. 6. żadną b. nie-odmówić, nullum convivium renuere, Cic. dzień spędzić przy b. terere diem conviviis, id. przy b. opiewać cnoty sławnych mężów, in epulis canere do clarorum virorum virtutibus, Cic. Tuse.

1,    2, 3. uczta familijna corocznie 20. lutego dla pojednania familii obchodzona, charistia-orum-n. Ovid. Hast.

2,    617. publiczne, wspólne b. Spar-tanów, philitia-orum-n, albo phiditia, Cic. Tmc. 5, 34, 98. b. skromna, prandium caninum; prandium abstemium, Geli, castigatae dapes, Macrob. castigatus victus, Tert. Iliaron. b. u-czta chrześciańska, Agape-es. f. Ter-tul. apol. 39.

Biesiadny, 1) godowy, ucztowy, coenatorius; convivalis; epularis accu-batio, Cic. – 2) zabawny, żartowny, krotochwilny, ineundus; iocosus, ridiculus, remissus, Cic. ludicrus, id.

Biesiadować, 1) convivari, Cic. convivare, Plaut. concelebrare, instituere convivia; epulare, Liv. mensas exquisitissimis epulis exstruere, Tac,-2) roskoszy używać, w ogóle: bene, iucunde vivere, Cic. wwyższ. stopn. laute vivere, Ncp.

BigOS, 1) potrawa z posiekanego mięsa, tucetum, Pers. 2, 42. minutal,

n. Mart. 11, 31, 11.- 2) zamieszanie, mieszanina, zamęt, perturbatio; ordo nidlus; farrago.

*Bigot, przesadnie nabożny, nimis religiosus ; superstitiosus, Cic. -adv. superstitiose, Cic.

*Bigoterya, zabobonne przesadzenie w wierze i nabożeństwie, nimia et superstitiosa religio, Nigid. ap. Gett. na pozór: simulata pietas.

Bijali, 1) co się bija, homo pugnax, Cic. manu promptus, Sal.- 2) kij krótszy u cep , malleus, Plin. do lnu, stuparius, id.

Bik, leżueli, próżniak, homo languori et desidiae deditus; homo deses, bonum otium socordia conterens, na w. Cic. cessator, Cic.

Bika, narzędzie żelazno do rozwalania murów albo ziemi, na kształt siekićry i topora, lat. med. becca-ae. f.

*Bilans, w rachunkowości: porównanie przychodów i wydatków, computatio accepti et expensi ; b. zrobić, accepta et expensa computare; rationes subducere, Bau.

*Bilar, 1) stół, tabula tudicularis, albo : tudicularia; – 2) gra stołowa w gałki, ludus tudicularis; opis, ludus, in quo super mensam oblongam panno viridi instratam globuli eburnei varie clavis incurvis impelluntur et in cava detruduntur, Dan. grać w b. globulos eburneos clava lusoria varie impellere, agitare; gałka b. globulus e-bumeus; pila eburnea; pokój b. sphaeristerium tudicularium, Dan.

*Bilet, bilecik, listek z opuszczeniem zwyczajnych w listach formalności, codicilli, schedula, Cic. chartae epistolares, Mart. 14, 11, albo tylko; charta, id. jeśli ma oznaczać mały list: epistola minuscula, Cic. bilet na zakwaterowanie żołnierzy, tessera ho^ spitii militaris, Jan. znak n. p. na, wolne wnijście na teatr, tessera; b, dla odebrania n. p. pieniędzy, zboża, tessera nummaria, frumentaria, Suet.

Billion

04

przyszedł z biletami, venit cum codicillis, Cic.

*Billion, milion wzięty milion razy, billio, Em.

*Binda, 1) w ogóle: fascia, Cie. ligamentum, Tac.- 2) przepaska, praecinctorium, Augustin. adv. Jul. 2,6.-3) do zawiązania rany, fascia ad vulnus deligandum; ligamentum, Ceis. fascia, Cie. owinąć co b. devincire a-liquid fascia; z przodu, fascia praeligare aliquid, Suet. – 4) do noszenia ręki chorej, mitella , Ceis, nosić rękę w b. bracilium mitella involutum et ex cervice suspensum gestare, na w. Ceis. 8, 10, 3.- 5) dla ozdoby: kapłanów, vitta, taenia, Virg. infula, Cie. starożytnych królów, ćiadema-atis-n, id. – 0) b. przez ciało, szarpa, fascia militaris;- 7) b. rycerska, wstęga orderowa , fascia , lemniscus ordinis; -8) b. do kapelusza, taenia in nodum connexa petasum , causiam ornans ; czapki, redimiculum mitrae, Isid. or. 19, 31,5.- 9) b. do stroju bialoglow-skiego, anadema-Stis-n. Lueret. 4,11, 12. Dig. 34, 2, 26.- 10) opuszczona kitajka u ołtarza, vitta altaris j Virg. E. 8, 64. A. 3, 64. u wieńca, lemniscus, Paul. Diae. p. 115. sinus le-mniscarius, Bau.- 11) Archit. binda malowana, rzezana na słupach, en-carpa-Orum-n. Vitr. 4,1.- 12) ryba morska, taenia, Plin. 32, 7, (24).

Bindas, ascia; zob. Barta.

Biodro, coxa, Ceis, coxendix, Plin. biedrzna choroba, łupanie w stawach biodrowych, dolor ischiadicus , Plin. dolor ischiacus , Cat. ischias – adis – f. Plin. 27, 5, (16).

*B io graf, życiopis, żywotopis, vitae rerum alicuius scriptor, narrator; qui de vita, factis et moribus alicuius narrat, exponit; qui vitam alicuius narrat, conscribit; być swoim własnym b. ipse narro vitam meam, Tac. Agr. 1.

^Biografia, życiopisino, vitae alicuius narratio, Ruhrik. albo tylko: vi-

Biskupstwo ‘

ta, Nep. napisać czyją b. vitam alicuius conscribere, narrare. – adi. ad vitam et facta alicuius pertinens, spectans.

*Bióro, 1) stół do pisania, mensa scriptoria, ad scribendum facta ; w rzymsk. zroz. lectulus lucubratorius;-2) pokój, scrinia, Cod. Just. u kupców: tabularium mercatorum, Jan. liczonych: museum, Ern.

Birba, znacznego stanu żebrak, mendicus non obscuro loco natus, non tenui loco ortus.

*Birbant, próżniak modny, włóczęga, ambulator, Cat. 5, 2. w rzymsk. zrozum, subrostranus, Cael. ap. Cic. Fam. 8,1,4. subbasilicanus, Cic. Vem. 5, 58, 152.

* Bi ret, pileus quadrangulus, quali utuntur viri ecclesiastici, item ii, qui ad aliquem literarium honorem et gradum publice promoti sunt; lat. med. barretum; birretum.

Birkut, orzeł największego rodzaju, Vultur barbatus, Linn.

Bisior, bison, 1) rodzaj materyi przedniejszej jeszcze od purpury; rodzaj płótna najcieńszego, byssus, E-xod. 25, 4. Isid. or. 19, 27, 4.- 2) Botan. bisior, byssus, rodzaj roślin.

Bisiorowy, z bisioru, byssinus-a -um. Plin. 19, 1, (4) 26.

*Biskokt, biszkokt, biszkokcik, gatunek ciasta z mąki i żółtków, polewanego cukrem, opus dulciarium.

Biskup, rządzca duchowny dyc-cezyi, έπίτ/.οiroc, episcopus, Augustin.

Biskupi, należący do biskupa, e-piscopalis, Augustin. – adv. morę cpi-scopi; ut decet praesulem.

Biskupizua, dań biskupowi, ca-tbedralitium et synodaticum in iure canonico, quod clerus episcopo quotannis, honoris et subieetionis gratia pendebat.

Biskupstwo , dyecezya, dioecesis -f. biskupi’ urząd, biskupia władza, episcopatus; munus episcopale; munus

Bistur

Bitwa

65

praesulis; godność b. dignitas episcopalis; episcopatus.

*Bistur, bistor, nóż cyrulicki do operacyi, scalpellum, demin. od scalprum, Cic. Scst. 65,135. także: scal-pellus-i-m. Ceis. 2, 10.

Bisurman, 1) mahometanin, Mu-liaimnedanus; formulae Muhammeda-nae addictus;- 2) przen. lenis; immitis; barbarus;- 3) apostata.

Bite, płacić bitego, nagrodę za bicie, merces vulneris ac plagae; merces lacrimarum, Cic. Vcrr. 5,51,134.

Bitność, pugnacitas, Plin. animus ad pugnandum promptus paratusque; waleczność, fortitudo, Cic.

Bitny, zdatny do bicia się, bellicosus, Cic. waleczny, fortis, Cic. bello bonus, Sal. Jug. 13, 1. militia bonus, Tac. Ann. 1, 3. silny, bitny naród, gens valida et pugnax, Tac. naj-bitniejsza część wojska, pars exercitus pugnae sustinendae maxime idonea.

Bitwa, 1) walka, potyczka, starcie się porządne dwóch wojsk, pugna, proelium, certamen, acies, Cic. Caes. Liv. acies oznacza szczególnie początek i dalszy przeciąg bitwy wojska pieszego; walka jazdy, piechoty, pugna equestris, Cic. pedestris, Virg. bardzo zapalczywa, wielka, chwiejąca się b. proelium acerrimum, maximum, dubium, Cic. anceps, Caes. b. szczęśliwa, proelium secundum, Cic. nieszczęśliwa b. klęska, proelium adversum, pugna mala, id. b. na lądzie, proelium pedestre, Caes. na morzu, proelium navale , id.m pugna navalis, Cic. b. nierówna, proelium dispar, impar, Caes. b. krwawa, straszna, proelium haud incruentum, atrox, Tac. iść do b. in proelium ire; in proelium, in aciem prodire, Caes. in aciem procedere, Liv. in aciem descendere, Cic. Liv. z wojskiem, exercitum in aciem educere, Liv. 9 , 12. z legionem, legionem in aciem deducere, Tac. iść śmiało do bitwy, in proelium ruere,

in aciem irruere, Cic. b. zapowiedzieć, proelium pronuntiare; wyzywać kogo do bitwy, aliquem ad proelium, ad pugnam elicere; evocare, Caes. ad proelium provocare, Jusi. b. rozpocząć , proelium committere, incipere, inire; pugnam capessere; in aciem descendere, Liv. aciem committere, Flor. b. wydać, proelium, pugnam committere, facere, conserere; pugnam pugnare , Liv. proelium pugnare, Sal. proelium gerere, edere, Liv. pr. serere, Tac. proelio dimicare, decertare, Cic. albo tylko: pugnare; proeliari; dimicare, confligere, id. congredi, concurrere cum aliquo, Liv. b. wydać z kim przeciw komu, proelio contendere, confligere, pugna decertare, Caes. acie concurrere, Liv. signa conferre cum aliquo, Caes. wydać wielką i krwawą wojnę, magnum et acre proelium facere, id. szczęśliwą, secundum proelium facere, Tac. proelio feliciter decertare, Caes. także: feliciter, prospere pugnare; rem bene gerere; b. nieszczęśliwą wydać, b. stracić, adversum proelium facere; male proelium pugnare , Sal. inferiorem proelio discedere, Nep. także: vinci; superari; vinci proelio, acie, Caes. Liv. b. odnowić, proelium renovare, redintegrare, Caes. pugnam iterare, restituere , Liv. z b. ustąpić, b. zaniechać, acie, proelio, ex acie excedere, id. upaść w b. in acie cadere, Oie. wyzwać kogo do b. pugnae facere a-.licui copiąm, Sal. potestatem, Liv.

także: proelio lacessere aliquem, Caes.

B. G. 7, 59. odważyć się na b. audere aciem, Tac. wdać się w b, acie decernere, Liv. acie concurrere, id. zyskać b. pugna superiorem esse, Caes. pugna superiorem discedere, Nep. vincere in proelio; victoriam referre de aliquo, Liv. meton. także: Mars; n. p. bitwa była tak wątpliwa, Mars adeo anceps fuit, Liv. 21, 1.- 2) zapaśnic-two, dużaniesię, chodzenie w zapasy 9

GG

Bizmut

jedno z pięciu zapaśnictw dawnych igrzysk, luctatio, Cic. luctatus ; szermować jako szermierz, kułacznik, walczyć pięścią, kułaczkami (nic twar-demi rękawicami), pugilatus, Blin. pugilatio, Cie. – 3) igrzysko, widowisko myśliwe, gdzie wysiekacze ze zwić-rzętami walczyli, zwierzyniec, ludus bestiarius; ludus bestiariorum, Sen. ep. 70, 17. myślistwo, polowanie, łowy, venatio, Cie. Suet- 4) pojedynek, pugna singularis; zwada z biciem się, załebki, pugna, Cie. b. była, pugnis colatum est; czasami do b. przycho-, dziło, nonnumquam res ad manus atque ad pugnam venit, Cie. Verr. 5, 11, 28.- 5) przegadywanie się uczonych, dysputacya, pugna doctissimorum virorum, Cie. pugnae verborum, 1. Tim. 6, 4. certamen; certatio; zapuścić się w d. descendere in certamen, Cie. zkim, cum aliquo; congredi cum aliquo, id.

*Bizmut, kruszec, Vismtitum, Linn.

Bizon, 1) bizun, kańczug, batóg, bicz rzemienny, scutica loris contexta;-2) raz kailczugowy, cięcie, ictus; plaga ; – 3) goły jak bizun, egBnus, Cię. omnium rerum inops , Liv. być g. in summa egestate, in mendicitate esse, Cie.

Bla! sposób mamek ganienia czego małym dzieciom, phui! Plaut.Ps. 5, 2, δ.

Blacha, cienki płat wybitego młotem metalu, lamina, Cic. bractea, Plin. 33, 3, 61. cienka b. lamella, Viir. srebma, lamina argenti, Sen. mie-dzianna, 1. aenea, Liv. b. bić, laminam ducere, Plin. z kruszcu, aes tenuare in laminas, id.

Blacharnia, wktórćj robią blachy, officina, in qua aes malleo in laminas tenuatur; officina ferraria laminis ducendis plumboque inducendis, Lunem.

Blacharski, e lamina, e laminis,

e lamellis factus, offootus.

Błąd

Blacharz , braetearius , Firmie, malli. 4, 15. blacharka, braetearia.

Blachownica, blacha na piersi, kirys , cataphracta, ‘Pac. thorax, Liv. lorica, Cie. quilibet peditum habeat scutum et pectorale, Vol. leg. 1,228.

Błąd, oddalenie się. od prawdy, omyłka, error, erratum (więcej ze względu na pojedyncze uchybienie), Cic. wykroczenie przeciwko powinności , wina, występek, grzech, peccatum , lapsus, Cic. umyślny ze złym zamiarem, fraus, id. zwykły, wielki, bardzo wielki, haniebny, jawny b. error communis, magnus, summus, maximus, turpis, id. manifestus, Coi. ludzki, mały, nieznaczny, ciężki, szkodliwy b. error humanus, mediocris, levis, gravis, perniciosus, Cic. bardzo rozpowszechniony, error longe late-que diffusus, Cie. Fin. 2, 34, 115. b}ć w wielu błędach, multis erroribus implicari, Cic Tunc, wpaść w błąd, in errorem induci; in fraudem incidere , delabi; b. popełnić, per errorem labi, Cic. albo tj-lko: labi; peccare; errare, id. przyjmujemy różne błędy, variis imbuimur erroribus, id. wyssać z mlekiem b. cum lacte nutricis errores sugere, Cic. Tuse. 3, 1, 2. znajdować się wb. versari in errore ; captum esse errore, id. być ska-żon)rm wielokrotnymi błędami, variis erroribus imbutum esse, id. być w b. wielkim, in maximo errore versari; ze względu na ważne sprawy, in maximis rebus errare; uwolnić kogo od b. errorem αΐίςιιϊ tollere, Liv. eripere, extorquere; aliquem errore levare; ab errore avellere aliquem (gwałtem), Cic. off. 3, 21, 83. nakłonić kogo do b. b. spowodować, aliquem in errorem inducere, in fraudem impellere; alicui errorem obiicere, afferre, id. errorem alicui offundere, Liv. ta trudność nakłoniła niedoświadczonych do b. ea difficultas induxit imperitos, ut errarent, Cic. uczynić co z błędu,

Blatlawy

errore facere aliquid, id. b. swój poznać , agnoscere erratum suum, id. poprawie b. w książce, errores libri alicuius corrigere (errata, quae errata sunt in libro emendare), Wyttenb.

Bladawy, suppalfdus-a-um, Ceis. 5, 26, 20, 2.

Bladoezarny, czarniawy, subniger, Plaut. mere. 3, 4, 55. oculis.

Bladoezcrwony, czerwonawy, ex rubro pallens; subruber, Ceis. 5,28, 8. subrubeus; subrubicundus, Ceis, subrufus, Plin. 37, 10.

Bladoniebieski, subcaeruleus, Ceis.

Bladość , pallor, Cie. trupia b. pallor cadaverosus, Ter. luridus, Cnl.

Bladozielony, subviridis; o viridi pallens, Plin.

Bladożółty, helvSlus, Coi. 3,2,23. belvinus, Plin. 14,4. subflavus, Suet. gilvus albo gilbus, Virg. G. 3, 83.

Blady, pallidus; pallens; w wyższym stopniu, jeśli się zdaje, że krew zupełnie ustąpiła, exsanguis, Cio. blady jak trup, cadaverosus, luridus; nieco blady, subpallidus, Cels. bardzo b. perpallidus, id. blady kolor, color pallidus, Plin. exsanguis, Sal. pallor, Cic. blednieć, pallescere, Geli, expallescere, Plin. ep. być b. pallere, Cic.

Błądzić, właść. errare; errore vagari; vagari et errare, Cic. mylić się, z prawdą się mijać, labi; errare (zwykle o mniejszej omyłce); versari in errore, duci errore; per errorem labi; peccare; falli, Cic. umyślnie, przypadkowo, consilio, casu labi, Cic. mocno, errare multum, valde, vehementer, id. longe, 7’cr. procul, Sal. .Tau.

85, 38. (egregie i probe errare tylko u komików); zupełnie, tobi re errare, Cic. Phil. 2, 9, 23. tota re falli, Lio. tota via errare, Ter. błądzisz , erras; falleris; w błąd wprowadzać, in errorem aliquem conticere; errorem alicui obi icere, Cic. facere, ut erret, labatur , errore ducatur, rapiatur aliquis; przeszkodzić , impedire, morari ali—

Blak    67

quem, Cic. zamieszać, perturbare, confundere aliquem; dać się mylić, perturbari, moveri aliqua re, id.

Błagać, koić, śmierzyć, dobru-chać, łagodzić prośbą, lenire; delenire; mitigare; permulcere; placare; expiare , Cic. albo w połączeniu: animum alicuius lenire et placare, placare et mitigare, Cic. delenire, Liv. mitigare, placidum reddere aliquem, Cic. rozgniewanego udobruchać, iratum lenire; gniew czyj uśmierzyć, i-ram alicuius lenire, Liv. Tac. permulcere, placare, Cic.

Błagalnia, błagalnica, ofiara błagalna, sacrum piaculare, Liv. sacrificium piaculare, Plaut. albo tylko: piaculum, Liv. hostia piacularis (zwićrzę of.), Yarr. Junonie b. składać, Junoni piaculare facere, Liv. 42, 3.

Błagalny, dający się ubłagać, placabilis , Cic. serce b. animus placabilis, id. charakter b. ingenium placabile, Liv. okazywać się b. dla nieprzyjaciół , placabilem inimicis se praebere, se praestare, Plin. ep.- adv. placabiliter, Geli.

BlallOŚć, 1) lichość, podłość, nik-czemność, improbitas; nequitia; animi pravitas; vitia, Cic. mali mores, Seu. animus turpis atque illiberalis, Cic. czynu, probrum; flagitium; turpitudo, Cic.- 2) maleńkość, maleństwo, szczupłość, subtelność, exiguitas; tenuitas.

Błaliy, podły, mizerny, humilis; tęnuis; obscurus; vilis; contemptus, Cic. błahy i nieznajomy, pravus et obscurus; futilis; b. czyn, facinus malum; mizerny wOdz, imperator malus, Cic. pravus dux belli, Liv.- adv. tenuiter; misere, Cic. parce ac duriter, Ter.

Blak, 1) blakowauie, blednienie, bladość, pallor, Cic. – 2) u flisaków: miejsce, gdzie miałka woda , brevia -ium-n; brevia et syrtes, Virg. A. 1, 111. Tac. A. 1, 70. rzadko kiedy w liczbie ppjcdyńczćj: naves fabricar adversus bre\ : et incertum, Tac. .1

Błąkać

Błazen

G8

14, 29.

Błąkać się, przydłużćj i po różnych miejscach błądzić, errare circum, Cic. circumerrare; vagari; volitare, Cic. oberrare, Gurt. palari, Liv. pererro ignotum orbem, Colum, muto sedem ex sede, Plin.

Błąkacz, błąkający się, tułacz, spatiator-Oris-m. Cato ap. Macrob.Sat. 2, 10.

Błąkaniny, ciągłe po różnych miejscach błąkanie się, errores, Cic, vagi errores; vagatio, Λρρ.

Błąkliwy, do błąkania się skłonny , vagabundus, Augustin. conf. 5, 6, 13, 5. vagus, Cic.

Blakować, pełznąć, płowieć, pallescere; expallescere, Ovid. lior, decolorem fieri, Plin. decolorare; decoloratur, id. cuius color vitiatur, Sen. quaest. nat. 2,41, przen. obsolescere.

Blakowanie, decoloratio, Cic. div, 2, 27, 68. adi. decolor, id.

Błam futra, pellium praetiosarum contextus; pellium contextus; pelles consutae.

*Blank, blanki, dyle czyli belki drewniane grube, których używano do opatrzenia miast, nim mury nastały, plancae, Paul. Diac. p. 231. septum, munimentum e plancis exstructum.

*Blankiet, papier niezapisany z podpisom imienia, powierzającego go na czyje ręce do zapisania, charta pura nudo nomine subscripta, Dan.

Blask, jasność w oczy wpadająca, fulgor; splendor, Cic. nitor, Plin, także: lux; lumen, Cic. blask słoneczny, solis candor, Cic. solis fulgor, Tac.

Blaskawy, glaucinus; suffulgens, Poeta in Anthol. Lat. t. 2, p. 311.

Blaski, bławy, modrawy, glaucus, Lucr. 1, 719.

Blaskliwy, blasku pełen, lśniący, błyszczący, splendidus; nitens; fulgens;- adv. splendifice.

Blaskooki, jedno oko często zamrażający, nictans, Plin. 11, 37, 54.

Blaskot, błyskanie, łyskanie, migotanie, coruscatio, Solin. Vopisc.

Blaszany, bractealis , Prudent. bracteatus, Sen.

Blaszka, blaszeczka, lamnula, Ter. de cor. mil. 12.

Blat, w ogólności rzecz płaska a cienka, 1) blat złota, bractea auri, Lucr.- 2) półmisek płaski podługo-waty, którego na pieczyste używają, lanx assis apponendis;- 3) płaszczyzna narzędzi, płaz, planum, aequum, Liv. latitudo, Cic.- 4) głownia szabli, lamina acinacis;- 5) blaty, tarcice, tabulae, n. p. mensae.

Bławat, kwiat błękitny w zbożu rosnący; cyanus, Plin. Cyanus Centaurea, Linn.

Bławatnik, 1) jedwabi tkacz, textor sericarius, Jul. Firm. albo tylko: sericarius, Inscr. – 2) kupiec, mający sklep jedwabny czyłi bławatny, sericarius negotiator, Inscr. Orell. albo tylko: sericarius.

Bławatny, 1) jedwabny, sericus; bombycinus, Plin. n. p. suknia, serica vestis, Plin. – 2) modry, błękitny zupełnie, caesius; caeruleus, Cic.

Błażek, 1) Błażejek, zdrob. imienia własnego Błażej, Blasius;- 2) krążek woskowy, favus, Virg.

Błazen, βλάς, stultus, stupidus;

1) błazen nadworny, trefniś, scurra, morio aulicus; żartowniś, acroama aulicum, na w. Suet. Oct. 74. albo: coprea, Suet. Claud. 8. z przyganą, maccus , App. sannio, Cic. homo ridiculus, iocularis, Cic. ludibrium, Liv. b. udawać, scurrae partes agere; scurrae personam sumere; mieć kogo za b. habere aliquem ludibrio, Ter. sibi a-liquem putare pro deridiculo ac delectamento, Ter. Ueaut. 5, 1, 79. = wyśmiewać, pogardzać, ridere, illidere, ludere aliquem, Cic. być b. każdego, omnibus esse lubidrio; ab omnibus rideri, ludi; dać się używać za

b. ridendum sese praebere aliis; ludi-

Błaznica

69

brio se habori ab aliis pati; uważać kogo za swego b. animi causa sibi deligere aliquem, Cic. Fam. 7, 2, 3.-

2) człowiek nieroztropny, głupi, desipiens , insipiens, Cic. stolidus , Ter. stultus; fatuus; insulsus; excors; nugator ; ineptus ; perversus , Cic. błazny także: nugae, id. n. p. od tych b. niema co oczekiwać dobrego, boni nihil ab illis nugis exspectandum, Cic. Seat. 10, 24. w mowie prostej ostrćj: moras; stipes; caudax; bardus; blennus, Plant, ten człowiek istny b. boc bombie nibil potest esse dementius, Cic. oj]’. 2, 7, 24. uważać kogo za b. aliquem infatuaro, stultum reddere, id. w najwyższym stopniu, adigere aliquem ad insaniam; de mente deturbare aliquem, id. zostać b. stultum fieri; infatuari; deseri a mente; de mente deturbari; być b. desipere; insipere; nibil sapere; delirare, id. morari, Suet, inoptire.

Błaznica, kobieta błaznująca, lub tćż głupia, stulta, Plaut. fatua, Ter. vesana, Cic.

Błazeński, 1) ridiculus; iocularis; jocosus, Cic. ad risum iocumque factus , compositus; – 2) osobliwszy, dziwny, singularis, mirus , Cic. – 3) głu-powaty, ograniczony, niedorzeczny, a-mens ; desipiens; stultus ; fatuus ; ineptus: Cic. – 4) rozumu pozbawiony, mente captus; insanus; vesanus ; vecors, Cic. lymphatus, Curi, z wielkićj uciechy prawie zgłupieć, nimio gaudio paene desipere, Cic.Fam. 2,9,2. adv. 1) ridicule, Cic. ioculariter, Suet. ioeose, Cic. – 2) insipienter; dementer ; stulte, Cic. stolide, Liv. nugatorie ; – 3) dementer; dementis , mente capti, vesani instar, more, modo; także: insane, Plaut.

Błazeński uczynek, inepte, stulte factum; stulto dignum facinus; b. laska, buława, clava scurrae; b. czapka , copreae pileus, galerus; nałożyć komu czapkę b. aliquem ludibrio ha-

Blednąć

bere, nosić] czapkę b. caudam trahere , lior. Sat. 2,3,53. mowa b. verba stulta-orum; ineptiae; nugae; stulti loquentia, Plaut. Trin. 1,2,185. dom obłąkanych, domus, in qua curantur mente capti; należy do domu obłąkanych , naviget Anticyram, Hor. Sat. 2, 3, 16G. błazenek, stultulus, App. wyborny błazenek, lepidum capitulum , Ter. Eun. 3,3,25.

Błazeństwo, amentia, dementia (jedno i drugie brak rozumu i namysłu) ; insipientia (brak roztropności i rozwagi) ; fatuitas, Cic.

Błazgoń, głupiomowny, plugawo-mowny, nugator molestus; qui sine certo consilio vagatur nec ordinem et rationem quandam in dicendo sequitur; morologus, Plaut. Pers. 1,1,50. μωρίλάγος; oscus, Tac. A. 4,14. scurrilis dicacitas, Cic. de or. 2, 00, 244.

Błażnić z kogo, deridere, infatuare aliquem; błażnić się, se induci, decipi pati, Cic.

Błaznować, v. intr. nugari; ineptire ; przestań błaznować, mitte istas nugas ineptias; błaznować z czego , aliquid ludibrio habere; aliquid illudere; z kogo, aliquem ludere ioeose; aliquem irridere, deridere.

Blćch, blich, zob. Bieluik, locus in quo fit insolatio linteorum.

Blćcharz, zob. Bielarz.

Blćcharski, należący do blecha-rza, η. ρ. zapłata, merces pro insolandi opera solvenda.

Blóchować, wybielać , lintea insolare , apricatione candefacere; linteis ad solem aqua irrigatis candorem conciliare; wybielone nici, fila, quae sole canduerunt, Reich.

Błędliwość, error, Cic. vagus error (stan); erratio (działanie); errantia , Acc. ap. Non.

Blednąó, bladnąć, 1) właść. pallescere , Plin. expallescere, Plin. ep. exalbescere; często doświadczam na sobie, że przy rozpoczęciu mowy ble-

70

Błędnik

Bliski ·

dnieję, bladnę, in me ipso saepissime Bleja, Cyprinus batlerus, Lian.

experior, ut exalbescam in principiis dicendi, Cic. or. 1,26,121. – 2) przen. niknąć, exstingui, Cic.

Błędnik, człowiek blady jak trup, mortuo similis; cadaverosus , Ter.

Blednieć, niedok. błędnym się stawać, erratilem, errabundum fieri.

Błędność, 1) podleganie błędom, vitiosa, mendosa, corrupta alicuius rei natura, ratio; vitia, quibus aliquid praeditum est; – 2) w moralnym względzie: występność, niecnotliwość, vitiositas , Cic. Tuse. 4,13, 20.

Błędny, vitiosus, pravus, Cic. o piśmie: liber mendosus (ale nie vitiosus) , Plin. ep. bardzo b. mendis, erratis scripturae scatens, oblitus , corruptus (jeśli książka wartość swoją straciła) ; obrazowo: multis ulceribus scatens, RuknJc. ο druku: mendis ty-pographicis oblitus, contaminatus, deformis ; bardzo b. wydanie, editio ulceribus scatens, id. b. pisownia, or-thograpliia mendosa, falsa, perversa; być b. vitiosum esse; in vitio esse; vitio praeditum esse, Cic. nawet u najlepszych pisarzy znajdzie się gdzie niegdzie błąd , in magnis quoquo auctoribus incidunt aliqua vitiosa, Quint. b. mowa, sermo vitiosus, id. naśladować cudze błędy, aliorum vitia imitari, Cic. znakomitych pisarzy, vitia magnorum auctorum consequi, Quint.

1,10, 25. samemu i z drugimi w czem błędy wyszukiwać, secum et cum a-liis, quid in aliqua re peccatum sit, exquirere, Cic. off. 1,41,147. affekta, które się zdrowemu rozumowi sprzeciwiają, są b. commotiones animorum a recta ratione aversae sunt vitiosae, Oie. Tuse. 4, 28, 61. b. skłonności, non recti impetus animi, id. adv. mendoso , vitiose, n. p. b. pisać, mendose scribere; b. mówić, wnioskować, vitiose dicere, concludere.

Błędokręt, błędnik, labirynt, hortus labyrintheus.

ryba leszczowi podobna, Cyprinus Leuciscus, Lian.

*Blejtram, rama, w którą się okna albo inne rzeczy wprawiają, replum absconditum.

*Blejwajs, blejwas, ołów za pomocą octu przemienia się w proszek biały, który zowią blejwasem, cerussa, Plaut. Most. 1,3,101. psimmithium (ψιμρ.ύθ’.ον) Plin. 34,18, (54).

:iiBlej\vasowy, cerussatus, Cic. Pis. 11,25.

Błękit, kolor błękitny, niebieski, color caeruleus; caeruleum , Plin.

Błękitnokrusz, kruszec miedź obficie wydający, caeruleum nativum ex cupri fodinis, Agr.

Błękitnopierś, ptaszek wielkości słowika, po większćj części błękitny, Tacilla Suecica, Lina.

Błękitny, caeruleans; caeruleatus; caesius; błękitne drzewo, lignum Bra-silense colori violaceo efficiendo inserviens ; kaematoxylon, Lina.

Blekot, 1) jąkało, homo balbus, balbutiens, Cic. blaesus, Juv. atypus, Geli. 2) botan. ziele, lulek pospolity, Hyoscyamus, Ldnn.

Blekotać, 1) niewyraźnie wymawiać, balbutire., Cic. – 2) lalkać, jak dzieci czynią, lallare, Hieron.ep. 14, 3. – 3) niezrozumiale sz wargo tac, ni to ni owo plćść, blaterare, Plaut. -4) pochlebiać, obmawiać , gannire , Ter. Ad. 4, 2, ] 7.

Blekotek, ziele, caerefolium, Plin. chaerephyllum, Col. clmerophillum.

Blekotka, papla, plotka, garrula, Ter.

Blekotliwy, 1) zająkliwy, balbus -a-uin , Cic. or. 1,61, 260. – 2) gaduła, garrulus, Ter. Hor.

*Blenda, kamień od niektórych między kruszce cynkowe policzony, pseudogalaena, Linn.

Błich, zob Bielarz.

Bliski, blizki, niedaleki, 1) pod

Bliski

Bliski

71

względem miejsca, vicinus, Cic. confinis , Lir. conterminus, propinquus, Plin. bliższy, propior, Lir. najbliższy, proximus; być b. prope, esse; vicinum esse; subesse; subtectum esse, Liv. być bardzo b. n. p. nieprzyjaciel, supra caput esse ; in cervicibus esse, id.-2) pod względem czasu, propinquus; vicinus, Cie. n. p. powrót b. śmierć b. reditus propinquus; mors propinqua, id. b. Walka, certamen propinquum; być b. imminere, impendere; instare, Cie. być bardzo b. in manibus esse, Liv. – 3) pod względem poleczenia i różnych stósunków, propinquus, Cie. bliższy, propinquior, propior, id. najbliższy, proximus, id. n. p. b. krewny, propinqua cognatione coniunctus, Nep. praef. 7. propinqua cognatione contingens aliquem, Curi. 5,3, 13. bardzo bliski, proximus cognatione, Cie. proximus propinquitate, Nep. proximus genere, Ter. arta propinquitate coniunctus , Curi, albo tylko: proximus; nikt nie jest im bliższy, quibus propior nemo est, Cie. być z kim w b. ścisłćm połączeniu, usu, consuetudine coriiunctissimum esse cum aliquo; consuetudine aliquem implicatum habore; maximus usus inter nos intercedit; summus est milii cum aliquo usus; summa necessitudine me aliquis contingit, Cie. propior est inibi cum aliquo usus, Tac. b. przyjaciel, qui magno usu, familiaritate coniunctus; familiaris; quo multum, familiariter utor·; Cie. – 4) pod względem podobieństwa , similis alicuius rei, alicui rei; non alienus, non abhorrens ab aliqua re, Cie.- blisko, adv. 1) o miejscu: prope (z Accusat. jeśli oznacza poruszenie, zbli-żenio się; z Dat. jeśli stan spokojny wyraża); blisko, in propinquo, Liv.-wzdłuż, secundum (seq. Acc.), Cic. b. być, leżeć , prope adesse, Ter. prope esse; propinquum; vicinum, finitimum esse, Cic. non longe abesse, Caes. b. leżący, prope, in propinquo situs,

iacens ; albo tylko : propinquus; vicinus ; finitimus, Cic. blisko przy domie czyim siedzieć, prope ab aedibus alicuius sedere, id. blisko przy kim mieszkać, prope aliquem habitare; bardzo blisko przy obozie nieprzyjaciół, proximo castris hostium, Caes. wyspy wulkańskie leżą bardzo blisko Sycylii, insulae Vulcaniae sunt propter Siciliam , Cic. blisko wchodu, propter introitum , id. blisko świątyni Wulkanu, propter aedem Vulcani, id. blisko morza podróżować, secundum mare proficisci ; blisko rzeki, b. drogi, secundum flumen, viam, Varr. b. przystąpić , prope, cominus accedere, appropinquare , Cie. bliżćj przystąpić, propius accedere, Ter. zupełnie blisko p. proxime accedere,Cic. by6 blisko przy, propter aliquem locum esse, id. nie przystępuj za blisko do mnie! procul absis! noli propius ad me accedere! bardzićj mi sic zbićra na plącz jak na śmiech, moerores mihi antevertunt gaudiis , Plaut. Capi. 4,2, GO. – 2) o czasie, prope ad (seq. Acc.) albo tylko: prope, Cic. być b. prope esse, Plaut. prope adesse, Ter. albo także: propinquum esse; adesse, Cic. zob. adi.-

2)    śmierć blisko, mors imminet, impendet , non longe abest, Cic. niebezpieczeństwo, periculum instat; wiosna, ver appetit, Liv. wojna, bellum instat, ante portas est, id. noc, zima, nox , Sal. hiems, Liv. być bliskim śmierci, in mortis periculum adductum esse; in vitae discrimine versari; morti vicinum , propinquum esse, na w. Cic,-

3)    przy oznaczeniu liczbowćm, blisko do, prope; ad; circiter; η. ρ. poległo blisko 2000 Pompejanów, ad duo millia Pompeianorum ceciderunt, Caes.. mieć blisko 50 lat, fere, prope, paene quinquaginta annos natum esse, na w, Cic. – 4) o różnych stosunkach, η. p. być z kim blisko pokrewnionym, pro-, pinqua cognatione contingere aliquem, Curi, proximum esse alicui cognatio·.

72

Bliskość

Bliżniczki

no, Cic. dotyka ranie co blisko, bliżej, najbliżćj, prope, propius, proxime aliquid me contingit, ad me pertinet, na w. Cic. żenić się w bardzo bliskićm pokrewieństwie, ducere aliquam uxorem, quae proxima cognatione me contingit; zbliżać się do prawdy, prope accedere ad veritatem; non multum abesse a vero ; verisimile, probabile esse, Cic. przysłów, tędy bliżej a dn-lćj; owędy dalćj abliżćj, longius sed tutius.

Bliskość, blizkość, nieoddalenic, propinquitas, Cic. Caes. propinquum, Liv. vicinia, Cic. b. nieprzyjaciela, propinquitas hostium, Caes. w b. in propinquo; haud procul, Liv. prope; cominus (opp. eminus), także: apud; propter; w b. czyjćj, czego, prope aliquem, aliquid; ad (bardzo blisko); apud aliquem, aliquid; w b. miasta, in vicinia urbis, Coi. prope urbem, Cic. być w b. prope esse; propinquum, vicinum esse; subesse; instare; imminere, id. ci, którzy w b. byli, qui circa erant, Liv. rozłożyłem obóz w b. miasta Cybistra, apud oppidum Cybistra castra feci, Cic. z b. ex propinquitate, Caes. ex propinquo, Liv.= z sąsiedztwa, ex vicinia; zupełnie b. mieszkać, proxime viciniae habitare, Plant, oddalić się z b. obozu, ex conspectu castrorum discedere, Caes.

Bliskowid, bliskowidz, krótkiego wzroku, myops-opis, adi. (μύωψ), Dirj.

21,1,10. być b. non longe perspicere posse; oculi non longe conspectum ferunt, Cic. – przen. mało poglądu , bystrości, parum intolligens; parum prudens; non longe prospiciens; parum perspicax; stultus; Cic. być b. parum videre, intelligere, stultum esse, Cic. adv. przen. parum prudenter, imprudenter ; stulte, Cic.

Blizna, 1) zagojona rana, znak z zagojonćj rany, cicatrix, Cic. pełno b.. cicatricosus, Quint. blizny na piersi, cicatrices adverso corpore exceptae,

Cic. także: cicatrices adversae, id. b. z wojny, cicatrices bello acceptae, Liv. miał bliznę szkaradną w twarzy, foeda cicatrix os ejus turpaverat, Hor. Sat. 1, 5, 60, otrzymać b. cicatricem ducere, Scrib.Larg. plaga ad cicatricem pervenit; ad cicatricem perducitur, Ceis. – 2) przen. wszelka wklęsłość, na drzewach, skórach i t. d. cicatrix , Plin. na owocach: macula; nota; – 3) po ospie, variolae nota, vestigium ; – 4) znamię przyrodzone, naevus , Cic. nota genitiva, Suet. Oct. 80.

Blizneczka, cicatricula, Cels. 2, 10,7, 7. _

Bliźni, bliski co do powinności wzajemnych obowiązków, propinquus, Cic. każdy człowiek w ogóle, alter; quivis alius ; alius homo; alii homines, Cic. (wyraz: proximus ma tylko kościelną powagę, zob. Nolten p. 1128. Jan. Lex, p. 1408) ; każdy pragnie, aby jemu raczej niż bliźniemu dobrze się działo, omnes homines sibi quam alteri bene esse malunt. Cic.

Bliźniaczka, soror gemina, Plaut.

Bliźniak, frater geminus, Cic. frater gemellus, Ovid. gemellus, lior. ep.

Bliźnięta, 1) gemini, Cic.. Liv. gemiuipueri, Virg. gemini fratres, lior, ep. b. mu się narodziły, gemina stirps alicui editur, Tac. urodzić b. chłopcy, duos virilis sexus simul eniti, Tac. Ann. 2, 48. także o zwierzętach: gemellos eniti, Ovid. geminos parere, Plin. owca ma b. ovis geminos enixa est, Coi. -2) b. dwaj , dwojacy, para bliźniąt, gemini, Liv. par fratrum gemellum, Hor. Sat. 2,3, 244. trzej , trojacy, ter-gemiui, Plin. trigeminus frater, Liv. trigeminus filius, Plaut. – 3) b. na niebie, znak niebieski wiosenny, astrum geminum, Coi.

Bliźniczki wonne, narda, krzak, krzew, albo roślina przyjemnie pachnąca, nardum montanum; z tćj nardy szczególnie z liści robią maść, balsam albo wodę; skropiwszy skronie nar-

Bliżniopłodna

dowym balsamem, madefactus tempora nardo, Tibuli.

Bliżniopłodna bogini, gemellipara, Gnid. Met. 6,315.

BliŻSZOŚĆ, większa bliskość1, bliższo krwi prawo, ius retractus, Ict. conditio prior, potior.

Błociany, lutulentus, Ilor. ep. 2, 2, 75. Cic.

Błocić, luto-are; n. p. hirundo nidos lutabit, Calpurni.E.5,17.

Błocisty, błota pełen , lutosus , Plin. 8, 19, (49). coenosus; limosus, Virg.

Błogi, szczęśliwy, błogosławiony, beatus; felix, Cic. neque ulla alia lmic verbo, quum beatum dicimus, sub-iecta notio est, nisi secretis malis omnibus cumulata bonorum complexio, Cic. Tuse. 5,10, 29. życie b. beata vita , id. – adv. belle; beate; perbeatus est, błogo mu, Cic.

Błogość, szczęśliwość, beatitas; beatitudo; felicitas, Cic. o dwóch pierwszych tak się Cicero wyraża: utrumque omnino durum, sed usu nobis mollienda verba sunt, N. D. 1, 34, 95. zresztą używa: vita beata; rzadko: beatum (tb μακάριον), Cic. Tuse. 5,15. 45. komu wszystko samo z siebie do bł, służy, cui ex se ipso apta sunt omnia , quae ad beate vivendum ferunt, Cic. Tuse. 5,12, 36. środki do bł. praesidia beate vivendi, ibid. 7, 19. bł. życia jedynie na cnocie polega, beate vivere est in una virtute positum, ibid. 2, 12, 29. bł. zależy tylko na uczciwości , vita beata continetur una honestate, ibid. 5,15, 44. zażywać wie-eznćj bł. beato, sempiterno aevo frui, Cic. Somn. 3.

Błogosławić komu, błogosławić kogo, 1) dziękować z wysławieniem, uwielbiać, praedicare, collaudare, laudibus efferre, extollere, praedicatione ornare, laudibus ornaro aliquem, Cic. błogosławimy cię Boże, że się nie tak stało, Tob. 8,17. benedicimus te Do-

Błogosławieństwo .73

mine, quia non contigit; błogosław duszo moja panu, błogosław imieniowi jego świętemu, Ps. 102, 2. benedic anima mca Domino, et nomini sancto eius ; gdy wyszła Judit, błogosławili ją wszyscy; tyś sława Israela, Jud.

15,10. quae cum exisset, benedixerunt eam omnes: Tu gloria Israel ;-2) dobrego mu życzyć, fausta omnia alicui precari, Tac. Hist. 2, 74. słowami , faustis ominibus aliquem prosequi, Suet. Oct. 57. podobnie: rem optimis ominibus prosequi, Cic.Fam. 3,12, 2. gratulari alicui, id. – 3) błogosławić kogo na co, poświęcać go na jaki u-rząd, inaugurare; consecrare (szczególnie bożkom coś poświęcać przy zachowaniu pewnych obrzędów) ; dedicare (poświęcać rzecz bożkom przeznaczoną) , Cic. – 4) Bóg błogosławi komu albo kogo, zdarza mu, szczęści mu; n. p. indigens et mendicus non erit inter vos: ut benedicat tibi dominus Deus tuus in terra, Deut. 15.4. -5) błogosławić kogo, uszczęśliwić, szczęśliwym czynić, aliquem beare, Ter. prosperare alicui aliquid; fortunam alicui conciliare, Liv. felicitatem alicui afferre, dare; aliquem felicem, beatum reddere, na w. Cic.

Błogosławiciel, uwielbiacz , do-brorzeczący, praedicator ; laudator, Cic. obrazowo: praeco; buccinator, Cic. n. p. męztwa, praeco alicuius virtutis, Cic. Arch. 10,24. buccinator alicuius existimationis, Cic. Fam. 16,21,2.

Błogosławicielka, która błogosławi , laudatrix , Cic. Ttisc. 3, 2, -1

Błogosławienie, rzeczownik słowa błogosławić, praedicatio; collaudatio , Cic.

Błogosławieństwo, 1) wzór modlitwy, formula precum sollemnis; preces sollemnes ; błogosławić co, precibus precatione aliquid consecrare, Bau. – 2)* dobre życzenie, vota laeta, prospera; favoris divini imploratio, Bau. W dalsz. znacz, bona omnia, Liv.

10

74    Błogosławiony

dać błogosławieństwo, fausta, laeta precari; bonis omnibus aliquem prosequi ·, apprecari alicui omnium rerum prosperitatem; papież udziela ludowi bl. pontifex maximus sollemni precatione lustrat populum; – 3) dobre powodzenie, successus; prosperitas; felicitas ; także : copia, ubertas, fecunditas divinitus missa; albo tylko: copia ; ubertas, Cic. w dalsz. znacz, o obfitym zbiorze z ról, ogrodów, fructus; proventus, id. wszystko zależy od błogosławieństwa bożego, Deo favente cuncta procedunt; niech Bóg błogosławieństwo daje, quod dii bene vortant! Ter. Ad. 3,4,10. faxit Deus O.M. prospero successu, prospero θ-ventuDeus rem iuvet, fortunet; także : dii approbent, Cic. Verr. 5,19,49. Boże zmiłuj się nad nami, a racz nam daó błogosławieństwo! Ps. 66,1. Deus misereatur nostri, et benedicat nobis!-4) szczęście, zbawienie, salus; felicitas ; prosperitas.

Błogosławiony, 1) uwielbiony, laudibus elatus; praedicatione omatus;-2) uszczęśliwiony, beatus; felix; – 3) zbawiony po śmierci, qui aeterna coelesti fruitur felicitate ; coelestium gaudiorum particeps; – 4) błogosławiony, uwielbiony w niższym stopniu od świętego, beatificatus, Eccl. beatorum numero additus ; beatorum ordinibus ad-scriptus, Muret. – 5) ublogosławiająey, n. p. błogosławieńsza rzecz jest dawać, niżli brać, Act. Ap. 20, 35. bea tius est magis dare, quam accipere.

Blogoslawny, pełen błogosławieństwa , salutaris; prosper; felix; uber; fecundus, Cic.

Błogosłowny, εύλογος, blandus in sermone.

Blogowieki, εϋαίων, boni aevi, secundae aetatis, szczęśnie zestarzały.

*Blok, 1) drzewo grube nieociesane, caudex ; truncus, Plin. – 2) przy którym zbrodniarzy wiązano , codex, Plant, robur, Liv. nervus, Plaut. –

Błona

3) blok albo krążek, trochlea.

*Blokada, obsaczenie, dobywanie miejsca oblężonego, opera, Caes. obsessio ; obsidio (opp. oppugnatio); circumsessio , Cic. obsidium, Tac. conclusio , Caes. Nep.

*Blokauz, 1) z bloków twierdza, munimentum, castellum ligneum, moles lignea tormentis instructa ; także: propugnaculum , Liv. 22,19. – 2) strażnica albo wieża, z którój nieprzyjaciela upatrują, specula in turri instituta; metonym. Pharos albo Pharus (φάρος), Suet. Tib. 74.

*Blokować, miasto opasać, aby je do poddania zmusić, urbem circumvallare ; obsidere, Caes. circumsedere, Liv. obsidione claudere, Nep. cingere, Caes. premere (surowo) Liv. in obsidione tenere, Nep. obsidionem urbi inferre; operibus urbem cingere, Liv. oppidum castris sepire; castris positis ad urbem sedero, Cic. ze wszystkich stron, urbem corona cingere, Caes. circumdare; corona undique moenia aggredi; b.obóz nieprzyjacielski,castra hostium obsidione complecti, Caes.

Błona, 1) skórka cieńsza, pliwa, którcmi się powlekają członki, membrana, Plin. – 2) błona trzecia powłoki pospolitój człowieczćj, membrana adiposa; – 3) błona trzewo okrywająca, kałdun , peritonaeum albo peritoneum, περ’.τόναιιν albo περίτονειον, Cael. Aur. acut. 3,17. – 4) błona we wnętrzu poprzeczna, osierdzie, praecordia, Plin. diaphragma, Cael. Aur. opis: septum, quod membrana quadam superiores partes praecordiorum ab inferioribus diducit, Ceis, l.praef.p. 21. Bip. – 5) błona kiszkowa, mesenterium, Med.-6) błona, w którój się dziócię rodzi, łożysko, czepiec, volva, Varr. r. r. 2,

1, 19. Ceis, vulva, – 7) błony mózg otaczające, membranao cerebri, Cek. meninx, Med. twarda błona, dura mater; pajęczynowa, arachneidea; trzecia cienka, pia mater, Med. – 8) błony lub

Blondyn

błonki oczne , tunicula, tuuica oculorum , Plin. b. rogowa, tunica comea, Certatodes, T. t. b. jagodowa, winogronowa, acinorum uvae pellicula, Cic. acinorum uvae folliculus, Coi. b. siatkowa , pajęczyniasta, retina, T. t. -9) błonka, choroba oka, pterygium , Ceis, onyx, Med. zob. Bielmo; – 10) w oknie, ponieważ dawniej zamiast szklą używano do okien pęeherzowin, błon , papierów napuszczanych , caligans fenestra, Juvenal. ciemne okno, per insertas se fundit luna fenestras, Virg. metonym. błono – okno, fenestra.

*Blondyn, lisowaty, płowy, flavus, lior, subflavus, Suet, mieó włosy b. habere capillum subflavum, id.

Błonowy, 1) pełno błon, plenus membranarum; – 2) do błony podobny, membranaceus, Plin. zapalenie błony, angina membranacea, T. t.

Błoni as toskrzydły, mający skrzydła błoniane, membrana ad volandum apta, facta; alis membranaceis ad volandum instructus; membranaceae pinnae, Plin. 10, 61, (81).

Błoniastowąż, wąż cały błoną o-kryty, amphisbaena (άμ,φίββαινα), Lucern. 9, 719.

Błonie, 1) okolica nad wodą leżąca, campi aquis irrigui; – 2) pastwisko , ager pascuus, Plaut. – 3) trawą zarośnięte miejsce, virStum, Virg. campus herbosus, Hor.

Błotnica, 1) sit, trzcina błotna, scirpus palustris, lAnn. – 2) ziemia? łatwo stająca się błotem, terra palustris , uliginosa.

Blotniczka, sikora, panis palustris.

Błotnico, lutescere, littora, Coi.

8,17,9.

Błotnik, palus-tldis-f. Cic.

Błotny, palustris ; lutosus ; Plin.

18,19,(49).

Błoto, 1) ziemia zmieszana z rzeczą jaką wilgotną , lutum; coenum; limus, Cic.- w błocie więznąć, ugrząść, in luto haesitare, Ter. in luto haerere,

Bluszczowy    75

Plaut. w błocie się taczać, in luto volutari, Cic. w błocie kogo taczać, pervolvere aliquem in luto, Ter. Andr. 4,4, 38. błotem kogo zwalać, luto aspergere, Cic. coeno collinere, Plaut. lacessere aliquem, Suet, błotem owa-lany, luto oblitus , Cic. – 2) przen. z błota kogo wyciągnąć, ex obscuro loco proferre aliquem in lucem, perducere, evehere ad dignitatem; ad honores; –

3)    wszelka nieczystość, sordes, Cic. –

4)    złe, sordes; lutum, Cic.

Blu, blu, wyrażenie odgłosu w łykaniu trunku z samćj butelki, bul, bul, glut, glut, Ant. Lat. Burm. 2,405.

Bluć, wymiotać, exspuere, Plin. vomere; evomSre aliquid, Cic. silniej : eructare aliquid, Cic.bibebatur, ludebatur, vomebatur, Cic.Phil. 2, 41,104. qui in mensam vomunt, id.fin. 2,8,23. qui mane vomiturus est, Ceis. 1,3. vomitum vomere, Plaut. Rud. 2, 6, 26. blwanie, wracanie, vomitus; egerere vomitu aliquid, Curt. 7, 5,8. vomitio, Cic. N. 1). 2,50,126. adi. vomitorius-a-um.

Blnj, blujący często, rzygacz, vo-mitor-Oris; ieiunii vomitores, Sen. ep. 88. sputator, Plaut.mil. 3,1,52.

Bluszcz, hedera, Virg. Hor. Ovid. Plin. Hedera Ilelix, Linn. ziemny, Glechoma hederacea, Linn.

Bluszczeć, pluskać, wytryskać, bullire , Ceis, bullare, Cat. scaturire (mocno wytr.); emicare (szczególnie, jeśli woda w górę bije), Plin. 31, 2. bl. czóm , scaturire aliquid, Cael. ap. Gic. Fam. 8,4, 2.

Bluszczokręt, bluszczopręt, łodyga roślinna, laska Bachusowa, liściem winnym obwiniona, którą zwykł nosić Bachus i jego orszak, tliyrsus, Hor. carm. 2,19,18. Ovid.Met. 3, 542. 712.

Bluszczoperz, ziele (liście do bluszczowych podobne), gramen Parnassi , Plin.

Bluszczowy, hederaceus, Plin. pełen bluszczu, hederosus, Prop. wie-

76    Bluzgaó    Błyskaez

nicc bluszczowy, corona hederacea, Plin. bl. jagody*, corymbiae – arum, Plin. 19,9,(56). noszący wieniec bluszczowy , corymbifcr-a-um; Bacchus, Ovid.fast. 1,393.

Bluzgać, bluzgotać, pleść, wygadywać,, fabulari; confabulari; balbutire de aliqua re , Cic. div. 1,3,5. hallucinari, Cic. usta głupich bluzgo-cą sprosność, Pr ον. 15, 2. os fatuorum ebullit stultitiam.

Bluźnić , gadać złośliwie, nie do x-zeczy, przeciw zdrowemu rozumowi, conviciari, Quint. male loqui, Ter. maledicere alicui; maledictis figere, lacessere, conviciis consectari, Cic. proscindere aliquem , Plin. maledicta in aliquem conficere , congorcrc, Cic. bl. przeciwko Bogu, blasphemare, Ter. impia verba in Deum iactare; impie dictis accusare Deum.

Blużnicnie, convicium, Cic. Boga, blasphcmla; blasphematio, Eccl. impia in Deum dicta, Tibuli.

Bluźnierca, lżyciel, homo maledictus , Cic. maledicus conviciator, id. Mur. 6,13. skrycie i potwarczo: calumniator , id. przeciw Bogu, blas-phemus, Tert. b. roligii, impius conviciator; irrisor rerum divinarum.

Bluźnierka, ktdra blużni, lżyciel-ka, maledica, Cic. skrycie, calum-niatrix, id. przeciw Bogu, impia; maledica in Deum.

Bluźnierski, lży wy, maledicus, Cic. lżący Boga, impius; maledicus in Deum; blasphemus, Bau. haniebny, turpis; foedus; horribilis; adv. blasphemo , Eccl. impie, Cic. turpiter; horrendum in modum, Cic.

Bluźnierstwo, złośliwa potwarz, maledictio; skrycie, calumniatio, Cic. b. Boga, blaspheniTa, Tert. blasphematio, Eccl. impia in Deum dicta, Tibull. bl. rozsiewać, impia dicore in Deum, id. mowa bl. maledictum; probrum.

Blwociny, co wybluto, n. p. pies wraca się ku blwocinom swoim, canis

revertitur ad vomitum suum, Prov.

26,11.

Błyktry, bliktry, blichtr, species; simulatio, Cic. – pozór , praetextus (rzadko), Liv. Tac. falsa species; fucus ; simulatio, Cic. vanitas, Cic. in, per speciem; specie (opp. reapse) id. Liv. sub praetextu, Tac. sub obtentu, Liv. simulate; ficte; Cic. imagine, Tac.

Błysk, blask przeraźliwy, szczególnie błyskawicy, fulguratio , Sen. fulgura, Cic. fulgetra; fulgor; splendor , Cic.

Błyskać, I. impers. fulgurat; fulget, Plin. fulgur inter nubes corru-scat, CYc. jeśli jest przytćm spadnięcie piorunu, fulminat, Vir/j,- II. intr. 1) piorunować, fulminare, Plin,- 2) blask wydawać, scintillare (iskrzyć); radiare (promienie rzucać), Plin. splendere ; fulgere (szczególnie o ogniu, podobne greek, φλέρειν; wyraża trwający błysk); zabłysnąć, micare, Cic. Liv. Ον. n. p. miecze, gladii micant, Liv. Dec. widzieli bł. miecze nieprzyjaciół, fulgentes gladios hostium videbant Decii, Qc. bł. promienia, gwiazdy , micantes radii , stellae, Ovid. przen. ogień błyszczy z oczu, ignis micat oculis, Virg. ex oculis micat ardor , Lucr. oczy błyszczą, oculi scintillant, Plaut. fulgent, radiant, Plin. błyszczące oczy, oculi scintillantes, Plaut. ignei, Cic. – 3) błyskawicą przeniknąć , perstringere, Cic. Liv. – 4) ■silnie, dobitnie mówić, fulgurare, η. p. zdawało się, że Perikles nie mówi, lecz błyskawicą i grzmotami miota, Pericles non loqui et orare, sed fulgurare ac tonare videbatur, Quint. 2,

16,19. Arckilocli miał krótkie i jakby błyskawicą przenikające pomysły, in Archilocho sunt breves vibrantesque sententiae, Quint. 10,1, 60.

Błyskacz, 1) błyskający, błyskawicę rzucający, piorunujący, tonans, Ovid. pater altitonans (jedno i drugie u pootów), Cic.div. 1,12,19.- 2) ka-

Błyskawiczny

mień drogi, czarnego koloru, astra-pias (άστραζία;) Plin. 35,10, (36) 96.-3) błyskawiczny postrzegacz , u Rzymian wykładacz błyskawicy, wróżek z błyskawicy, fulgurator-Oris, Cic. div. 2, 53,109. wróżba z błyskawic, fulguratura, Serv. ad Virg. A. 1,42.

Błyskawiczny, fulgureus-a-um, n. p. nubcs, Marc. należący do wróżby z błyskawicy, fulguralis , n. p. libri, Cic. div. 1,33,72.

Błyskawka, kruszec, mica ferrea.

Blyskawy, błyskliwy, micans (mi-co-ui, supin. mictum, nieuż. Prisc.

9.p. 862. -are); compar. Prudent. ca-them. 5, 44. radius sole micantior; coruscans, Virg. A. 8, 661. coruscus-a-um, Plant. Rud. 2, 6,42. scintillans, Plaut. igneus, Plin.

Błyskot, błyskotka, fraszka pozorna, bracteola micans.

Błyskotać, zob. Błyskać, II. ar-dere; bł. oczyma, oculi ardent, Cic. Verr. 4,66,148.

Błyskotnik, co błyskotki, trzęsi-dłarobi,bracteolarum micautium cusor.

Blyszezak, 1) motyl dzienny, mający skrzydła mieniące się, Nymplia-lis Iris;-2) robaczek, złotnik, ś. Jana robaczek, lampyris; cicindela, Plin. Lampyris Noctiluca, Linn. – 3) muszla morska, świetlik, 8θ1βη-δηΪ8-ιη.(σωλήν), Plin. 10, 69, (88).

Bo, spójnik, wyrażający przyczynę = bowiem , albowiem, ponieważ, I. nam; namque; enim; etenim; nam oznacza dostateczny dowód i wyjaśnienie ; namque i etenim wskazuje oraz połączenie myśli poprzedzającej z następującą; enim podaje przyczynę myśli poprzedzającej, o ile ta w pojedynczym tylko wyrazie jest zawarta, nam zaś do przyczyny się odnosi, w całćm zdaniu zawartej; enim i etenim stoją we wszystkich wtrąconych zdaniach , zawierających przyczynę albo wyjaśnienie myśli w głównem zdaniu wypowiedzianej; nam i namque

Bo    77

kładą się często w przejściu z jalcićj rzeczy albo argumentu jednego do drugiego , albo służą także jako partykuły wyjaśniające na początku tych zdań , które rqyśl poprzedzającą do-kładniój opisują; etenim mieści w sobie nadto uboczne pojęcie łącznika. Pod względem miejsca uważać należy , że nam, namque, etenim na początku zdania się kładą, enim zaś po jednym lub więcój wyrazach ; nam zwykle przed spółgłoską , namque przed samogłoską, lecz rzadko przed et się kładzie, n. p. rerum bonarum et mąlarum tria sunt genera; nam aut in animis, aut in corporibus, aut extra esse possunt, Cic. Part. 11, 38. sonorum dici vix potest, quanta sit vis in utramquo partem; namque et incitat languentes, et languefacit excitatos , Cic. leg. 2,15, 38. Pytając się kogo badając: n. p. quisnam, quidnam , Plaut. nam cur me verberas ? czemu mię. bowiem bijesz ? Ego enim vocari iussi, Plaut. Cas. 2, 4, 2. ille enim provocatus resistere coepit, Caca,

li. G. 5, 7. verum profecto hoc petere me precario a vobis iussit leniter dictis bonis. Etenim ille- Plaut. Ampli, prol. 26. praeclare quidem dicis: etenim video iam, quo pergat oratio, Cic. r. p. 3, 32.- II. aby dowód albo przyczynę poprzedzającego zdania wyrazić, quia; quod; quoniam; quum; quando ; quandoquidem, Cic. quia i quod podają bezpośrednią przyczynę, powód z tryb. oznajm., jeśli zaś obce myśli przytaczają z tryb. łącząc., quod przytacza przyczyny od innych przed tćm podane, quia zaś te tylko, które z własnego przekonania i poglądu mówiącego wypływają i za prawdziwe są uznane; quoniam silniej rzecz wyraża i kładzie się tylko przy podaniu niezaprzeczonej przyczyny; jeszcze więcej wyrażają quando i quandoquidem , przytaczając przyczynę niezawodną i powszechnie jako taką zna-

78

Bobrować

Boazerya

ną; quoniam quandoquidem wyrażają rzecz, prawdę już istniejącą, na któ-rćj się inna opiera, czasem kładzie się quum z Indicat. Fo quoniam następuje stosownie do połączenia czasem i coniunct. zob. Bratni do Nep. Mili. 7,5. zamiast quod kładzie się także quia, zob. Goerenz ad Cic. Leg. 1, 15, 43, n. p. quid moras? quia imperas , Naev. ap. Dioni. p. 395. mater irata est, quia non redierim, Piant. Cist. 1, 1, 103. coniurandi lias esse causas, primum, quod vererentur,Cacs. B. G. 2, 1. quoniam quidem circum ventus inimicis praeceps agor, Sal. Cat. 31, 9. quando ita maiores voluerunt, Hor. Sat. 2, 7, 5.

*Boazerya, taflowanie, filtrowanie pokojów, tesserae, Vitr. b. na suficie, laquearia, Plin. filtrowany, laqueatus, Cic. sufit ma bardzo piękną b. tectum pulcherrime laqueatum, Cic. Verr. 1, 51, 133.

Bób, 1) gatunek jarzyny, faba, Cic. z bobu, fabaceus, fabacius, Plin. fabalis, Coi. fabaginus, Cat.- 2) bób albo groch turecki, phaseólus vulgaris, Linii.- 3) bób egipski, bób wodny, colocasia-ae f. (κολοκασία) plur. 5rum n. Virg. E. 4, 20. Nymphaea Nelumbo, Linn. – 4) bób kamienny, tyczna wyka, palnik ogrodny, Ana-gyris foetida, Linn. Plin. h. n. 27, 4, (13), 30.- 5) bób morski, umbilicus Veneris, App. herb. 13.- 6) boby albo jądra kurów, testes gallinacei, Plin. testiculi gallinacei, Ceis.- 7) bierka, los, kostka, calculus, n. p. errori alicuius album adiicere, Plin.ep. 1,2,5.

Bobak, 1) świszcz, Mus Marmóta, Linn. Mann δ ta Alpina , Blumcnb. -2) małe dziócię. zowią pieszczotliwie bobo, bobak, bobek, pupulus, Catuli. 56, 6. pupula, App. Met. 6. deliciae, Cic. voluptas; mel, Plant.

Bobek, 1) zdrobn. rzeczownik bób, mały bób , fabulus – i – m. Cat. fabuła, Plant. – 2) bobki, dla podobieństwa

jagody drzewa wawrzynu, bacca lauri ; potóm drzewko samo, wawrzyn, laurus , Plin. laurus nobilis, Linn. -3) żartem bobki, łajno owcze, fimus caprinus.

Bobełka, krówka (owad), Scarabaeus stercorarius , Linn. cantharis -ldis-f. scarabaeus parvus, Plin. 18, 17, (44), 152.

Bobiasty kamień, cyamea, (κυα-μΐία), Plin. 37, 11, (73).

Bobo , straszydło, straszydełko, straszek, terriculamentum, n. p. inane terriculamentum bonis hominibus, App. de deo Socr. p. 50, 16. formido, Cic. manducus, Plaut. Rud. 2, 6, 51. bobo dziecinne, deformis persona, quae timetur ab infantibus, Sen. de ira 2,

11,    3. być b. tylko, specie non re terribilem esse, Bau.

Bobovvaty, na kształt bobu; faba-tus-a-um (od nieużyw. fiibare) , Fest. p. 277, 24. fabalis-e, Ovid. fast. 4, 725. fabaccus albo fabacius, Plin. 18,

12,    (30). _

Bobowiny, badyle bobowe, stramentum fabale, Plin. culmi fabae.

Bobownica, ziele, Samolus Vale-randi, Linn. samolus – i – m. Plin. 24, 11, (63).

Bobowiliczek, gatunek przełącznika,Veronica anagallis aquatica, Linn.

Bobownik, gatunek przełącznika (przełącznik ziele, zupełnie zastąpić może herbatę , Kluk. roił. 2, 247), Veroniea Baccabunga , Linn. prosto stojąca, Veroniea Anagallis, Linn.

Bobowy, fabaginus-a-um. Cato r. r. 54, 2. fabarius, id. zob. Bobowaty.

Bóbr, castor; fiber, Plin. bobrowy, fibrinus; castgrSus, id.

Bobrek, roślina, monyanthes.

Bobroszczur, castor moechatus.

Bobrować , brodzić jak bóbr w wodzie, w biocie, vadare, n. p. flumina, quae sine pontibus vadari nequeunt, Veget, a. m. 2, 25. vado transire, Cacs.

Bobrowy

Bobrowy, bobrzy, castoreus, Sen. castorinus; fibriuus-a-um. n. p. pellis, Plin. 32, 9, (36); bobrowe stroje, castoreum, Plin. bobrowy kapelusz, pileus castoreus; bobroΛvy ogon, cauda fibri, Plin. b. włosy, pili castorei; po-lowauie na bobry, captura castorum, fibrorum; bobrowy dom, castorum machinatio, Reich.

Bochen, bochenek, bryła okragła-wa gruba, mały bałwan, massa, Col. massa aeris, Agr. okrągły a gruby, panis orbicularis maior; biały podłu-gowaty, massa farinacea oblonga; massa farinacea oblongioris formae; bochenek okrągły chleba ofiarnego, pastillum, Paul. diae. p. 250.

Bochna, imię białogłowskie, Benigna.

Bocian, ciconia, Plant. Truć. 3, 2, 23.

Bociani, bocianowy, ciconinus-a -um. Sidon, ep. 2,14. adventus; dziób b. rostrum ciconiae, Plin.

Bocianie noski, ziele, Geranium, Linn.

Bócik, 1) zdrob. rzeczown. bot, bot z krótszemi cholewami , caliga (szczególn. u żołnierzy), Suet. – 2) przen. bóeiki komu szyó, insidias alicui parare, ponere, collocare; perniciem alicui moliri, Cie. machinari, Sal.

Boczek, mały bok, latusculum, Catuli. 25, 10.

Bocznica, poboczna strona, latus, Liv. w szyku bojowym, acies transversa, id. n. p. na nieprzyjaciela z b. uderzyó, hostem ex transverso adoriri, id. hostem a latere aggredi, Caes. in latera hostis incursare, Liv. boki osłaniać, latus tutum praestare, Curt. z boku obejść, aciem hostium a latere circumire, Caes. z bocznicy odsłonio-nćj, a latere aperto circumire hostem, id. zob. Bok.

Bodaj ! bogdaj ! wykrzykn. bodajże ! bogdajże! utinam, Cic. o tantum libeat! o utinam! attatae albo attate

Bóg    79

(άτταταΐ)! Plaut. Cas. 2,8, 34. aclx bodaj cię; bodaj mnie (dobrze życząc), ita vivam! Cic. ita sim felix! Suet. bodaj mnie, bodaj go, (źle życzące), peream! moriar! ne vivam! Cic. emoriar priusquam! Plaut. vae aetati vestrae! Plaut. male id vertat tibi! Ter. bodaj się nie śnił! ne in somnis quidem illum videam! Plaut. bodajby tam moja noga nie postała ! .quod u-tinam istuc nunquam accessissem!

Bodłak, bodak, bodziak, kolce u roślin, spina; aculeus, Plin. rhamnos albo rhamnus-i-f. (ροίμνος), Plin. 24, 14,(76), głóg, Crataegus Oxycan-tha, Linn.

Bodlakowy, bodliwy, aculeatus; spinosus, Plin. spinis hirsutus, Cic.

*Bodmerya, pożyczanie pieniędzy na okręt na część zysku, lub za nadzwyczajną prowizyą i z warunkiem, że gdy okręt utonie, pretensya ustanie, fenus nauticum; usura maritima, Dig.

Bodziec, rzecz jaka koląca, kolec, 1) u zwićrząt, aculeus (u owadów); spina (szczególnie u jeża) Cic.- 2) u roślin, spina, aculeus, Plin. – 3) przen. wielki zachęt, pobudka, stimulus, Cic. Tusc. 2, 27, 66. aculeus, Liv. incitamentum, Cic. b. do pilności i pracy, stimuli industriae et laboris, Cic. Cael. 5, 12. szczególny b. do odwagi, praecipuum fortitudinis incitamentum, Tac. Germ. 7. używać u kogo b. calcaria adhibere, admovere alicui, Cic.

Bóg, 1) Deus, także: numen, Cic. bogowie, dii; coelostes, id. coelicSlae, Virg. superi, Ovid. bogowie wyższego, niższego rzędu, dii superi, inferi, Liv. bogowie domowi, Lares; Penates, Cic. policzyć kogo między bogów, aliquem facere deum, Veli, aliquem in deorum numero collocare; aliquem referre in deos, in numerum deorum, Cic. rzeczy potrzebne i zdrowiu służące bogami nazywać, res utiles et salutares deorum vocabulis nuncupa-

80

Bóg

re, id. wynieść kogo do rzędu bogów, ad deos immortales tollere aliquem, Cic. Cat. 3, 1, 2. chcieć bogiem zostać, non contentum esse mortali conditione , fastigio ; diis se exaequare; coelestes honores usurpare; hominibus se eximere, Curt.- Poganie wielu bogów wyznawający, dzielili icli na dwa rodzaje, t. j. dii maiorum gentium , których zawarł Enniusz we dwóch wierszach:

Juno, Vesta, Minerva, Ceres, Diana, Venus.

Mars, Mercurius, Jo ν’, Neptunus, Vulcanus, Apollo.

i dii minorum gentium, którzy są: η. p. Faunowie, Nimfy i ludzie po śmierci w poczet bogów policzeni, Cic. Ovid. tudzież bożkowie publiczni, ojczyści i domowi, Catull. Nep. celujący w ja-kiój sztuce był miany za bożka; te in dicendo semper putavi deum, Cic. deus ille noster Plato, id. człowiek szczęśliwy; deus sum, si hoc ita est, Ter. szczęśliwy jestem, jeśli się rzecz tak ma; transgredi ad deos, Vellet. po śmierci być policzonym w rzędzie bogów; diis iratis natus, Phaedr. człowiek nieszczęśliwy; per deos, Cic. forma przysięgi; dii faxint, Cic. sposób mówienia, życząc komu dobrze; dii perdant, Cic. Ter. złorzecząc komu; dii te ament, Plaut. pozdrawiając kogo; si diis placet, Cic. ironiczny sposób mówienia, jak się uda; diis, hominibus approbantibus, Cic. za zgodą wszystkich ; – 2) najwyższa i najdoskonalsza istota, początek wszystkich rzeczy, Deus; numen divinum; summum numen, Cic. wieczny, dobrotliwy , najdobrotliwszy, najpotężniejszy, najwyższy, najświętszy, najłaskawszy, wszechmocny, Deus aeternus, immortalis, Cic. benignus, Plaut. optimus, maximus , summus , altissi-mus, sanctissimus, Cic. propitius,Plaut. omnium rerum praepotens, Cic. Bóg stwórca świata, Deus opifex conditorque mundi; Deus effeotor molitorque muruli, procreator mundi, id. B. władz-

Bogacić

ca i rządzca świata, D. dominator et omnia nutu suo regens, omnium rerum moderator, id. B. który niebom i ziemią rządzi, coelum atquo terras tuens ac regens Deus, id. wierzyć w B. in Deo spem et fiduciam ponere, collocare ; 13. za świadka wzywać, Deum testari, testificari, Cic. rozpoczynać co w imię B. ope divina aliquid aggredi, Curt. bez woli bożćj nic się nie dzieje, sine Dei numine nihil humanarum rerum geritur, Nep. Timol. 4,4. w Bogu usnąć = umrzeć, pie, beate obire, defungi vita; jeśli B. pozwoli , Deo iuvante; Deo approbante et iuvante, Cic. si Deus iuvet, adiu-vabit, Liv. si Deo placuerit, visum fuerit; = cum diis bene iuvantibus, Liv. cum divis volentibus, Cat. tak mi Boże dopomóż! ita me Deus adiuvet, amet! Ter. dla Boga! co widzę? proli Deum immortalem ! quid conspicio ? Cic. zachowaj B! quod Deus prohibeat ! quod omen Deus avertat! haec absint, velim! melius, quaeso, ominare ! Cic. ne id Deus sinat, siverit, Liv. B. jest świadkiem, Deum testor; Deus est testis meus! dla Boga, per Deum immortalem! chwała B. dzięki B. Deo habenda est gratia, Bau. est, quod Deo gratias agamus , habeamus; mój Bożo ! bone Deus! B. dopomagaj! bene vertat, Liv.

Bogacić, zbogacić kogo, aliquem locupletem facere, Liv. locupletare, Cic. ditare, Liv. divitiis angore, Cic. fortunis locupletare, id. Rull. II. 26, 68. jako odznaczenie , divitiis ornaro aliquem, Nep. Them. 2, 3. kogo zbogacić tak, że już więcćj nie żąda, divitiis explere aliquem, Sal. Cat. 51. bogacić się., se collocupletaro, Ter. augere rem suam, Cic. augere rem familiarem, Ca en. rem suam facere maiorem, Hor. Sat. opes parere, acquirere , Plin. rzetelnym sposobem, bonis et honestis rationibus rem suam augere, Cic. liekwiarstwom, fenore

Bogactwo

81

pecunias auctitare, Tac. Ann. 6, 16. cudzóm dobrem, aliorum spoliis suas facultates augere, Cic. off. 3, 5, 22. lucrari alienum, ibid. 2, 24, 84. zbogacić się prędko, repente divitem fieri, id. chcieć się zbogacić, divitias quaerere, id. chcieć się na czćm zbogacić , quaestui habere aliquid, id.-przen. augere; locupletare, ornare, Cic. ditare, Hor. n. p. zbogacić kogo umiejętnościami , augere aliquem scientia, Cic. off. 1, 1, 1. miejsce jakie malowidłami , locum picturis locupletare, id. język ojczysty, sermonem patrium ditare, lior. A. P. 56. umiejętność zbogaconą została, disciplina increvit, Ceis. 7. pvaef. zbogacił umiejętność, disciplina ab eo exculta est, ibid.

Bogacieć, bogatym się stawać , divitem fieri, Cic. Phil. 8,3,9. ex paupere et tonui ad magnas opes procedere, Plin. ep.

Bogactwo, ogólnie dostatek, skarby, dobre mienie, divitiae (człowieka prywatnego, opp. paupertas, małe posiadanie , mały majątek); opes (posiadanie majątku , znaczenia, wpływu) , Cic. opulentia (siła, potęga, dobry byt), Sal.- wdalsz. znacz.: facultates (majątek człowieka prywatnego, w ogóle wszelkie środki do osiągnie-nia celu); fortunae; copiae; abundantia (jeśli więcćj posiadamy jak potrzebujemy) , Cic. bogactwa królewskie, książęce, gazae, Curt. 3,12,27. wielkie b. abundantia opum, Just. bardzo wielkie, bardzo znaczne, pewne, przy-

zwoite, znaczne b. divitiae maximae,

summae, certae , Cic. honestae, Sal. laeulentae, Plant, posiadać b. in divitiis esse, Plaut. posiadać wielkie b. divitiis affluere, circumfluere, Cic. abundare, Ter.· praepollere, Tac. A. 2,45. quibus additis praepollebat; dójść przez kogo do zaszczytów i majątku, per aliquem capere honores et divitias , Nep. Att. 7, 2. dopomódz do b. divitiis ornare aliquem, Nep. Them. 2, 3.

Bogato

augere aliquem, Cic. fortunis-aliquem locupletare, id. starać się o b. quaerere divitias, id. dla życia starać się

0    b. divitias expetere ad necessarios vitae usus, Cic. off. 1, 8, 25. b. zbierać, zarabiać, divitias congerere, Tib. facere ex aliqua re, Plaut. Trin. 3, 2, 56. posiadać więcćj b. jak inny, superare aliqixem divitiis, Cic. Att. 1,4, 3. nagromadzone b. divitiae in altum exstructae, lior. 2, 3, 19. zepsuć się xv skutek posiadania b. divitiarum contubernio corrumpi, Sen. ep. 20, 9.-przen. xvszelkie zasoby, divitiae (rzadko), Cic. Quint. copia (opp. inopia; fames); ubertas (opp. ieiunitas, sterilitas); crebritas; abundantia; n.p. słóxv, verborum copia, frequentia, flumen, Cic. myśli, sententiarum crebritas, copia, Cic. sententiarum densitas, Quint. poxviesci, rerum frequentia crebrum esse, Cic. de orat. 2,3, 56. także o moxvcack, n. p. Ateny podzixvialy b.

1    obfitość Peryklcsa, Athenae Periclis ubertatem et copiam admiratae sunt, Cic. Brut. 11, 44. b. i obfitość moxvy, xvyrażania się, ornatus et copia orationis; genus dicendi ornatum et copiosum, id. posiadać zdolność u-mysłu wxvysokim stopniu, ingenii a-bundantia praestare, Cic. Acad. 1,4,18.

Bogacz, człowiek bogaty, (opp. chudy pachołek) , homo dives, albo tylko dives.    ,

Bogaczka, kobićta bogata, n. p. strętwiajcie od strachu bogaczki, Jes. 32, 11. obstupescite opulentae.

Bogarodzica, najświętsza Panna,

DeipSra, Eccl. Θεοτόκος.

Bogato, bogacie, z dostatkiem, largus (o osobach i rzeczach); uber (o przedmiotach przyrody); copiosus (obficie); liberalis (o tym, co hojnie daje); benignus (co z dobrotliwości u-dziela), Cic. w wyższym stopniu, o-pimus, abundans, id. n. p. żniwo, messis opima, Plin. ep. wynagrodzenie, praemium amplum, magnum, Cic. -11

82

Bogaty

adv. large; copiose; abunde; cumulate, Cic. liberaliter, Caes. benigne; prolixe , Ter. sine sordibus, Hor. Sat. zanadto b. effuse; uberrime, Cie. zaopatrzony w co b. refertus, abundans a-liqua re, id. liberaliter instructus aliqua re, Caes. przyjąć kogo b. prolixe accipere aliquem, Ter. Etm. 5, 8,62. dawać b. large dare, Cic. praebere; benigne praebere, Ter.

Bogaty, bogactwa posiadający, dives (πλούσιος, wiele pieniędzy posiadający, pecuniosus, opp. pauper); locuples (dostatek mający, opp. egens, egenus); fortunatus (εύπορος, majętny); opulentus (dla majątku wpływ mający); copiosus (opp. tenuis, exilis); beatus (όλβιός , który w dobra doczesne obfituje , opp. mendicus , Cic. Tusc. 5, 10, 28: beatos existimo, qui sunt in bonis nullo adiuncto malo), Cic. dla silniejszego wyrażenia łączą się wyrazy: locuples et copiosus; opulentus et copiosus ; locuples et refertus , id. w ściślejszym znaczeniu: b. który wiele pieniędzy posiada, pecuniosus ; bene nummatus; argento copiosus , id. nummis dives, Hor. Sai. pecuniae opulentus, Tac. bardzo b. praedives, Liv. perdives; magnis opibus praeditus, Cic. bardzo b. miasto, urbs divitiis praepollens, Liv. 1, 57. urbs locupletissima, Caes. być bardzo b. divitiis diffluere, affluere, abundare; omnibus rebus ornatum et copiosum esse; amplissimam possidere pecuniam, opibus maxime florere; magnas opes habere; maximis esse fortunis; omni rerum abundantia circumfluere , id. być między wszystkimi najb. divitiis copiis facile principem esse, id. inter omnes eminere divitiis, Curi, z żebraka nagle b. zostać, ex mendico fieri repente divitem, Cic. Phil. 8, 3, 9. bogatych i znakomitych ludzi uważają za najszlachetniejszych, opulentos homines et copiosos, tum

genom nołiili nfttos essa optimns pu-

Bogdaj

tant, Cic. de rep. 2, 33. bogaty dom, bogata kobićta, locuples et referta domus ; copiosa et locuples mulier, id. bogata ojcowizna, patrimonium copiosum, id. uzbroić ubogich przeciw bogatym , egentes armare in locupletes, id. Tarkwiniusz zdobył znakomite i bogate miasto S. P. Tarquinius Suessam Pometiam, urbem opulentam re-fertamque cepit, Cic. de rep. 2, 24. b. zostać, divitem fieri, Cic. ditescere, JIor. Sai. ditari, locupletari, Cic. ad divitias pervenire; opes nancisci, Liv. augeri, crescere opibus, divitiis, pecuniis, fortunis, Cic.· przen. dostatek posiadający, dives; copiosus; largus; uber; locuples, Cic. opulentus, Liv. n. p. okolica b. w kruszec, regio aeris uberrima, Just. b. prowincya, provincia locuples, id. copiosa, Ilirt. zaledwie która biblioteka jest w tym zawodzie bogatszą, vix alia bibliotheca est in hoc genere locupletior, Em. rok w owoce obfity, annus frugibus locuples; bardzo b. okolica, regio locupletissima, Nep. miejsce w zboże b. locus a frumento copiosus, Cic. żaden wiek nie był bogatszy w mówców, nec ulla aetate uberior oratorum fetus fuit, Cic. Brut. 49, 182. żaden wiek nie był iv cnoty bogatszy, illa aetate nulla feracior virtutum fuit, Liv. 9, 16. język b. lingua dives, Hor. locuples, copiosa, Cic. język łaciński nie tylko nie ubogi, ale nawet bogatszy jak grecki, latina lingua non modo non inops , sed locupletior etiam quam graeca, Cic. Fin. 1, 3, 10.- w obfitości będący, uber; copiosus; largus; plenus; opimus, Cic. zdobycz b. praeda opima; dary b. munera locupletia, magna, Nep. ampla, Caes.- kosztowny, dives; pretiosus, Cic. – adv. large; copiose; abunde, Cic. n. p. abunde, large praeditus aliqua re, Cic. bogato zastawione stoły, mensae divites, Hor. Sat. 2, 5, 87.

Bogdaj zoh. Bodaj.

Bohaterka

83

Bogdan

Bogdan , Bohdan, Teodor, imię jmęzkie, Deodatus.

Bogini, niebianka, dea, Ovid. Her. 15, 108. diva, Plaut. Poen. 5, 4, 4.

Bogobojność, czczenie B. pietas erga, adversus Deum, Cic. w związku mowy: pietas, religio, id. prawdziwa, nieobłudnab. pietas in Deum integra, nulla ostentatione fucata, Ern. nie-miećb. pietatem erga Deum ueglige-re; kto niema b. impius, Caes. B. G. 6, 13. numero impiorum ac sceleratorum habentur.

Bogobojny, Boga się bojący, pius; religiosus, sanctus, Cic. – adv. bogobojnie, pie; religiose; sancte, Cic.

Bogocbwalca, wielbiciel B. dei, deorum, religionum cultor; gorliwy b. diligentissimus religionum cultor.

Bogochwalenie, cultus Dei, Cic. zewnętrzne, sacra; caerimoniae; religio , id. błędne b. prave colere religiones, Liv. 1, 32.

Bogoczłowiek, o Jezusie Chrystusie , θεάνθρωπος; idem Deus et homo; qui divinam cum humana natura iunctam habet.

Bogumiły, Bogu przyjemny, Deo acceptus, gratus, probatus.

Bogomowca, o Bogu mówiący, bogosłów, theologus; rerum sacrarum, divinarum interpres.

Bogomowny, o Bogu mówiący, theologicus; qui spectat ad literas sacras, sanctas.

Bogomyślny, zatopiony wB. contemplativus, Sen. ep. 95, 10. życie b. vita contemplativa, albo: vitae degendae ratio tu contemplatione et cognitione rerum divinarum posita, na w. Cic. Fin. 5, 4, 11.

Bogorządztwo, teokracya, sacerdotum potentia, dominatio; jako ustawa , imperium sacerdotale, Kraft T.

2. p. 456.

Bogosłowie , Theologia; literae sacrae, sanctae; rerum divinarum scientia; uczyć się b. literis sacris ope

ram navare, Eichsi. sacrae Theologiae studia excolore, Graev. zacząć się uczyć b. Theologiae studium ingredi.

Bogosłowuy, teologiczny, theologicus; książka b. liber, qui est de theologia, qui spectat ad literas sacras;- adv. theologice.

Bogowładztwo,zob.Bogorządztwo.

Boguchwał, imię męzkie, Deolaus.

Bogumił, imię męzkie, Theophi-lus, Deogratus.

Bogumiła, 1) imię kobióce, Theo-pliila;- 2) ptak, emberiza citrinella, Linn.

Bogusław, imię męzkie, θεοκλής, Boguslaus; także: Theaenus, Passow. Aenotheus; Bogu sława! chwała! Deo sit laus; Deus est laudandus!

Boguwola, ptak, wilga, wywiel-ga, pyrrlnda, Linn.

Bohater, boliatyr, 1) walecznik, rycerz mężny, vir fortissimus , invictus , Cic. w wojnie, vir bello fortissimus, egregius, Curi, (heros, ηρως, o-znacza: półbożka, syna bożka); persona heroica, Cic. N. D. 3, 29, 71.-2) przen. każdy znakomity wyborny człowiek, heros; vir summus; princeps, Cic. tak nazywają Platona iA-rystotelesa, dwóch najznakomitszych filozofów, heroes, Cic. de rep. 3 , 8. także ironicznie: ignari (erant) quantum in illo heroe esset animi, quantum etiam consilii, Cic. Att. 4, 3, 5. byćb. t.j. w pewnym zawodzie szczególną zdatność posiadać, summa est in aliquo alicuius rei facultas , id. główna osoba powieści, dramatu…. persona fabulae primaria, princeps ; ze względu na ważne zdarzenia, qui primas in rebus gerendis partes agit, sustinet; przysłowie: mój b. hunc canto, Cic. Q. Fr. 2, 13, 1.

Bohatćrka, 1) w znacz, mytol.: herois-idis, Ovid. heroina, Prop.- 2) w dalsz. znacz. : femina fortissima, magnanima, excelsioris animi.

84

Bohatćrski

Bohaterski, magnanimus; animi fortitudine praeditus; fortissimus, Cic. ingens animi, Tac. w dalsz. znacz.: plus quam humanus; incredibilis, Cic.-adv. fortissime; forti, magno animo, Cic. umrzeć po b. per summam virtutem emori, Sal.

Bohatćrstwo, postępowanie bohaterskie , animus invictus, fortissimus, Cic. animus belli ingens, Sal. animus intrepidus, Tac.

Bój, zob. Bitwa; wszelkie natężenie, silenie się, przezwyciężanie wielkich trudności, walka wewnętrzna, dimicatio; pugna ; bez wielkiego natężenia odważyć się do czego, na co, sine maximis dimicationibus audere aliquid, Cic. Mil. 30, 82. niebylbym się nigdy dla waszego dobra na taicie wysilenia wystawiał, nunquam me pro salute vestra in tantas dimicationes obiecissem, Cic. Arch. 6, 14. wiele mnie kosztowało gniew przezwyciężyć , vix animum meum vincere potui , vix ab animo meo impetrare potui, ut iram conceptam reprimerem, compescerem; jeszczo tylko pozostała walka κ losem, bella cum fortuna restabant, Cic.

Bojar, szlachcic w Mołdawii, \Yo-łoszczyznie, nobilis ; homo equestri loco natus.

Bojaźliwość , skłonność do boja-żni, timiditas; formido, Cic. pavor; trepidatio, Liv. animus timidus, ab-icctus, fractus, Cic. tchórżliwość, igna-via;= nieśmiałość, pudor; verecundia, Liv. Cic. (opp. audacia; animi fortitudo; securitas).

Bojaźliwy , skłonny do bo jaźni, timidus; quem metus terret, attingit; metu praeditus, Cic. pavidus, Tac. trepidus , Liv. meticulosus, Plaut. w wyższym stopniu: formidinis plenus, Cic. Alt. 9, 10, 2. byćb. in metu esse; pavere; timere, Cic. trepidare, Liv. udawać b. metum, pavorem simulare; speciem paventis , timentis, trepidan-

Bojaźń

tis prae se ferre; nie b. metu vacuus; impavidus; intrepidus; nullo metu praeditus , Cic. Tuse. 5, 14, 41. adv. timide; pavide; trepide.

Bojażń, lękanie się czego, metus (niespokojność duszy, myślącej o czćm przyszłem), opp. spes, confidentia, Cić. Tusc. 4, 7 , 13. timor (niespokojność, tęsknota, opp. fortitudo, audacia, fiducia, spes), Cic. Tusc. 4, 8, 19. w połączeniu, metus et terror albo terror ac metus; pavor (ociąganie się z obawy), Liv. 6,12,10. w połączeniu, pavor terrorque; terror pavorque; terror ac pavor; trepidatio (bojażń nie-okazująca się zewnętrznie); pavor et trepidatio; horror, formido (wyrażają najwyższy stopień bojaźni, horror, zewnętrzną , formido, wewnętrzną b.); w połączeniu: horror fonnidoque (drżąca b.); timiditas, (b. jako własność); ignavia (b. tchórzliwego); religio (b. Boża); prawdziwa bojażń, timor verus; metus iustus; nieprawdziwa, próżna, timor falsus, inanis; metus vanus; bojażń przed….. metus, timor alicuius

(alicuius rei) albo: ab aliquo (ab aliqua re); nieustanna b. timor assiduus; bojażń przed królem, konsulem, nieprzyjacielem, przed Kartagińczykami, metus regius, consularis, hostilis, Punicus; z b. kary, metu poenae; z b. przed kim co uczynić, alieno metu facere aliquid; z b. aby nieprzyjaciel nie wkroczył, prae metu, ne hostis irrumperet; pełen bojażni, metu (timore) perterritus; timore perculsus; metu fractus et debilitatus ; żyć w b. in metu (timore) esse; metuere, timere; metuentem vivere; być wwielkićj b. in magno metu (timore) esse, versari, także: pavere trepidare, szczególnie w połączeniu, metu, formidine; bać się. cokolwiek, subtimere, subvereri, ne i t. d. bać się o kogo, in metu esse propter aliquem; alicui metuere, timere; boję się nieco o ciebie, de te timeo aliquid ; boję się bardzo

Ból

85

Bojowisko

o ciebie, praecipuum metum, quod ad te attinet, habeo; wszystkich ogarnęła wielka b. timor omnium incessit magnus; timor incessit omnes magnus.

Bojowisko, miejsce bicia, gdzie się biją, locus , quo pugnatum est, Nep. locus, ubi pugnatum est, Liv. locus pugnae, proelii, Tac. = acies, n. p. temere in acie versari, Cic. ojf. 1, 23,81. copias in aciem ducere, Liv. 31, 34. produćere in aciem, Nep. Milt. 5,4. utrzymać się na b. dotrzymać placu, vincere, superiorem esse pugna, Caes. ustąpić z b. vinci, inferiorem discedere, Nep. Mago ex ipsa acie a fratre missus est Carthaginem, Liv. 23,11.

Boisko, miejsce młocki, area, Cic. Virg. G. 1, 178. opis.: area, in qua frumenta deteruntur, Coi. 1,6,23.

Bok, latus; pars, Cic. prawy i lewy bok sukna, latus superius et aversum pauni; przen. ze wszystkich boków, undique; in omnes partes ; ab omnibus partibus, Cic. z obu b. utrimque , Cic. także ultro citroque, id. iść przy boku czyim, a latere alicuius incedere, id. mieć kogo przy boku, opera, consilio alienis iuvari, sustentari; neque opera neque consilio mihi aliquis decst, id. wszystko na b. odłożyć, omnes res postponere, Caes. omnia postponere; omnes res posthabere, Cic. bolenie boków, laterum compunctio; pleurltis-ldis, χλευρΐ-ης, Vit.

1,6. cierpiący bolenie boków, pleuriticus , Plin. 20,5, (15).

Ból, przykre uczucie, rażące nerwy, dolor (zwykły, ogólny wyraz, opp. gaudium) , Cic. przen. vulnus, id. ból wewnętrzny wpływający na cały stan umysłu, maeror; maestitia, id. b. bardzo gwałtowny, cruciatus, id. tormentum , Plin. ep. bardzo dotkliwe bole, faces dolorum, Cic. oj}’. 2,10,37. acres dolorum morsus, Cic. Tuse. 2,22,53. b. nieskończony, infinita vis dolorum,

Cic. Q. JfV. 1, 33. bole w brzuchu, tormina, (δυσεντερία) Cato r. r. 15G, 5. Cic. Tuse. 2 , 19,45. tormenta, Plin. ep. 1,12, 6, krótki, długi, długotrwały, wielki, bardzo wielki, największy, niewypowiedziany b. dolor brevis, longus , diuturnus, magnus, maximus, summus, incredibilis, Cic. za wielki, nieznośny, nie do zniesienia, wieczny, nieustający, bezprzestanny, dolor nimius , intolerabilis, impatibilis , perpetuus , sempiternus, aeternus, id. cierpki, gorzki, gwałtowny, dokuczliwy, ciężki, wewnętrzny, dolor acerbus , acer, gravis, molestus , durus, intestinus, id. doskonały, znośny, spól-ny, teraźniejszy, przeszły, niezbyt wielki, bardzo nieznaczny, dolor iu-stus, tolerabilis, communis, praesens, praeteritus , mediocris, minimus , Cic. słuszny b. pokrywać, iustum dolorem occultare, id. b. nie dać poznać, dolorem tegere, id. dissimulare, Curt. b. komu sprawić, dolorem alicui facere , efficere, commovere, dare, incutere , inurere; dolore aliquem afficere ; wielki, dotkliwy b. magnum dolorem efficere, id. sprawić komu b. nieznośny, intolerabili dolore cruciare aliquem, Cic. Tuse. 1, 46,111. b. czuć, dolore alfectum esse; dolorem capere, accipere, haurire, suscipere; dolorem habere; in dolore esse, id. czuć wielki, gwałtowny b. dolore angi, premi, cruciari, distineri et divelli, id. znękanym być od najdotkliwszych b. summis doloribus premi; czuję b. nie do uwierzenia… opinione omnium maiorem animo cepi dolorem, Cic. Brut. 1, 1. czuję najdotkliwszy b. hausi a-cerbissimum dolorem, Cic. Cael. 24, 59. b. mię zapadł, dolor me invadit, Ter. in me incursat, Cic. uledz b. dolori succumbere, parere; znosić b. dolori resistere, non parere; dolorem sustinere, id. b. powiększyć, dolorem, vulnus refricare, dolorem augere, Cic. odświeżyć , dolorem renovare, Virg.

86

Ból

Boleław

b. łagodzić, dolorem moderari, Cic. szukać ulgi b. w filozofii, doloris medicinam a philosophia petere, Cic. Acad. 1,3,11. dla moich bólów nie ma innćj ulgi, nostris doloribus alia nulla inveniri potest levatio, Cic. Tuse. 5, 41,121. nie czuć żadnego bolu, carere, vacare dolore, id. praca usilna nieczułym robi na b. labor quasi callum quoddam obdueit dolori, Cic. Tuse. 2, 15,36. b. z każdym dniem silniejszy, dolores in dies accrescunt, Nep.Att. 21,4. z brzucha przeciąga h. do piersi, dolor ab inferioribus partibus in pectus transit, Ceis. b. z ramion w ręce przechodzi, humerorum dolores deorsum tendunt ad manus, id. – przen. niecierpliwość, n. p. oczekiwać kogo z niecierpliwością, summo cum desiderio expectare aliquem; – ból głowy, dolor capitis, Plin. Ceis, moeny b. g. dolor capitis vehementior, Plin. ep. nieustanny h. g. dolores capitis assidui, longi, Ceis, dostać b. głowy, dolore capitis affici, tentari; mieć b. g. capitis dolore laborare , także: capitis dolores habere, Plin. 7,6, (5), 41. caput mihi dolet, Plaut. być b. g. dręczonym , capitis doloribus conflictari, premi, Ceis, mam gwałtowny b. głowy, sunt mihi acerbissimi dolores capitis , id. mieć gwałtowny i nieustanny b. głowy, veliementissimis et assiduis capitis doloribus premi; – ból zębów, dolor dentium, Ceis, dostać b. z. tentari dentium dolore; mieć b. z. dentes mihi dolent, Plaut. dentes condolent , Cic. gwałtowny b. z. dentium dolore cruciari; ból zębów należy do najdotkliwszych bólów, dentium dolor maximis tormentis annumerari potest, Ceis. – bole przy porodzie, dolores puerperae, Plaut. w związku mowy, tylko: dolores, Ter. Ad. 3,1,12,- ból suchy, denna choroba, arthritis (άρ-θρΐτις), Vitr. 1,6,3. łamanie w stawach, morbus articularis, articularius, Plin. dolor artuum, Cic.Brut. 60,217. do

lores articulorum , Cic. Alt. 1,5,8. mieć b. s. morbo articulari laborare; albo : articulorum dolores habere ; artus laborant, Cic. wielkie b. s. cierpiał P., Posidonii artus vehementer laborabant, Cic. Tuse. 2,25,61. chodzące, rwiąee bole, arthritis vaga, T. I. nieustanne h. s. arthritis , fixa, T. t.-b. s. w rękach, chiragra (χειράγρα), Ceis. 1, 9, 2, 7. w nogach , podagra (ποδάγρα), Cic. Tuse. 2,19. doloribus podagrae cruciari, Cic. fin. 5,31. ar-dere podagrae doloribus; – w kolanach, gonagra, T. t. – ból w biodrach, malum ischiadicum; cierpiący b. s. arthriticus ; qui articulorum dolores habet, Cic.vf rękach, chiragricus (χειραγραός), Ceis. 4,24,1. w nogach, podagricus (ποοαγρικό;), Ceis. 4, 24.

Bolączka, wrzód bolący, suppu-ratio-Onis-f. Ceis. 2, 87.Plin. 20, 3, (8). ulcus-eris-n. Lucr. 6,1147. Virg. G. 3, 445. – bolączka morowa, carbunculus, Ceis. 5, 28,1.

Bolak, bolączka wielka, ulcus, zob. Bolączka, mały b. tuberculum; ulcusculum; pełen b. tuberosus; ulcerosus.

Boleć, boleśnie się dawać uczuć, ból sprawiać, dolere; condolescere (właśó. zacząć boleć); dolori esse alicui ; coś mię boli, dolet mihi aliquid, Ter. doleo aliquid, aliqua re, de aliqua re; dolorem capio in, ab aliqua re; dolorem capio, suscipio ex aliqua re; dolore afficior; angor aliqua re , Cic. aegre, graviter, acerbe, moleste fero aliquid, id. dolenter fero aliquid, Plin. ep. dotkliwie, gwałtownie, pungit , urit me aliquid; crucior dolore; acerbum dolorem haurio ex aliqua re, id. torqueri aliqua re, id. boli mię, że i t. d. doleo, graviter, moleste fero, seq. accusat, c. infinit. albo quod, id. boli mię noga, oczy, piersi, dolet pes; dolent oculi, latera, Cic.

Boleść, czucie bolu, zob. Ból.

Bolesław, imię męzkie, Boleslaus.

Borówka

87

Bolesny

Bolesny, ból sprawujący, dolens; dolorem faciens, efficiens, commovens; qui dolori est, Cie. – przen. o cierpieniach umysłowych, acerbus; gravis; molestus; bardzo wielkie c. peracerbus , id. bolesne zdarzenia, acerbitates; acerbitates rerum, id. b.uczucia, molestia; dolor; nie mogło mię nic boleśniejszego trafić, nihil acerbius mihi accidere potuit in vita, id. albo: nihil ad dolorem acerbius mihi accidere potuit, Cic. de or. 2,49, 200. coś mię bardzo boleśnie przenika, magno dolore me afficit aliquid; valde doleo et acerbe fero; acerbum capio, haurio dolorem, id. – adv. cum dolore; acerbe ; – przen. dolenter; acerbe; graviter, Cic.

*Bolet, potwierdzenie zapłaconego myta, akcyzy, cła, i t. d. literae te-stantes portorium esse solutum.

Bołtnsznik, koiemiak, gatunek garbarzów, coriarius, Plin. 17, 9, (G).

*Bomba, (βορ.βός, głos stłumiony), kula żelazna wewnątrz prochem wypełniona, pyrobolus, Reich, pyrobo-larii-orum, Firm. żołnierze , którzy miotali ogniste pociski.

*Bombardować, rzucać bomby do miasta oblężonego, urbem pyrobolis infestare; globis ignivomis petere, vexare ; na sposób starożytny: urbem tormentis verberare, Cic. Phil. 8,7,20.

*Bombardowanie, pyrobolorum, globorum e tormentis missorum iac-tus ; b. miasta; urbis per pyrobolos vexatio , oppugnatio , Krcift.

‘■”Bombardier, żołnierz od bombardowania , pyrobolarius.

Bombel, zob. Bąbel.

Boiieza, imię męzkie, Bonifacius.

‘”Bonifrater, zakonnik reguły ś. Jana Bożego do pilnowania chorych, monachus fratrum misericordiae.

*Bonować, hojnie żyć, bujać, bene, iucundo vivere (w ogóle), Cic. w wyższym stopniu, wystawnie żyć, laute vivere, Nep. CJhahr. 3, 2.

Bór, las sosnowy, w ogólności żywicznych drzew, pinetum , Ovid. Met. 1,217.- silva arborum coniferarum , picem gignentium.

‘”Boraks, sól kryetallizująca się niejako sześciobocznie,używana do lekarstwa i topienia kruszców, borax, T. t.

*Borg, 1) kupno na kredyt, emptio mercium sine numerata pecunia, pretio non soluto; – 2) zaległość, dług, mutuatio, Cic. Flacc. 20. quum multos minutis mutuationibus defraudasset.

*Borgować, pożyczać, 1) gotówkę, mutuari; mutuum albo mutuo sumere aliquid ab aliquo, Cic. mutuam sumere pecuniam ab aliquo, Cic. petere, rogare mutuum argentum ab aliquo; quaerere argentum mutuum, Plaut. quaerere pecunias mutuas,Liv. 35,49. w celu wypłaty dawniejszym wierzycielom , versura solvere, Cic. versuram facere, mutuam pecuniam sumere ex eo dictum, quod initio, qui mutuabantur ab aliis, non ut domum ferrent , sed ut aliis solverent, velut verterent creditorem, Fest. p. 379. – 2) towary na kredyt, na wypłat, na poczekanie, merces a mercatore sumere , emere non praesenti pecunia; jeśli się termin wypłaty oznacza, in diem emere aliquid, Nep. Att. 9; 5. zboże komu b. mutuum dare alicui frumentum, Cic.

Borgowy, dłużny, czekający zapłaty, non solutus; non dissolutus, Cic.

Borowiczka, wódka jałowcowa, vinum adustum iuniperi.

Borowik, 1) grzyb siniak, boletus olivaceus, Linn. – 2) grzyb prawdziwy, boletus bovinus, Linn.

Borowizna, zarośle sosnami, solum piniferum, ut pinifer mons, locus, Vire/. E. 10,14.

Borówka, rodzaj roślin i jagód rosnących w borach , 1) roślina, Vaccinium myrtillus, Linn. – 2) jagoda, baca myrtilli; – czerwona roślina, Vaccinium Vitis Idaeae, Linn. jagoda, baca

Bóstwie

88    Borowiec

Vaccinii Vitis Idaeae.

Borowiec, 1) mieszkaniec, osadnik w puszczach lub lasach, homo silvester, Hor. A. P. 391. silvicSla, Próp. – 2) przen. człowiek dziki, nieokrzesany, leśny, ferus; ferox; agrestis ; immitis.

Borowy, dozorca boru, custos silvae , silvarum , limitum venationis.

Bursuczy, sadło bursucze, adeps melinus; skóra b. pellis ursi melis; jama b. caverna melis, Plin.

Bursuk, zwierzę, meles, Plin. Ursus Melcs, Linn.

*Borsztówka, jabłko średnićj wielkości białożółte, soku winnego , pełne , malum Borsdorfiense.

Boruta, djabeł borowiec, zły duch, numen silvestre, Plin. w ściślejszóm znaczeniu: Faunus Silvanus, Oie.

Borys, 1) zob. Borowiec 2. – 2) chlćb gruby razowy, panis militaris, Plin.

Bosak, 1) człowiek boso chodzący , qui discalceatus, nudis, intectis pedibus incedit; – 2) zakonnik bosy, monSchus discalceatus ; – 3) bosaki, wozy, sanie, konie niekute, ferro non praefixus, non praemunitus.

Bóść, bodzie, bodnąć, spiczastem czem razić, 1) właść. pungere; compungere (o osobach i nieżywotnych rzeczach) , Cic. ostróm narzędziem, fodere; figere, transfigere, caedere, vulnerare aliquem, id.- napędzać, stimulare , id. konie ostrogami, equos calcaribus stimulare; – 2) przen. coś mię b. pungor, compungor, uror, infestor aliqua re; coś mię kłuje w piersiach , latera dolent, infestantur acri dolore; coś mię w oczy kłuje, ferit aliquid oculos; pulchritudine alicuius rei capi; valde arridet mihi aliquid.

Bosiny, plur. chodzenie boso, incedere nudis pedibus, na w. lior. pedibus intectis incedere, Tac.

Boski, 1) od Boga pochodzący, boży, Boga się. tyczący, divinus; do

Boga podobny, Deo similis; z przeznaczenia b. divinitus; dobroć b. ku ludziom, divina bonitas erga homines; duch nasz jest b., pochodzenia b. a Deo animos haustos et libatos habemus, Cie. div. 1, 49, 110. ex divinitate animos haustos et acceptos habemus, ibid. 2,11,26. animus humanus decerptus est ex mente divina, Cic. Tuse. 5, 13, 38. jakoby głos boży , vox quasi divinitus emissa , Sen. ep. 94, 38.- 2) wyborny, osobliwszy, divinus; plane singularis; eximius, Cic. n. p. b. Plato, divinus Plato, id. b. cnota, b. dar, b. umysł, divina virtus; divinum donum, ingenium’, id. – adv. divine; divinitus; immortaliter, Cic.

Boskość, istność boska, przymioty boskie, divinitas; vis divina; divina natura, indoles, Cic. = nieśmiertelność , immortalitas, id. Arystoteles przypisywał boskość duchowi ludzkiemu , Aristoteles menti tribuit divinitatem, id. N. D. 1, 13, 33. planetom b. przypisywać, etiam stellis errantibus divinitatem tribuere, id. N. D. 1, 13, 34. b. ducha, divinitas, divina vis mqntis, id.

Bosman, okrętuik albo ten, co na galarze robi, nauta; nauticus, Liv. socius navalis.

Bóstyyić, 1) ubóstwić, bogiem u-czynić, aliquem ex homine deum facere , Cic. de rcp. 2, 9. = między bogi policzyć: referre in deos; in deorum numero ; reponere in deos ; consecrare, id. n. p. zwierzęta dla pożytku, dla wygód ubóstwiać, belluas ob utilitatem , propter beneficium aliquod consecrare , Cic. N.D. 1, 36,101. wszystkie gatunki zwićrząt ubóstwiać, Cic. de rep. 3 , 9. wielce zasłużonych mężów b. viros beneficiis excellentes in coelum tollere, Cic. N. D. 2, 24, 62.-2) przen. kogo bardzo wychwalać, uwielbiać , summis, maximis laudibus aliquem in, ad coelum tollere, na w. Cic. in astra tollere alicuius laudes,

Bóstwo

Bożnik

89

id. tollere, ferre ad astra aliquem, Virg. boską cześć oddawać, deorum honore afficere aliquem, Cic. deorum honores tribuere alicui, Cic. MU. 29, 80. divinas res instituere alicui, ibid.

Bóstwo, natura boża, istność boża , divinitas; divina natura, Oie.

Bosy, boso, pedibus nudis, Hor. discalceatus.

Bót, caliga, Cic. ocrea (nad golenie sięgające pokrycie nóg), Liij. ten, który bóty nosi, caligatus, Juv. ocreatus, Plin. Rzymianie nie nosili takich bótów jak my, dla tego caligae nie wyraża rzeczy stósownie; wypadałoby powiedzieć: calceamenta suris tenus pedes munientia; zob. Bócik.

^Botaniczny, należący do botaniki, zielniczy, herbarius, Plin. 20,17, (73). botanicus, T. t.

^Botanik, biegły w botanice, herbarius , Plin. botanicus, T. t. plantarum peritus; plantis colligendis et notandis deditus.

^Botanika, zielnietwo (βοτάνη , roślina z tąd βοτανική); nauka poznawania własności ziół, drzew, kwiatów, ars herbaria; herbaria (sc. ars, disciplina), Plin. 7, 56,57. botanice, T. t.

*Botloch, chusta czyli prześcira-dło do ocierania się po kąpieli, subligar , Mart. 3,85,4. subligaculum, Cic. of. 1,35,129.

Bótwiałość, situs-us-m. spróchnia-łość, zgniłość, putredo, Cic.

Bótwieć, próchnieć, situ corrumpi , Plant, obduci, Plin. situm ducere, Quint. = gnić, putrescere.

Bowiem , spójnik , wyrażający przyczynę, dla czego, zob. Bo; Albowiem.

Boża trawka, ziele, telis-idis-f. Plin. inaczój foenum graecum zwane; carphos-i-n. Plin.

Boże błogosław ci, vive; sis felis; macte i macti, ilekroć życzymy komu , chcąc go mieć błogim i szczęśliwym , zachęcając, aby w cnocie coraz

bardzićj postępował i wzrastał; macte nova virtute puer; sic itur ad astra, Virg. niech cię, mówi do Jula, cieszy nowa cnota, tak idzie się do nieba; macte virtute esto, Sen. (mówiąc o powracających z boju); bitni! waleczni! macte virtute, Cic. dii tibi omnes omnia optata afferant, Plant.

Boże daj zdrowie, gdy pijemy do kogo, propino tibi; (προπίνω) propino tibi hoc poculo, Cic. Plaut. propino tibi salutem plenis faucibus; piję do ciebie, invito te hoc poculo, Cic. Boże mu daj długie zdrowie, dii te perpetuent , Lampr. de nostris annis tibi Jupiter augeat annos, Ter. Boże mu daj wieczno odpocznienie molliter (ejus) ossa quiescant, Prop. placide quiescas; sit tibi terra levis.

Boże drzówko, abrotonum-i-n. abrotonus-i – f. (αβρότονον) Hor. ep. 2, 1,114. Artemisia abrotonum, Linn.

Bożek, pogański bóg, bożyslco, bałwan, idol urn, Tert. deus falsus , commenticius; deus lictus et commenticius , Cic. zob. Bóg.

Bożena, imię białogłowskie,Bea-trix.

Bożkować, zmyślać nabożeństwo, świętoszkiem być, se pium simulare; pietatem per speciem prae se ferre.

Bożkowanie, obłuda, nabożnic-two , pietatis, sanctitatis simulatio ; superstitiosa religio.

Bożnica, 1) miejsce Bogu poświęcone, B. świątynia, templum; aedes sacra, albo tylko: aedes, Cic. delubrum, Liv. 29,18. Cic.N.D. 3, 40.-

2)    bożnica turecka, aedes Turcica; –

3)    szkoła żydowska, synagóga,Eccl. przyrsłow.: jak w szkole żydowskićj, omnia perstrepunt; magnus est strepitus, Bau.

Bóżniczy, należący do bożnicy, dozorca bożnicy, Archisynagogus (άρχι-συναγωγός) Lampr. Alex. Cod. Theod. 16,8,4,1 S.seq.

Bożnik, deista, w B. samego wie-12

90

Bożogrobca

rżący, deista; qui sola ratione duce Deum esse statuit, credit; – adi. revelatae religionis auctoritatem contemnens.

Bożogrobca, bożogrobiec, kanonik grobu bożego, Templarius.

Boży 1) zob.Boski; – 2)Boże narodzenie , święto urodzin Chrystusowych , gody, festum nativitatis Christi, Eecl. sacrum Christi natalis anniversarium; dies festus nati Christi, Jan. sollemnia Christi natalitia; dzień urodzin Chryst. dies memoriae Christi nati sacra, festa; – 3) boży byt, ziele, Ambrosia, Linn. Artemisia, Plin. 25, 7, (36).

Brać i wziąść, capere (objąć, opanować, zdobyć, odebrać); accipere (przyjąć , co dają , accipimus quae porriguntur; opp. dare, tradere); sumere (wziąść, co przed nami, sumimus, quae ante nos posita sunt, szczególnie o tern, co możemy sobie przywłaszczyć) ; prehendere aliquid, Cie. szybko, gwałtownie, prędko, rapere, arripere tiliquid, id. brać z kąd, wydobywać, excipere, Ceis, promere, depromere aliquid, id. b. do ręki Epikura, t.j. książki Epikura, Epicurum in manus sumere, Cie. Tuse. 2,3,8. b. powtórnie książkę do ręki, librum in manus resumere, Quint. b. palcami, sumere aliquid digitulis, Plaut. Bacch. 4,4,24. b. broń, arma sumere. Liv. capere, Cie. wachlarz, capere flabellum, Ter. zmęczonego na barki b. fessum aliquem humeris sublevare, Plin. 11,17. b. co na barki, na głowę, tollere aliquid in humeros, in caput; kogo na ręce, tollere aliquem manibus; za szyję, invadere in collum a-licuius, Cie. Pliil. 2, 31, 77. Odbierać, demere, adimere, eximere, tollere, auferre aliquid, id. sposobem złodziejskim , furari aliquid, id. n. p. zwolna, powoli dodawać albo brać, gradatim addere aut demere aliquid, Cie. złodzieje odmieniają znaki przedmiotów, które pobrali, fures earum rerum, quas

Brać

ceperunt, signa commutant, id. Pin. 5,25 , 74. adimere, auferre, eripere ab aliquo aliquid; zabrać komu wszystkie naczynia, auferre alicui omnia vasa, brać komu ukradkiem, surri-pere , suffurari alicui aliquid, Plaut. W znaczeniach : a) pozbawić kogo czego, η. ρ. urzędu, dowództwa, abrogare alicui magistratum, id. imperium , Liv. gwałtownym, niesprawiedliwym sposobem, eripere alicui imperium, Caes. sobie życie, mortem sibi consciscere; – b) zająć, zawojować , capere, expugnare aliquid; potiri aliqua re, id. in suam potestatem redigere aliquid, Nep. ująć kogo, medium aliquem arripere, Liv. 1, 48. chwytać kogo, comprehendere aliquem ; łagodnie za rękę, manum alicuius prehendere, prensare; – c) brać pokarm, cibum capere, Ter. capessere, Cie. sumere. Nep. edere aliquid, Cie. o zwierzętach, pastum capessere, id. N. D. 2,47,122. nieco tylko, gustare aliquid, Plin. ep. nie brać pokarmu, cibo se abstinere, Nep. dziś nie brałem jeszcze ni pokarmu ni napoju, hodie neque cibum neque potum sumpsi , na w. Cie. lekarstwo brać, medicamentum sumere, bibere, Curt. haurire, Plin. jeśli płynne, potionem medicatam haurire, bibere; truciznę b. venenum sumere, Nep. – d) b. pieniądze, pecuniam ab aliquo sumere, capere, Ter. accipere, Cie. na borg, pecuniam mutuari, mutam sumere ab aliquo, id. dać się przekupić , pecuniam accipere ab aliquo, id. nie brać p. pecuniae largitioni resistere; – e) przyjąć, η. ρ. kogo do domu, ad se recipere; domum suam recipere aliquem ; przyjmijcie mnie do swego towarzystwa, recipite me in vestrum gregem , Ter. Eun. 5,8, 55. przyjąć kogo na stół, na wikt, cibum, victum quotidianum domi suae praebere, curare alicui; dzierżawę, conducere, redimere aliquid, id. p. przysięgę od

Brać

kogo, adigere aliquem ad ius iuran-dum, Liv. – f) brać wynagrodzenie, n. p. wiele, mało, magno, parvo vendere aliquid; magnum, parvum pretium poscere, na w. Cie. o robotnikach , rzemieślnikach, magno , parvo collocare operam suam; magnum, parvum manupretium postulare; – g) brać w czćm udział, participem esse alicuius rei; attingere aliquid; interesse alicui rei, Cia. · h) przedsiębrać, in se recipere, suscipere aliquid, id.naswoję odpowiedzialność, praestare aliquid, id. – i) b. przykład z kogo, exemplum capere de aliquo, sumere ab aliquo, Ter. – k) nie dać sobie wziąść, constanter, pertinaciter aliquid defendere, tueri; in sua sententia perseverare, Cio. – l) nie brać czego ściśle, indul-gere alicui, Cic. ściśle siebie i drugich doglądać, sevorum, acrem esse sui, aliorum iudicem; wzgląd mieć na co, respicere aliquid ; rationem habere, ducere alicuius rei, Cie. opp. negli-gere aliquid; – m) brać co do serca, moveri aliqua re; curare, attendere aliquid, Cie. demittere aliquid in pectus , Sal. in pectus animumque, Liv. -n) brać co za złe, in malam partem graviter accipere aliquid; in aliam partem accipere aliquid ac dictum est; brać komu za złe, in peiorem partem accipere alicuius dictum , vocem; aegre ferre alicuius dictum; – o) wyraz da się brać w dwóch albo więcój znaczeniach , verbum in duas pluresve partes accipi potest; brać słowo w in-nćm znaczeniu, vocabulum aliter interpretari ; aliam notionem, sententiam subiicere alicui verbo, na w. Cie. brać co bardzo dokładnie, ad vivum resecare aliquid , Cie. Amin. 6,18. jak ty to bierzesz, pojmujesz? quam sententiam subiicis illis verbis? quomodo tu haec interpretaris ? – p) brać górę, invalescere, Quint. ingravescere (szczególnie o chorobach i innych dolegliwościach) Cie. aggravescere, Ter. in-

Braknąć    91

crebrescere. Liv. crescere, Cie. koniec b. finem capere; początek, initium, capere, Quint. sumere, Cie. obrót, mutari, verti, converti; evadere; fit alicuius rei mutatio , id.

Braciszek, 1) zdrobn. od brat, fraterculus , Cie. – 2) zakonnik, niewy-święcony na księdza, coenobii inquilinus ; siostra, coenobii inquilina.

Bracki, do brata lub braci należący, fraternus, Cie. ad sodalitium pertinens.

Bractwo, związek ścisły osób dla wspólnego celu, sodalitas ; sodalitium, Cie. heterta, Traian. Plin. ep. 10, 36. wypić na pomyślność b. fraternitatem poculis sancire; fraterni nominis appellationem poculis constituere cum aliquo ; wejść w b. fraternum foedus inire , facere cum aliquo.

*Braha, wywar gorzałczany, cur-mi, indecl. (κούρμε napój z jęczmienia albo z żyta), ZJlp. in Pandect.

*Brain, zaplugawienie języczka, synanche, (σϋναγχη) Ge W. 11, 9. angina; angina membranacea, membranosa, T. t.

Brajtary, podstawka żelazna w kuchniach , żeby się na nićj drzewka lepićj paliły, a popiół na dół na ognisko spadał, fortax-acis -m. (φόρταξ) Cato r.r. 38,1.

Brak, 1) w ogólności, co wybrakowano , to jest wybrano , discrimen; na złą stronę: wyrzutek, odrzutek, reiicula-orum ; quisquiliae; na dobrą stronę: wybór, treść czego , delectus, Cie. flos; robur, id. – 2) niedostatek , penuria; indigentia; defectus , defectio, Cie.

Brakarz, brakujący czćm , bra-kownik , qui separat utile ab inutili; separator, Teri, discriminator, August, in Joann. 20, 12.

Braknąć, zabraknąć, brakować, schodzić na czćm, zbywać, niedosta-wać, abesse (opp. adesse; niebytność pod względem miejsca; często o tóm

92

Braknąć

Braknąć

czego ubytek nie bardzo nas dotyka)·, deesse (opp. esse, superesse, subpeditare; kładzie się o tćm, co być powinno, na ezem nam zależy, Cic. Brut. 80, 277. Calidio hoc u-xmm – si nihil utilitatis habebat, abfuit , si opus erat, defuit); desiderari (brakuje, czego sobie właśnie życzymy) ; carere (używa się o tćm, czego niedostatek czujemy); egere aliqua re (o tćm, czegobyśmy potrzebowali); deficere (poczyna brakować, Cic. Verr. 1,11,31. Vererer, ne oratio deesset, ne vox viresque deficerent), Cic. n. p. Diog. mówił, że mu niczego nie brakuje, on zaś (król perski) nigdy dosyć mieć nie będzie, Diogenes dixit, sibi nihil deesse, illi nihil satis um-quam fore, Cic. nie myślałem, aby mi kiedy wyrazów zabrakło, non putavi , fieri posse, ut mihi verba dees-sent, id. nie brakło chęci ale sił, non animus , sed vires defuerunt, Cic. Flacc. 26,61, choćbym obciął, na siłach mi zbywa, cupidum (sc. me) deficiunt vires. Hor. Sat. naszym brakowało pocisków, nostros tela deficiebant; zawsze stoi deficere z Accusat. Kraner B. O. – nie brakowało im zdolności, iis ingenium non defuit, Cic. pieniędzy brakowało, pecunia deerat, Ter. byli dawniój znakomici mówcy, ale i później ich nie zabrakło, multi oratores antea fuerunt, nec postea defecerunt, Cic. or. 2, 6. nie brakło ludzi, którzy i t. d· non defuerunt, qui z następującym coniunctiv.; mało nieprzyjaciół b. perpauci ex kostium numero desiderabantur, id. to tylko b. Cezarowi do szczęścia dawnego, hoc unum ad pristinam fortunam Caesari defuit, Caes. B. G- 4,26. to mi nieszczęśliwemu do nieszczęścia b. id misero restat mihi mali, Ter. Ad. 3,3, 3. brakuje mi pilności, mea in-, dustria, meum studium desideratur, deest, na w. Cic. mało brakowało, a byliby z obozu wypędzeni, non mul

tum abfuit, quin etiam castris expellerentur , Caes. B. C. 2, 35. – Mówi się także: prope est, ut; prope factum est, ut, Liv. nie wiele, bardzo mało, ani włos nie brakuje, propius nihil est factum, quam ut; nihil abest, quin Cic. wiele jeszcze braknie, abyśmy nasze państwo od Gades aż do czerwonego morza oceanem ograniczyli, quid deinde aberit, quin ab Gadibus ad mare rubrum Oceano terminemus? Liv. 36, 17. mało b. aby życiem nie przepłacił, minimum abfuit, quin pernet, Suet.Qct. 14.- wiele brakuje, a-bym, tantum abest, ut, n. p. wiele b. abym miał własne prace chwalić, nawet Demosth. nie zadawalnia mię, tantum abest, ut nostra miremur, ut nobis non satisfaciat ipse Demosthenes, Cic. or. 29,104. tantum abest, ut scribi contra nos nolimus, ut id etiam maxime optamus, id. Tuse. 2,2,4. czasem wypuszcza się drugie ut, η. p. wiele brakowało, abyśmy mieli nasze umysły rozpalać, nie mogliśmy się raczćj od snu powstrzymać, tantum abfuit, ut inflammares nostros animos, somnum vix tenebamus, Cic. Brut.’80, 278. – rzadko zdrów, zawsze mu coś brakuje, raro bene valet; semper morbis tentatur; usque aegrotat; co ci brakuje? a) o człowieku smutnym: quid tristis es ? Ter. quid animum tuum movet, pungit, turbat? b) o chorym: quo morbo tentaris, laboras ? nie mu nie brakuje, valet; bene valet, Cic. coś mu brakuje, aegrotat, male se habet; minus commoda est valetudine, na w. Cic. sam nie-wić, co mu brakuje, ipso, quid velit, nolit, nescit; ipse secum discordat; – brakować (czyn. niedok.), zbrakować, przebrakować, wybrakować (dokon.), przebićrać w czćm, wybiórać, a) właśó. n. p. owce, oves minus idoneas removere, Varr. ąp.Non.b. owce, oves reiiculae);- b) przen. secernere, segregare aliquid ab aliqua re, Cio. reficere aliquid, Cic.

Bram

Braństwo

93

Bram, 1) brama, listwa u szaty, obłoga, galon, haftowanie, clavus, Cic. limbus, Virg. A. 4, 137. szeroka b. rzymsk. tuniki, instita subsuta, Hor. Sat. 1, 2, 29.- 2) bramka na głowie, czołko niewieście, strój na głowic niewieści , nimbus, Isid. or. 19 , 31, 2. frontale mulierum ex gemmis, lunae corniculatae figura, ad auriculas pertingens;- 3) bramy, bramowanie, krytyki, obmowy, maledicta, Cic. aculei, id. dieteria, Mart. 6, 44, 3. – 4) brama, wnijśeie, t. j. miejsce, którćm się wchodzi do miasta, zamku, kamienicy, domu, w ogóle: porta, Cic. wielka b. domu, ianua; fores (skrzydło, połowa b.)( id. wazka, nizka, porta angusta, humilis, Liv. potrójna b. tergemina, Sal. mała b. portula, Liv. b. otworzyć, portam patefacere, recludere , Caes. b. wyłamać, refringere; claustra portarum effringere, Virg. A. 7, 184. b. wyrąbać, portam exscindere, Caes. siekiórami, portam securibus perfringere, Tac. hist. 3, 29. b. zatarasować, portam obstruere, Caes. ani za bramę się ilieruszyć, pedem porta non efferre, Cic. Ait. 6, 8, 5. z rana przy bramie się okazywać, mane ad portam adesse , id. z b. wypuść, portis effundi, Liv. przed b. ad portam, id. nieprzyjaciele przed bramą, hostes prope ad portas sunt, Liv. 2, 24. b. obsadzić, portas praesidiis firmare, Tac. skrzydła b. portae fores, Liv. – 5) brama ottomańska, Porta, aula imperatoris Turcici; – 6) brama tryumfalna, arcus triumphalis ; porta triumphalis, Cic. Pis. 23, 55.- 7) bramy kaspijskie, ciasne skały nad morzem kaspijskióm, fauces petrae, albo rupis; fauces scopuli (nad morzem); cautis, rupis hiatus;- 8) brama, przedmurze, murus praestructus.

Bramnik, haftarz bram, szmuklerz, co bramy, galony robi, limbolarius, Plant. Aul. 3,5, 45. textores limbolarii.

Bramny, należący do bramy, stróż bramy strzegący, n. p. miasta, custos portae, Cic. domu, ianitor, Plant. Men. 4, 2, 110. Cic. Acc. 5, 45,118. bramna, ianitrix, Plant. Cure. 1,1, 76. bramne, płata bramna, pretium pro recludenda porta solvendum.

Bramować, obramować, 1) krajem obrębywać, brzegi wyszywać, wykładać, vestem limbo circumdare, 0-vid. złotem i dyamentami, vestem distinguere auro gemmisque; circum-suere aliquid;- 2) krasić, zdobić, zaszczycać, ornare; exornare; condecorare, Cic. colere; distinguere, id. – 3) bramować kogo, obmawiać, osławiać, cenzurować, asperioribus facetiis perstringere, exagitare, maledictis figere, vexare aliquem, Cic. sinistris sermonibus carpere aliquem, Plin. ep. 1,9, 5.

Brana, zob. Bram, 5.

Branie, zob. Brać; acceptio, Cic. frumenti , Sal. assumptio , Cic. 18. sumptio; captio.

Branice, 1) zabrany w niewolę, jeniec, niewolnik, pojmanicc, bcllo captus; captivus, Cic. biańce, captivi, id. corpora captiva, Liv. 31,46. lirań-cem wziąść, bello capere aliquem, id. b. wymieniać, captivos commutare, Cic. off. 1, 13, 39. – 2) wybraniec, wybrany rekrut, novus miles, Liv. miles tiro, Cic. często tylko: tiro, id. rekruci, -a) jako nowi, nie wy ćwiczeni żołniórze: tirones; milites tirones, id.- b) jako wojskowi do kompletu przeznaczeni: supplementum, Liv. legiony rekrutami uzupełniać, legiones supplemento explere, Liv. 1, 30. ar-mija rekrutami zasilona, odnowiona, exercitus incremento novatur, Tac. ex supplemento novorum militum firmatur , expletur; rekrutować, milites in supplementum legere, Curt. exercitui supplementum scribere, Sal. Jug. 39,2.

Bransoletka, naramnik, armillae, Liv. cultus, ornamenta brachiorum.

Braństwo, stan jeńców, jeństwo,

94    Brant

niewola, captivitas, Tac. h. 5, 21.

*Brant, 1) srebro lub złoto wypalone, czyste, argentum purum, putum; putare valet purum facere, ideo antiqui purum putum appellarunt, Varr. L. L. 6, 7, 63. argentum pusulatum, Dig. 19, 2, 31. argentum pusulatum, Suet. Ner. 44.- 2) brant, zaognienie rany, gangraena (γάγγραινα), Ceis. 5, 26. zmartwiałoś^, sphacelus , T. t. gangraena sicca, T. i. gangraena liu-mida, T. t. w mózgu , spbacelismus cerebri, T. t.

*Brantować, złoto lub srebro o-gniem oczyszczać, aurum , argentum igne purgare, recolere; nitorem reddere alicui rei.

*Brantownik, wypalacz srebra, złota, argenti purgator; aurum purgans.

Brat, frater, Oie. a) z jednego ojca i matki, frater germanus, id. b) z jednego ojca, frater germanus; c) z je-dnój matki, frater uterinus, Ict. una matre natus, Plaut. b. ojca, patruus, Gic. b. dziadza, patruus magnus, Ict. b. pradziada, patruus maior, id. b. matki, frater matris albo avunculus, Cic. b. babki, avunculus magnus, b. prababki, av. maior, Ict. wyższy stopień , av. maximus; bracia i siostry, fratres, Tac. Ann. 12, 4. – o bliskich krewnych, frater, Cic. w przemowach duchownych, fratres albo opis.: qui humana societate tamquam fraterno vinculo nobiscum nati sunt,-Doer.· także w poufhćj mowie: frater, Hor.- Rzymianie nazywali czasem swoich sprzymierzeńców: fratres, Caes. B. G. 1,33. bratać się z kim, fraternitatis nomen cum aliquo usurpare, Tac. Ann. 11,25. w dalsz. znacz, tego samego narodu, popularis; civis;- kolega, spólnik, towarzysz , bracia, ludzie jednego powołania, wyznania, zgromadzenia, frater; fraterna necessitudine coniunctus; eidem ordini ascriptus;- brat, przyjaciel od serca, frater carissimus, suavissimus , dilectissimus, Cic. – brat z

Bratobójca

siostrą, kwiat podobny fijołkom marcowym, Yióla tricolor, Linn.

Bratać, pobratać, bracić, bratersko łączyć, fraterno foedere iungere; bratać się, fraterno foedere iungi; fratres fieri; w dalsz. znacz.: łączyć się węzłem ścisłój przyjaźni, amicitia inter se coniuńgi, na w. Cic. Swesyo-nowie z Germanami pobratani i bli-żój pokrewnieni, Suessiones Germanorum fratres consanguineique, Caes. B. G. 2, 3.

Bratanek, brata syn, fratris filius, Nep. stirps fratris virilis, Liv.

Bratanka, córka brata, fratris filia, Cic.

• Bratczyk, bratek, zdrobn. rze-czown. brat, fraterculus, Cic.

Braterski, fraternus, Cic. n. p. miłość b. amor fraternus, id. sposób myślenia , animus fraternus, Hor. ep. związki, stosunki b. necessitudo fraterna, Cic, być zkim prawie wb. stosunkach , intercedit mihi cum aliquo fraterna propemodum necessitudo, na w. Cic, adv. braterskie, bratersko, po bratersku, fraterne; kochać kogo po b. aliquem fraterne amare, id. fraterno amore complecti; darować po b. fraterne ignoscere , id. czynić, fr. facere , pisać, fraterne scribere; niezupełnie po b. napisany list, literae parum fraterne scriptae , Cic. Q. Fr. 1, 2, 4.

Braterstwo, bratni krwi związek, fraternitas, Tac. Quint. fraterna necessitudo ; fratrum coniunctio; germanitas, Cic. związek ścisły, fraternum foedus, Hor. ep.

*Bratnal, bretnal, gwóźdź żelazny głowiasty, na trzy cale długi, do przybijania desek, clavus tabularis.

*Bratnalik, zdrobn. clavulus capitatus, Varr. r. r. 2, 9, 15.

Bratni, zob. Braterski.

Bratnić, zob. Bratać.

Bratobójca, morderca, zabójca brata, fratricida , Cic. fraternae cae-

Bratobójstwo

Brewiarz

95

dis auctor, Liv. 40, 13. interfector fratris, Veli, interemptor fratris; parricida (zabójca krewnych w ogólności n. p. dzieci), Liv. 3, δ, 3.

Bratobójstwo, zamordowanie brata , parricidium (w ogóle morderstwo krewnych); caedes fratris, Cio. caedes fraterna, Liv. fratricidium , Tert. Hieron. adv. Jovin. 1, 14. popełnió b. parricidium committere, Just. fratrem occidere, interficere, Cio. manus fraterno sanguine cruentare , na w. Nep. Ep. 10, 3.

Bratolubstwo, miłość braterska, caritas fraterna, Liv. amor fraternus, Cio. Caes. a gdzie związek dozwala, germanitas; pietas, Cio. n.p. Romulus nadwerężył b. i ludzkość, Romulus et pietatem et humanitatem omisit, Cio. of. 3, 10, 41.

Bratowa, żona brata, uxor fratris, Cic. fratrissa, Isid. or. 9, 7, 17. fratria, Paul. Diae. p. 90.

Bratowizna, bratowa puścizna, haereditas fraterna, Cic. bratowizny chcę, fraterna peto.

*Brausztyn, bronsztyn, kamień kruchy czarny, magnesium, T. t.

*Brawo, wykrzyknik pochwalenia : dobrze ! pięknie! wyśmienicie! laudo! bene factum! bene fecisti! Ter. także: macte! macte virtute! Cio. Hor.

*Brawura, brewerya, 1) zuchwałość junacka, junakerya, burda, hałas , audacia, Cic. protervitas, Ter. licentia, Cic. tumultus, id.- 2) brawura, junak, lcłótnik, homo gloriosus, Ter. homo lingua fortis, Liv. 23, 4δ.

•’•Brawurzyć, brewerye stroić, intrans. nied. magnas res gestas iacta-re; magnifice loqui; magnifice gloriari.

Brdąkać, brząkać, brzękać, intrans. tinnitum ciere, Virg. tinnire, Pers. dzwonić na instrumencie, parum scite ciere fides; pieniądzmi b. tinnire, Cic. AU. 4, 21, 4.

Brednia, zob. Bajka, Bałamuctwo.

Bredzić , nie do rzeczy gadać,

bzdurzyć, pleść, bałamucić, fabulari, Plaut. confabulari, Ter. b. z kim, fabulari, confabulari cum aliquo; między sobą, inter se fabulari, Plaut. Εριά. 2, 2, 5. o czćm, fabulari aliquid, id. wdalsz. znacz.: niedokładnie, nie-gruntownie o czćm mówić, balbutire de aliqua re, Cic. div. 1, 3, 5. garrire, (poufale i w znaczeniu pogardli-wćm); blaterare (nieustannie b. o rzeczach mało znaczących); hariolari (b. po głupiemu jak szalony); w ogóle: verba facere.

*Bresza, wyłom, rozwalina w murze od bicia z dział, iacentis muri ruinae, Liv. munimentorum ruinae, Gurt. b. wyłamywać, crebris repetitis tormentorum ictibus moenia subruere, disiicere; tormentorum ictibus perfringere muros, na w. Tac. Hist. 3, 20. tormentis quatere muros, Curt. na sposób rzymski: arietibus quatere murum, Liv. ariete incusso subruere partem muri, Liv. oppidum ruinis patefacere, Liv. 21,11. już znaczna b. wmurach wyłamaną była, mmi pars ariete subruta multis iam locis prociderat, Liv. 31, 46. b. do miasta wkroczyć, per moenium ruinas irrumpere in urbem albo per apertum ruina iter in urbem irrumpere, id. ruinas munimentorum supergredi, Curt. b. spieszpie naprawić , meros quassos raptim obstructis saxis reficere, id. albo quassatos muros reficere.

*Bretnal, zob. Bratnal.

Brew, 1) brwi nad po wiekami, supercilium, Cic. ściąganie i rozciąganie t>. superciliorum contractio et remissio, Cic. off. 1, 41, 146. potęga Jowisza wszystko biwią poruszająca, imperium Jovis cuncta supercilio moventis, Hor.- 2) wbrew = wprost przeciwnie działać, adversari alicui. Ter. contumacem, pervicacem esse.

*Brewerya, zob. Brawura.

^Brewiarz, zbiór wszystkich modlitw codziennego nabożeństwa ka-

96

Brlok

Broń

płańskiego, divini officii summarium, breviarium; precationum liber.

Brlok, zćzowaty, rożnem, świdrem patrzący, perversos habens oculos; strabo (στραβών); paetus, Cie. N. D.

1,    29, 80.

Brnąć, brodzić, wodę pieszo przebywać, vadare, n. p. flumina quae sine pontibus vadari nequeunt, Veget.

a.    m. 2, 25. vado transire, Caes. w niektórych miejscach można brnąć przez Rodan, Rhodanus, nonnullis locis vado transitui·, id. B. G. 1, 6. rzćka, którą przebrnąć można, flumen vadosum, id.

Broczyć, zbroczyć, opryskać, oblać , aspergere, conspergere, respergere aliquid, Oie. ołtarz , ręce krwią

b.    sanguine aspergere aram, respergere manus, id. cruentare manus sanguine, Nep. wielu otaczających krwią b. multos circumstantes cruore respergere, Liv. 21, 63.

Bród, mielizna, poprzek rzćki do przebycia bez przewozu, vadum, Caes. szukać b. wrzćce, vadum fluminis ten-tare, Caes. B. C. 1, 83. experiri, Blin. Hannibal przeprowadził wojsko górnym b. Padu, Hannibal per superiora Padi vada exercitum traduxit, Liv. 21,47. konnicę w b. przeprowadzić, equitem vado transmittere, Tac. Ann.

2,    68. rzćka niema żadnego b. fluvius vada nusquam aperit, Gurt. 8, 13, 8.

Broda, 1) część twarzy pod dolną wargą, i włosy na niój porosłe, barba, Cie. b. długa, wielka, barba promissa, magna ; gęsta, szorstka, b. horrida, hirsuta; małab. barbula; ma-

bindę mający, barbalhlus, Cie. o-pis.: qui barbula delectatur, Cie. Cael. 14,133. mocno zarośnięty, homo bene barbatus; qui est barba horrida, id. wąsy, barba in superiore labro, Plin. b. czesać, barbam depectere, Sen. b. zapuścić , b. promittere, Liv. alere; glaskn<5, T>. permulcere. Suet, pierwsza

broda, mech na brodzie się puszczający, lanfigo , prima laniigo; pluma, Hor. barba incipiens, Ovid. niemają-cy b. imberbis, Cie. glaber, Phaedr.-2) u zwićrząt, n. p. kozia b. barba caprarum; aruncus, Plin. grzebień n kura, barba; palea, Varr. u ryb, my-stax.

Brodaty, brodę mający, barbatus, Cie.

Brodawezaty, brodawezasty, pełen brodawek, verrucosus, Cie.

Brodawka, 1) stwardziała wyniosłość na ciele, verruca, Plin. – 2) b. piersiowa, cyckowa, papilla, Plin. 11, 40,(95). brodaweczka, verrucula, Col. b. wisząca, verruca eminens, Plin.

Brodawnik, ziele, sedum acre, Linn.

Bfodowina, mielizna, piaszczysta wyniosłość na rzece, syrtis, Sal. Jug. 78, 2.

Brodzić, zob. Brnąć.

Brodzisty, bród mający, brodów pełny, vadosus; locus vadosus; languidus; tenuis, Liv.

Brodziszcze, ta część twarzy, na której broda, podbródek, mentum, Cie.

Bróg’, daszek poszyty na cztćrech drągach, na skład siana, zboża, a-cervus foeni, stramentorum; meta foe-ni, Col.

Broić (czyn. nied.), zbroić, na-broić, pobroić (dok.), złego co uczynić, machinari; moliri; turbare; wielo b. magnum malum excitare, Ter. pestem machinari; delinquere.

Brokat, 1) ciężka jedwabna ma-terya upiększona złotemi lub srebr-nemi figurami, pannus spissiore bombyce textus, et auro argentove pictus; suknia b. vestis auro, argento rigens, splendens;- 2) czerwoniawy porfir, porphyrites subrubeus, Plin.

Broń, 1) w ogólności każda rzecz służąca do obrony, arma; tela, Cie. n.p. prawie każde zwićrzę mab. naturalną, omnibus fere bestiis sua ar-

Brona

ma ac tela a natura data sunt;- 2) w ściśl. znacz.: sztuczne narzędzie do ataku i obrony szczególnie w wojnie, anna (zbroja do przywdziania, n. p. przyłbica, pancerz, tarcza i t. d.); tela (broń do ataku i ranienia), Lin. 1, 43. arma imperata, galea, clipeum, ocreae , lorica, omnia ex aere, haec ut tegumenta corporis essent: tela in hostem hastaque et gladius; w połączeniu: arma atque tela, Sal. arma militaria, Cio. uzbrojony, armatus; armis instructus, munitus, tectus, id. o żołnierzach, armis militaribus instructus, id. b. nosie, anna portare, tenere, Cic. być pod b. in armis esse, Caes. Liv. stare, Curt. noc następującą spędził pod b. proxima nocte sub armis conquiescit, Caes. B.C. 1, 42. wszyscy za b. chwycili, sumpsere universi bellum, Tac. Agr. 16. b. rozstrzygać, armis decernere, dirimere aliquid, Cic. uzbrajać się, ad arma descendere (niechętnie), Caes. B. G. 7, 33. wypadek wojny jest zawsze niepewny , annorum exitus semper incerti sunt, Cic. Alt. 7, 3, 9.

Brona, narzędzie rolnicze do włóczenia, crates dentata (ze żelaznemi zębami dla rozbijania grudy), Plin. 18, 18, 48. irpcx-Icis-m. Virg. G. 1, 95. occa, Gloss. Isid. crates, quae occa vocatur a vulgo , Veget.a. v. 1, 56.

Bronić (czyn. nied.), 1) obronić (dok.) , bronią zasłaniać, defendere; tueri; tutari; propugnare; tegere; protegere; b. kogo przeciw nieprzyjaciołom , defensare aliquem ab hostibus. Sal. – 2) w ściśl. znacz, niewinność, prawość osoby lub rzeczy b. defendere, defensitare, tueri, tutari aliquem, aliquid, Cic. b. kogo przed sądem, causam alicuius defendere, dicere, o-rare, agere, id. obronę przyjąć, patrocinium alicuius suscipere; patrocinari alicui, id. b. się, ipsum pro se dicere; suam causam dicere, orare; causam dicere; b. swoją niewinność, suam in-

Brud    97

nocentiam protegere; defendero, tueri so ab aliquo, ab aliqua re, Cic.

Bronować, occare; crate inducta coaequare, Coi. deoccare, Plin. lirare, id. 18, 20, 49. imporcare, Coi. 2,10, 6. zasiew b. segetem pectinare, id.

Bronowanie, włóczenie, occatio, Cic.

Brouowłok, bronowuik, occator,

Cic.

*Brons, bronz, materya z rozmaitych kruszców zmięszana, aes, Cic.

*Bronzować, aeneum colorem inducere alicui rei.

*Bronzowy, aeneus, Cic. aereus, Plin. statua b. statua ex aere; statua ex aere ducta.

^Broszura, pismo ulotne, libellus in vulgus emissus.

*Browar, budynek gdzie się piwo warzy , piwowarnia, aedificium cere-visiae coquendae exstructum.

*Browarny, 1) sprzęty browarne, instrumenta ad coquendam cerevisiam necessaria;- 2) ten co piwo warzy, browarnik, cerevisiae coquendae magister.

Brózda, 1) żłobek ziemi w oraniu między skibami, sulcus; lira (ściana wyrzuconćj brózdy); porca (powstałe wywyższenie między dwiema brózda-mi); robić b. sulcum ducere, facere, Coi. imprimere, Cic. agere, Plin. – 2) przen. zmarszczki, rysy twarzy, sulcus, Mart. ruga, Cic.

Bróżdzić, 1) brózdy robić, orać, sulcare, Ovid. trist. 3,10, 68. sulcum

ducere;- 2) rowy ciągnąć, sulcare humum , agros; – 3) przen. zmarszczki dostawać, sulcare cutem rugis, Ovid. Met. 3, 276.- 4) wichrzyć, bałamucić, turbas dare, concire, Ter.

Bróżdzisty, sulcus-a-um; w połączeniu: ficus sulca, Coi. 5, 10, 11.

Brud, plugactwo, nieczystość, gnój, sordes (opp. splendor ^ύπος); squalor (opp. nitor, αόχμός); illuvies (o ludziach i zwićrzętach nie czysto u-13

98    Brudny

trzy mywanych); paedor (rzadko, zu-bocznćm pojęciem smrodu = foetor); situs (co przez długie leżenie lub zamknięcie zardzewiało lub spleśniało), Cic. purgamentum (brud przy czyszczeniu odchodzący), Liv. w dalsz. znacz, eoenum; lutum; b. zmyć, sordes eluere, Cic. deterere, Plin.

Brudny, 1) immundus; sordidus; teter; squalidus; squalore obsitus; obsitus (o suchym); oblitus (o mokrym b.); lutulentus; b. suknie nosić, vestitus alicuius immunda illuvie squalet;-2) b. charakter, sordidus; lutulentus; luteus; impurus; foedus; turpis; teter; obscoenus;- 3) wstręt, odrazę, wzbudzający , spurcus; homo sordidus ; obscoenus.

Brudota, obseoenitas, n.p. verborum, orationis.

Brudzenie, contaminatio; pullutio.

Brudzić, zabrudzić , pobrudzić, brudnym uczynić, aliquid aliqua re inquinare; contaminare; turpare, Cic. maculare (plamić); spurcare (obrzy-dliwćm uczynić), Plaut. przen. se sceleribus contaminare.

Bruk, wykład kamienny ulicy, via silice lapide strata, munita.

Brukać, coutaminare, inquinare, macularo, Plaut.

Brukarz, qui vias, plateas lapidibus, silice sternit, munit.

Brukiew, Brassica rapa, Linn.

Brukować, n. p. drogę, viam sternere silice, saxo, Liv. viam consternere lapide, silice; munire viam, Cic.

Brukowiec, włóczęga brukowy, ambulator; w znacz, rzymsk. subro-stranus; subbasilicanus, Plant. Capt. 4, 2, 35.

Brukowy, 1) kamień do bruku, lapis viae sternendae aptus; kamień z bruku, lapis de strata via; zapłata od bruku, ulicowe, vectigal pro stratura viarum pendendum; dozorca b. curator viarum, Cic. – adi. viarius-a

nm. 3) pi-κοπ. uliczna, brukowa wia-

Brykanie

domość, iactatio circulatoria , Quint. 2, 4, 15.

^Brulion, notaty, z których się przepisuje na czyste, prima commentatio; silva, Quint. 10, 3, 17.

*Brumla, 1) żelazko z sprężynką, na którćm przyłożywszy je do zębów, za wciąganiem oddechu i poruszaniem sprężynką, tony się wyrabiają, crem-bftlum, Graec. – 2) przen. gap, homo morosus ac difficilis.

Brunacić, przyrumieniać, fuscare, Ovid. infuscare, Plin.

Brunat, color fuscus, pullus, badius, lividus.

Brunatnieć, fuscari, Ovid. infuscari, Coi.

Brunatny, fuscus, Cic. lividus, lior.

*Brunela, gatunek wielkich śliw, prunum Brinoniense.

*Brutal, grubianin, ferox; immanis; insolens, Cic. to brutal, stolida audacia ferox est, Curt. 6, 11, 2.

*Brutalstwo, grubiaństwo, immanitas; ferocitas; insolentia.

Brwi, zob. Brew.

Bryczka, wóz mniejszy podróżny, vehiculum viatorium; rheda, Caes. B. G. 1,51. cisium, Cic. Rose. Am. 7,19. b. elegancka, carruca, Suet. Ner. 30.

*Brygada, caterva; manus; ala (o konnicy); u Rzymian: legio, prawdopodobnie tegoczesna brygada.

*Brygadier, komendant brygady, catervae ductor, manus; dux legionis.

Bryka, wóz ciężki furmański, plaustrum; b. przykryta, plaustr. arcuatum.

Brykać, 1) o koniach, wićrzgać, calcitrare; recalcitrare, Hor. calces remittere, Nep. Eum. 5, 5. – 2) swawolnie biegać, per lusum atque lasciviam eurrere, Liv. 1, 5.- 3) dokazywać, se efferre, Cic. insolescere, Sal. propter abundantiam fortunae aliis se praeferre, Cic.

Brykanie, 1) calcitratus;- 2) discursatio ; vagi discursus;- 3) insolentia; arrogantia; iuvenilis licentia.

99

Bryła    Brzeżny

Bryla, masa bezkształtna zwykle okrągława, massa, n. p. massa auri, ferri; wielka b. moles ; moles rudis, indigesta, Ovid. okrągła b. globus; b. ziemi: gleba, Cie.

*Brylant, gemma radians, sculpta.

*Brylantować, sculpSre, Juat. 15, 4. brylantami wysadzać, gemmis ornare; gemmare.

♦Brylantowy, 1) kamień, gemmeus; gemmosus, App.- 2) b. humor, animus hilaris; animo esse hilari et ad iocandum prompto, Cie.

Brylastość, 1) twardość ciał, soliditas; crassitudo, Cie. – 2) mnóstwo brył lub grud, densitas; spissitas, Plin. spissitudo, Sen.

Brylasty, bryłowaty , globosus, Plin. glebulentus, App. solidus, Cie. spissus; densus; condensus, Liv. adv. solide; dense; spisse; confertim, Liv.

Bryndza, caseus ovillus, Varr.

Bryt, szerokość materyi,. latitudo.

Brytan, pios brytanski, wielki, wysoki, canis Molossus, Linn.

♦Brytfana, naczynie żelazne kuchenne, sartago, Plin.

Bryzgać, spargere; conspergere aliquid aliqua re, Cie. irroraro, Virg. G. 3, 304.

Bryzganie, irroratio; aspersio, Cie. div. 1, 13, 23.

Brząkać, crepare; crepitare, Plaut. increpare , Liv. strepere, Virg. brząkam na strunach, elicio nervorum sonos, Cie. pulso lyram, Virg. tango chordas, Ovid. brząkam we dzwonek, tinnitum cieo, Virg. b. pieniądzmi, circumtinnio aere, Varr.

Brząkadlo, kołeczka na trzygra-niastych ramionach, sambuca , (σαμ-βόκη), Vitr. 6,1. crepitaculum, Quini. 9,4, G(i. tinnimentum, Plaut. Kud. 3, 5, 26.

Brząkała, brzękarz, qui strepitum, tinnitum ciet, edit.

Brząkanie, tinnitus, Plin.

Brzask, rozwidnianie się świt po

przedzające, diluculum, Cie. lux; przy b. ad lucem, Suet, za pierwszym brzaskiem, summo diluculo.

Brzdąkać, zob. Brząkać.

Brzęczćć,’ 1) o pszczołach i t. d. susurrare, Virg. bombum facere, Varr,-

2)    płacić brzęczącą monetą, praesenti, numerata pecunia aliquid solvere;-

3)    brzęczyć komu za uszami, clamando obtundere, fatigare aliquem, alicuius aures, Ter.

Brzeg, rzeki, ripa; morza, litus; ora; rowu, labrum; papieru , margo; sukni , extremum ; fimbria ; stromy brzeg, margo, Varr. 3, 5, 9. crepido -inis, Curt. krzywy, kręty, litus curvum, sinuosum.

Brzęk, brzęczenie, crepitus, n. p. crepitus armorum, JAv.

Brzemię, 1) ciężar, onus; sarcina; fascis;- 2) praca, trudy, mozol, onus; molestia; – 3) b. kobiece, onus uteri; w związku mowy: onus, sarcina, Ovid.

Brzemienność, zajście płodem, ciężarność, praegnatio, Varr. graviditas, Cie. w czasie b. dum praegnans, dum gravida erat.

Brzemienny, 1) praegnans; gravidus; być b. gravidam, praegnantem esse, Cie. ventrem ferre, Liv. partum ferre, gestare, Plin. – 2) przen. obfitujący w co , dives; copiosus; uber; loouplcs.

Brzeszczot, sama głownia nożowa nieoprawna, lamina cultri.

Brzeszczyć, v. imp. brzask się pokazuje, lucescit; dilucescit, Gic. illucescit, Caes. brzeszczy się, dies lucescit, exoritur, Cie. primo diluculo; prima luce, Cie.

Brzezina, betula, Plin. biała b. betula alba, Linn. lasek brzozowy, silva betulis consita; prętb. virga betulae ; kora, cortex betulae; sok b. succus betulae.

Brzeżny, ripensis, Amm. 26,7. riparius, Plin. 30, 4, 12. litoralis; litorarius; litoreus; labratus.

100    Brzcżysty

Brzeżysty, szerokie brzegi mający, litorosus, Plin. 37,10, 56. super-lat. Serv. Virg. A. 1, 3. ager macerrimus et litorosissimus.

Brzmieć, 1) sonare; resonare, Gic. mocno b. graviter, acute sonare, Gic. b. na flecie, skrzypcach, tibiis , fidibus canere, cantare, Cic.Nep. (nigdy ludere); – 2) przen. nasze sprawki brzmią po calem mieście, esse in ore et sermone omnium, Cic. Phil. 10,7, 14. in ora hominum abire, Liv. 2, 36. in ora vulgi pervenire;- 3) nabrzmieć, tumescere; extumescere; intumescere; rana, vulnus tumescit, Tac.- 4) czyje pochwały b. praedicare, laudibus efferre, ornare alicpiem.

Brzmienie, 1) sonitus, Cic. (zob. Brzmieć 2); – 2) tumor, Coi. praedicatio; collaudatio.

Brzoskwiua, brzoskwinia, malum Persicum albo Persicum; drzewo, Persica, Persica arbor, Plin. Amygdalus Persica, Linn. kwiat, flos Persicae; ziarnko b. nucleus Persici, Plin. pestka b. os Persici, Pali.

Brzost, wiąz, drzewo, ulmus, Plin. Virg. brzostowy, ulmeus, Juv.

Brzoza, zob. Brzezina.

Brzuch, część ciała zwierzęcego pod piorsiami zawierająca kiszki, venter; alvus-i-f. (jako kanał mieszczący pokarm); uterus (szczegół, łono matki); abdómen (spodnia część brzucha), Cels. ból w brzuchu, tormina, Cic. chordapsus , Cels. kłucie w brzuchu, colum, Plin. mieć kłucie, torminibus laborare; cierpiący kłucie , colicus; qui torminibus affectus est, Cic. torminosus , id. dostać kłucie, affici torminibus.

Brzuchacz, brzuchal, ventri deditus , Sal. gurges atque heluo natus abdomini suo, Cic. Pis. 17, 41. qui ventri operam dat; cui cor in ventre est, Plaut.

Brzuchaty, ventriosus; ventrosus, ventruosus; n. p. beczki b. dolia ven-

Brzytewnia

truosa, Plin. jak flaszka, ampula-ceiis, id.

Brzuchomowca, ventriloquus, Teri. (χύΟων, πυΟώνισσα).

Brzuckopas, zob. Bruchacz; ventri i parens; ad ventrem omnia referens.

Brzuchowy, brzuszny, b. skóra, peritonaeum; choroba, morbus gastricus, T. t. puchlina, ascites, Cael. Aur. hydrops abdominis, Med. poduszka, pulvinus ventralis; ventrale, Plin.

Brzusiec, brzuszec, u palea, extremum digiti; extremus digitus; b. noża, miecza, ostrze wypukłe, acies, Cic.

Brzuszek, ventriculus, Juv. utriculus, Plin. 11, 37, 84.

Brzuszysko, pingui tentus omaso, Hor. Sat. 2, 5, 40.

Brzydal, homo foedus, Ter. deformis, teter, Cic.

Brzydki, deformis (brzydkokształ-tny, opp. formosus); turpis (szpetnie wyglądający) ; foedus (obrzydliwy); teter (bardzo niemiły , przykry na spojrzenie); n. p. b. noga, pes turpis, Hor. Sat. b. powierzchowność, species tetra, Lucr. być bardzo b. insignem esse ad deformitatem, Cic. Leg. 3,8, 19. brzydko, foede; turpiter; brzmieć b. deformiter sonare, Quint. 8, 3, 45.

Brzydkość, deformitas; turpitudo; foeditas, Cic. obscoenitas, id.

Brzydnaó, deformari; deturpari, Plin. 15, 16, 18.

Brzydnica, femina turpis, Plaut.

Brzydzenie, deformatio, Liv. aversatio, Quint. fastidium; taedium; nausea, Cic. detestatio, Liv.

Brzydzić, foedare, deformare, deturpare; się czem, aversari (odwracać się od czego, aby się dłużój na tonie patrzyć); abominari; detestari; abhorrere aliquid, Cic. kim, pati non posse; obrzydzać komu co, nauseam movere.

Brzytewnia, instrumenta tonsoria; supellex tonsoria; ferramenta tonsoria, Mart. 14, 36.

Brzytwa

Brzytwa, no vacilla, Liv. cultcr tonsorius, Cic.

Buch! odgłos bicia kijem, przen. ictus; plaga, Cic.

Buchać, wybuchać, 1) mocno wybijać , gwałtownie się wyłamać, erumpere; prorumpere; turgere ; o o-gniu, ardescero ; exardescere ; – 2) skwapliwie połykać, ingurgitare se cibo, Cic.

*Buchalter, który rachunki prowadzi , calculator, Mart. rationarius , Dig. actor summarum, Suci. Domit.

11. rationum magister.

*Buchalterya , zręczność prowadzenia raclnmkó w, ars tabularum conficiendarum.

Buchasty, przestronny, worowaty, turgidus; Cic. turgens, Pini. suknia, vestis sinuosa, Ovid.

*Buchta , 1) wybrzeże, sinus, Plin. aestuarium, Caes. – 2) okrętu, bryki, sztuki niby brzuch iclr składające, tumor, proiectio.

Bucznieć, tumescere; accrescere; praeter modum crescere; hucznym się stawać, pysznieć, tumere; turgere; inflatum esso.

Buczyna, bukiew, glans lagea, Plin.

Buda, taberna, Cic. mała b. ta-bcrcula, Suet, dla psów, casa canina ; dla kupców, taberna mercatoria; dla stróżów, tuguriolum vigilum, Veget.

Budowa, gatunek budowy, structurae genus, Liv. Vitr. domów, aedificiorum modus, Suet. Oct. 89, structura , Liv. starą b. structurae antiquae genus, Liv. 21, 11. sama czynność budowania, aedificatio ; exstructio; structura; plan, aedificandi consilium; wielka b. molitio; mala b. aedificatiuncula; przedsiębrać b. aedificare, exstruere aliquid ; aedificandum, ox-struendum aliquid curare; b. ciala, membrorum et totius corporis figura, Cic. figura corporis; corpus, Nep. Dat. 3 , 1. b. peryodu, ratio periodorum;

Budynek    101

compositio verborum ; w związku mowy : compositio, Quint. componendi ratio, id. 10,2,1.

Budować, zbudować, wybudować, aedificare; exstruere; construere; condere , Cic. o wielkich b. moliri, Virg. b. na około, circumstruere; z bclków, contignare, Caes. z desek, contabularo; b. okręt, aedificare navem; dom, aedificare domum; exstruere aedificium; na cudzym gruncie, aedificium in alieno exstruere, Cic. Mil. 27, 74. w dalsz. znacz, nidos construere; apes fingunt favos; b. na lodzie, somnia sibi fingere, na w. Lucr. 1,104. b. na kogo, fidere, confidere alicui, Cic. lepićj : spuszczać się na kogo ; zbudować kogo kazaniem, książką, pietatis sensus in animis eorum, qui audiunt, legunt, excitare atque alere; animos virtutis , rorum divinarum studio imbuere.

Budowanie, aedificatio; na kogo, fiducia; confisio , Cic.

Budowla, aedificium; aedes; domicilium , Cic. w ogóle: opus; zob. Budowa.

Budownictwo, architectura, Cic. architectonice, Quint. aedificatio, Vitr. b. cywilne, obywatelskie, architectura civilis, T.t. b.wojskowe, architectura castrensis, T. t.

Budowniczy, architectus, Cic. dozorca b. aedilis , id. adi. architectonicus , Vitr.

Budownik, który budować każe, aedificator, Coi. dominus; locator (opp. conductor, przedsiębiorca).

Budowny, bene aedificatus, Cic. concinnus; capax domus, Ovid.

Budynek, zob. Budowla; budynek naprawiony, wy restaurowany, sartus (sarcio) zwykle w połączeniu: sartus tectus, u. p. opera publica, quae locantur , ut integra praestentur, sarta tecta vocantur, Paul. Diae. p. 323,3, plur. w dobrym stanie znajdujący się b. cum consules aedes sacras loeavis-

102

Budzenie

Bunt

sent neque potuissent omnia sarta tecta exigere, Cie.Acc. 1,50,130.

Budzenie, expergefactio, Augu-stin. de vera relig. 50. a somno; evigilatio , id. soliloq. 1,1.

Budzić, excitare; suscitare; expergefacere aliquem, ĆVc. budzić się, expergisci; expergefieri; somno solvi; Cic. evigilare, Plin. raptownie, somno excuti; repente expergefieri; przen. obudzić się, ad se redire; se colligere; resipiscere; ad frugem se recipere, Cic.

Budziciel, suscitator; qui suscitat aliquem e somno; w zegarku, suscitabulum , Varr. ap. Non.p. 176, 31.

Bujać, 1) pervagari, Caes. circumvolitare; concursare; volitare in foro, tota urbe; . 2) libere, ad suum arbitrium vivere; solute, Cic. – 3) b. myślami , animo excurrere et vagari, Cic. rep. 2,4. oczami, oculos circumferre, Liv.

Bujak , taurus , Gic. młody, iuven-cus, Varr. przen. włóczęga, erro ; vagus; ardelio, Phaedr. 2,5,1.

Bujanie, discursus; evagatio; com-missatio, Liv. 1,57.

Bujność, wielka żyzność, obfitość, luxuria; luxuries; luxus; per luxum atque ignaviam agere aetatem, Sal. Jug. 2,3.

Bujny, obfity, luxuriosus; luxurians; delicatus (rozkoszny, wystawny) ; dissolutus (rozwiązły) ; bardzo b. luxuria diffluens; in luxuriam effusus; adv. bujnie, luxuriose; delicato ; dissolute.

Buk, fagus, Plin. fagus silvatica, Linn.

*Bukiet, fasciculus floram.

Bukówka, Fringilla montifringil-la, Linn.

Bukowy, faginSus , Coi. fageus, Plin. faginus, Virg.

Bukszpan, buxus, Plin. buxus semper virens, Linn. bukszpanowy, buxeus; b. ogródek, lasek, buxetum, Marł. buxifer mons.

*Buksztele, plural. półkręgi zbite z tarcic, na których muruje się sklepienie , circinata e tabulis pegmata; arcus fornicum.

Bukwica, roślina, Betonica offi-cinalis, Linn.

*Bula 1) pieczęć na dekretach pa-piezkich, bulla; – 2) dokument, lite-raeEomani Pontificis signo impressae; edictum, decretum Summi Pontificis; diploma-atis-n. złota b. bulla aurea.

Bułany, maści płowój, flavus, Virg. leucophaeus, Plin.

Bułat, 1) stal, chalybs-ybis – m. -2) szabla z głownią szeroką, acinaces, Hor.

Buława, insigne ducis belli; scipio eburneus.

*Bulion, rosół z mięsa wołowego, kapłuna , i t. d. wygotowany, ius carnis bubulae elixae; ius ex bubula factum ; ius gallinaceum, agninum….

Bułka, panis siligineus, Sen. ep. 119,3. p. similiginus; (simila).

Bulwa, roślina, Solanum tuberosum , Linn. owoc, fructus solani tuberosi.

Buńczuk, cauda equina, Coi. u Turków, vexillum Turcicum ad formam caudae equinae factum; basza o trzech buńczukach, satrapa, dux primi loci; buńczuczny, przen. elatus; superbia tumens; insolentia inflatus.

Bunt, związek, societas ; amicitia; foedus; – związka, fascis; manipulus; bunty w budowaniu, drzewa co balki lub krokwy trzymają, anteris; erisma;’ capreolus, Vitr. tignum contrarium; porwanie się przeciwko władzy pra-wnćj , seditio , Cic. motus , Liv. seditio domestica, Liv. tumultuatio; tumultus , Cic. b. podnieść, seditionem excitare, commovere, conflare, coeptare; tumultum facere; b. powstaje, seditio oritur, exardescit; szerzy się, seditio gliscit, Liv. latius serpit, manat; b. uspokoić, seditionem lenire, tranquillam facere, sedare, opprimere.

Buntować

Burza

103

Buntować, sollicitare; ad seditionem concitaro, impellere, stimulare; o zwyciężonych narodach, ad rebellandum excitare, Liv. kraj b. provinciam rebellatricem reddere; b. się przeciw przełożonym, seditionem movere, concire, Tac.

Buntowanie, sollicitatio ; concitatio , Cic.

Buntowniczy, seditiosus; turbulentus ; o całym narodzie, kraju, rebellans ; rebellis; skłonny do b. rerum novarum cupidus; rerum mutationis avidus; – adv. seditiose; turbulenter; turbide.

Buntownik, auctor seditionis; turbae ac tumultus concitator; seditionis stimulator; qui defecit ab alicuius imperio ; qui defectionem molitur, parat.

Bura, reprehensio; wwyższ. stopniu : vituperatio ; obiurgatio ; convicium ; dostać b. reprehendi; vituperari ; obiurgari; verbis castigari.

Burak, beta nigra, Plin.

Burczenie , compellatio; convicium ; maledicta.

Burozyć, convicio corripere, Caes. conviciis consectari aliquem, Cic. głośno , mocno , increpare , increpitare aliquem verbis, Liv.- mruczeć, fremere.

Burda, turba; tumultus; b. robić, tumultum movere, praebere, Liv. facere , Sal. strepitum movere, Caes. człowiek niespokojny, kłótnik, cupidus litium et rixae, Hor.

*Burdel, domus meretricia; ganeum, Ter. ganea, Suet, fornix, Hor.

lupJlnar, Plant·, lustrum ; libidinum deversorium, Cic. lenoniae aedos, Plaut.

*Burgrabia, comes castrensis; wy-rainiój (wyraz późniejszego pochodzenia) Burggravius; – adi. burggravialis.

Burka, 1) opończa wełniana, lacerna, Cic. pallium ex coactilibus factum; – 2) strofowanie, lenis reprehensio.

*Burmistrz, praefectus urbi; consul , Cic. w małóm mieście, duumvir;

praetor; decurio; dictator; być wybranym na b. cunctis suffragiis consul factus est, Cic. Fam. 15,12.

*Burmistrzostwo, praefectura urbis ; consulatus; officium consulare; w mniejszych miastach, decurionatus, Trojan, in Plin. ep. 10,113. b. otrzymać , consulatum consequi, obtinere; adi. consularis, Cic. adv. consulariter, Liv.

^Burmistrzować, suo artbitratu et sua voluntate facere aliquid; ad suum arbitrium administrare aliquid; dominari , praecipere velle.

Burość, color canus, ravus; canities (włosów).

*Bursa, życie spólnym kosztem, szczególnie konwikt, beneficium victus publice dati; miejsce, coenaculum publicum academicum, Jan.

*Bursak, bursista, żyjący wjakim konwikcie, qui beneficio publici convictus in academia fruitur.

Bursztyn, succinum; electrum, Plin. bursztynowy, succineus; electrinus.

*Burt, listwa, galon, limbus, Virg.

*Burta, 1) brzćg okrętu, latus, latera navis, Cic. – 2) ława okrętowa, transtrum (zwykle tylko w liczb. mnog. transtra) ; iugum, Virg.

*Burtnik, 1) który burty robi, limbolarius , Plaut. – 2) wioślarz, servus ad remum datus, Liv. remex – Igis , Plaut. Poen. 6,5,35.

Bury, ravus; canus; cineraceus (popielaty); glaucus (γλαυκός) szary;… ferrugineus; fuscus (ciemnobrunatny).

Burza, nawałno4<5, pi*ocolla $ tom-

pestas; tempestas turbulenta, Cic. ventus procellosus, Liv. coelum turbidum, nubilosum, Cic. dćszez z mocnym wiatrem , nimbus; wicher wirowy, turbo, Cic. b. morska, mare ventis sublectum, Cic. okropna b. powstaje, maxima cooritur tempestas , Caes. przen. burza polityczna, civiles fluctus, procellae, Nep. burza grozi miastu, państwu, impendet procella urbi, tempe-

104

Burzenie.

Buta

stas civitati, Cic. Cael. 24, 59. b. namiętności, impetus, immoderata, ef-freuata vis cupiditatum, perturbationum animi, na w. Cie.

Burzenie, disturbatio; eversio; exstinctio ; excidium; excisio; vastatio, Gric. ruina; burzenie miasta, excidium urbis, Liv. Virg. disturbatio Corinthi; disperditio urbis, Cie. Phil. 3,12,31. b. morza, tempestas pelagi, Virg. maris, Caes. procella, Virg. aestus maris ; – 2) podżeganie, sollicitatio ; concitatio ; – 3) fermentacja, fermentatio; fervor mosti, Plin.

Burzliwość, violentia, Plin. impetus ; fiu-or; b. wiatrów, morza, violentia ventorum, Plin. atrocitas, violentia maris; przen. b. ludzi, violentia; furor; impetus; importunitas; intemperies, Cie.

Burzliwy, procellosus, Liv. tumultuosus; turbulentus; w dalsz. znacz.: saevus; asper, Liv. b. morze, mare procellosum, Sen. Trag. tempestuosum, Geli, saevum, asperum, Liv. b. pora roku, procellosum anni tempus; hiems, Cie. przen. turbulentus; violentus ; b. zgromadzenie, concio turbulenta, Cic. Mil. 22, 58. b. zgr. u-spokoie, turbulentam concionem placare, ibid. b. umysły, animorum motus turbidi concitatique, Cic. b. głowa, ingenium violentum, Liv. 1, 46. b. człowiek, homo violentus, importunus , Cic. homo ingenio violentus, Tac. Ann. 2, 43. czas b. tempus turbulentissimum (opp. tranquilissimum), Cic. Pis. rok b. annus turbulentus, Liv. 2, 61. ad*, tumultuose, Liv. turbide; turbulenter, Cic. violenter, Tac.

Burzyć, destruere (opp. construere) ; disiicere; disturbare ; dissipare; diruere (gwałtownie b. dom, pomnik); delere (zupełnie zburzyć); subvertero; demoliri (z wytężeniem siły b.), Cic. proruere; excindere (jednym zamachem) ; vastare; pervastare, Liv. b.

inia»Ut) urboci dirucno, ovovtovo, exci-

derc, delere; ogniem, incendio vastare urbem, Liv. b. spokojność, turbas dare, concire, Ter. res novas quaerere ; novis rebus studere, Cic. burzyć się, exsurgere contra aliquem , Tac. Hiet. 2, 76. o płynach, effervescere; aquae effervescunt subditis ignibus, Cic. N.D. 2,10, 27. fermentari, Plin. o namiętnościach, aestuare, Cic. exaestuare , Ovid. o krwi, incitari, aestuare; facere ut effervescat, bulliat aliquid, na w. Cic.

Burzyciel, eversor, Cic. subversor , Tac. confector; exstinctor, Cic. destructor, Tert. apol. 46. b. pokoju, seditionum auctor, Liv. concitator seditionis , Cic. dom. 5,11. podżegacz do buntu, concitator, coneionator (szczegół. przy pubi, zgromadzeniu), Cic.

Burzycielka, confectrix, Lact. deletrix, Cic. vastatrix, Sen. ep. 95. nutricula seditiosorum, Cic. Vatin. 2, 4. instigatrix, Tac.

*Bnsola, kompas magnesowy, pyxis nautica; pyxis magnetica; capsula acus magneticae.

*Bust, popierśuik, półposąże, clipeus, Suet. Cal. 16. opis, simulacrum pectore tenus effictum; b. z kamienia, marmuru, wraz z postumentem z jednego materyału, Herma, Cic. b. z Pentelijskiego marmuru ze spiżowemi głowami, hermae Pontelici cum capitibus aeneis, id. Att. 1, 8, 2.

Buta, pycha, chełpliwość, superbia; contumacia, Cic. w dalsz. znacz, arrogantia; insolentia; fastidium; spiritus; animus inflatus, tumens, id. a-nimus sublatus, Ter. supercilium (jeśli się z min okazuje), Cic. mąż nad-zwyezajnój b. vir ingentis spiritus, Liv. 21, 1. coś zb. czynić, superbia aliquid facere, Cic. de Or. 1, 22, 99. poskromić czyją b. superbiam alicuius retundere, Phaedr. 4, 22, 21. b. złożyć (z serca), superbiam ponere, Hor. abiiccre, Plaut. spiritus remit-tovo, Cic.

Butelka

105

Bydłokradea

Butelka, butla, gatunek flasz z mocniejszego szkła, lagena; ampulla, Gic. pełna, próżna, lagena repleta, Coi. inanis, Cie. skrycie wypić butelkę , furtim exsicare lagenam, Q. Cic. Fam. 16, 26, 2.- w mechanice: rechamus , Vitr. butelkować, ampullas implere (zAbl.).

Butliwość, butność, pycha, zob. Buta.

Butny, pyszny, hardy , dumny, superbus (ΰ-έρβιος); arrogans; insolens, Cic. alios pre se contemnens; nimius admirator sui, Cic. immodicus aestimator sui, Curt. fastidiosus, A. ad II. inflatus et elatus, Cic. inani superbia tumens, Phaedr. być b. superbire; superbum, arrogantem esse; se efferre, id. magnos sibi spiritus, magnam arrogantiam sumere, Caes. B. G. 1, 93. stać się b. insolenter se efferre, Cic. albo samo: efferre, id. inflari, Curt. insolescere, Sal. Tac. animos tollere, Plin. tak się stać b. że… eo insolentiae procedere, ut… id. w szczęściu stać się b. secunda fortuna ad superbiam prolabi, Tac. Anti. 11,17. rebus secundis insolescere, id. Hist. 2, 7. b. się obchodzić, elatius se gerere, Nep. uczynić kogo nieznośnie b. animum alicuius inflare ad intolerabilem insolentiam, Liv. 45, 31.- adv. superbe; insolenter; arroganter, Cic.

* Buzdygan , broń na krótkim drzewcu osadzona, formy podługowa-tój ze stali demeszkowanój, clava, Cic. scipio , Plant. Cas. 5, 4, 6.

Buzia, OS argutum; osculum, Hor. – całus, pocałowanie, (z powinności) osculum, Cic. (z lubieżności) suavium, Cic. (z uszanowania) basium (tylko u poetów złotego wieku), Ter. Cat. dać b. komu, dare alicui suavium, Cic. basium, Catuli, osculo impertire aliquem; suavium dare, ferre alicui; osculum alicui ferre, Cic. osc. alicui offerre, Suet.

Buziak, buziaczek, pocałowanie

miłosne, suaviolum, Catuli, basiolum, Petr. przen. laleczka, figureczka, pupulus , Catuli, deliciae, Plaut. Suet. deliciolae, Cic. Sen. tudzież: carus (o chłopcu), cara (o dziewczynie); dilectus; dilecta.

Buzować, groźno łajać, graviter reprehendere, obiurgare, verbis castigare aliquem, Cic. acrius increpare aliquem, Curt. graviter vituperare a-liquem, Cic. w cztery oczy kogo b. secreto castigare aliquem, Caes. B. C. 3, 60.

Buzowanie, zob. Bura.

By, coni. zob. Aby; oby, utinam, osi, si, zob.Bodaj.

Być, esse; adesse; praesto esse; przy czem, interesse n. p. consiliis a-liorum; nie być, deesse; abesse; desiderari.

Bycie, esse; niezmienne bycie, id solum est, quod sempor tale est, Cic. Tuse. 1, 24, 68.

Byczek, buculus, Coi. iuvencus, sc. bos, Virg. taurulus.

Bydlę, pecus-fidis-f. Lucret. Cic. armentum; iumentum; pecu; pecus-8ris -n. mający wiele bydła, armentosus; Italia armentosissima, Geli. 11,1. pecorosus, Prop. 4, 9, 3. przen. o człowieku, stupidus; bellua, belfia, Plaut. Trin. 4, 2, 112.

Bydlęcieć, belluarum more agere; in pecudum naturam abire; ferarum vitam vivere.

Bydlęcy, pecuarius; belualis; beluatus, Plaut. Ps. 1, 2, 14. beluinus,

Crell. 19, 2. armentalis, Vtrg. A· 11, 571. armentarius; armentivus, Geli. 11, 1. b. gospodarstwo, res pecuaria, Plaut. nauka gospodarstwa b. pecuaria, Varr. librum scripsi de pecuaria; gospodarz, pecuarius, Cic. Liv. 10, 47. b. obyczaje, inhumanae, nefandae libidines; adv. more pecudum; more bestiarum; obchodzić się z kim po b. inhumaniter sevire in aliquem.

Bydłokradca , abigćus (abigo), 14

106

Caea

Byk

Dig. 47, 14,1. abigeator, Paul. sent. dowodzić b. czego, probaro reni esse; 5, 18. abactor, App.    wierzyć wb. Boga, credere Dcumes-

Byk, taurus, ταυρs;, Plaut. Ps. se; deos esse natura opinamur, Cic. 1, 2, 66.    Tuse. 1, 16, 36.

Bykowiec, nervus bovis; taurea, Bytować, być, esse; adesse; in-Juv. 6, 492. u poetów: censio bubula; veniri; exstare.

exuviae bubulae; bić kogo bykowcem, Bywać gdzie, u kogo, aliquem castigare aliquem exuviis bubulis, adire, convenire; conveniendi alicuius Plaut. Most. 4, 1, 26.    gratia venire,.Nep. visitare, visere,

Bykowy, taurinus; taureus, Ovid. invisere; b. w kościele, w szkole, adi-skóra b. corium bubulum, taurinum, re templum sacrum, scholas ; venire Byle, dum; dum modo; modo ut in scholas; mało bywało na jego wy-possis; modo ne sequatur turpitudo, kładach, pauci tantum ad scholas e-Cic. dumne.    ius ventitabant; bywa, zdarza się, con-

Bylica, zob. Bielica.    tingere; evenire; obtingere.

Bynajmniej, minime, nihilominus.    Bywalec, πολύτροπος, usu peritus,

Bystrość, rączy pęd, popęd, po- exercitatus; qui multa vidit et novit; rywająca prędkość, rzeki, rapiditas, versatus; expertus.

Caes. B. Gr. 4, 17. b. oka, dowcipu, Bzdura, 1) zob. Androny;- 2) io-acies oculorum, animi, ingenii, Cic. cosus; iocator; ridiculus, porspicacitas, Cic. Att. 1, 18. sagaci- Bzdurzyć, confabulari; balbutire tas hominis; acumen hominis, ingenio- dc aliqua re, Cic. div. 1, 3,5. delirum; bonitas, indoles ingenii, id. rare, Cic. ineptire, Ter. zob. Badurzyć.

Bystrowidz, ostrowidz, zwićrzę, Bzdzel, zowią flisy młyn pobrze-lynx-cis-m. i f. adi. lynceus.    iny, mola aquaria; aquis impulsa.

Bystry, prędkiego pędu, rączy, Bżdzić, wiatry puszczać, pederc, rapidus; perspicax et acutus, Cic. sąd pepedi, peditum, lior. Sat. 1, 8, 46. b. peracre iudicium, sagax homo, ca- flatum crepitumque emittere , Suet. nis, mens, animus, ratio; torrens ora- Claud. 32.- 2) przen. b. w portki, titio, Quint. sermo, Juv. b. potok, ra- mide aufugere, pax fluvius; acris equus; violentus Bździna, flatus, Suet, inflatio, Ceis. amnis, Virg. volubilis amnis, Hor. głośna, crepitus; bób sprawia wielkie praecipitans torrens, Cic. – adv. rapi- b. fabae magnam inflationem habent, de; perspicace; perspicaciter; sagaci- Cic. div. 1, 30, 62. uśmierzyć b. dister; b. patrzeć, lynccis oculis con- cutere, levare inflationem, 2-’Zm.-przen. templari.    jak bżdzina, tenue, leve, infirmum.

Byt, subsistentia, Cassiod. 5. hi st.    Bzicha, bzucha, Nigella, Linn.

eccl. 38.    Bzionka, bzowajagoda, zob. Bez.

Bytność, existentia (u filozofów); Bzowy, sambuceus, zob. Bez.

c.

Caban, 1) gatunek większych ba- vis, cervi;- 2) ziele, Saturcia horten-ranów, zob. Baran;- 2) wprostćj mo- sis, Linn.

wie człowiek niezgrabny, homorusti- Caca, zwyczajne godło, którćm cus, Cic. truncus, Plin.    się niemowlętom co zaleca, tyle co

Cąbr, cząbr, cąber, 1)sztukakrzy- śliczne, (opp. bla), bellus, bellulus, *ownwołn, jelenia, samy, tergum bo- bolle, bellfile, Plaut. mil. 4,1,40.

Cackać

Całować

107

cacany, caeanie.

Cackać się z kim, blandiri alicui; permulcere aliquem, Cic.

Cacko, słowo dziecinne wyrażające wszystko to, czćm się dzieci pieszczą, bawidclko, crepundia, Ter. puerilia crepundia, Val. Max. oblectamenta puerorum, Cic. Parad. 5, 2.

Cal, miara długości, pollex, Caes. digitalis; pollicaris, Plin. pół cala, semidigitalis, Vitr. mieć cztćry cale, quattuor digitos patere , Caes. przen. ani na cal nie popuścić, non digitum ab aliqua ro discedere, Cic. Verr. 4, 15, 34.

Cale, wcale, adv. zo ezczętem, zgoła, plane; prorsus ; penitus; omnino; oppido; wcale zapomnieć, omnino, prorsus oblivisci alicuius rei, omnem rem oblivisci, Cic. człowiek wcale liczony , homo doctissimus, eruditissimus, Cic.

Całki, tylko w rachunkach, niepodzielny, całkowity, integer; solidus, Cic. totus.

Całkiem, nierozdzielnie, omnino; plano; propemodnm; zupełnie, penitus; funditus; radicitus.

Całkowity, zob. Całki.

Cało, przysł. od przymiot, cały; używa się tylko przen. n. p. cało wyjść z bitwy i t. d. w łac. kładzie się wtedy zwykle adiectiv. inviolatus; intactus , Cic. illaesus, Plin. integer; salvus ; incolumis, Cic. sospes, Liv. innoxius, Sal. Tac. illibatus, Liv. Tac. intemeratus, Virg. Tac.

Całość, objęcie wszystkich części coś składających, ogół, ogólność, totum ; universum; universitas , Cic. linum (jedność całości), Hor. A. P. summa; summa rei, rerum, Cic. jeśli mowa o płaceniu sumy niepodzielnej: solidum, id. c. państwa, totum corpus rei publicae (opp. pars aliqua), id. off. 1, 25, 85. c. zależy na tćm, że… totum in eo est, ut… Cic. Q. Fr. 3,1,1. niomódz pojąć c. tota complecti non

posse, id. c. zapłacić, solidum solvero, id. Rabir. post. 17, 46. c. rzeczy, u-niversitas rerum, id. c. tworzyć, stanowić, corpus conficere, id. Fam. 5, 12, 4. małą c. tworzyć, corpusculum facoro (o piśmie), Just. praef. 4. do

c. przyprowadzać co, in corpus redigere aliquid; nie tworzyć c. desideratur aliquid; numeris suis , partibus suis non perfectum, non absolutum est aliquid ; abest aliquid, quominus totum conficiatur, fiat; w całości: omnino; universe, Cic. in universum, Liv. multo maiore ex parte; licznieśmy się zgromadzili, w całości około 200stu, frequentes fuimus, omnino ad ducentos, Cic.Q.Fr. 2, 1, 1. c. wziąść pod uwagę, rei universae rationem habere; z c. co robić (jak rzeźbiarz) , οχ solido, ex uno saxo fingere, effingere aliquid; = nienaruszony byt, zdrowie bez uszczerbku, integritas; incolumitas, Cic. salus; commodum; bonum; felicitas; prosperitas, id.

Całodzienny, per totam diem durans; c. praca, labor totius diei; adv. per totum diem.

Całomiesięczny, per totum mensem durans ; zarobek c. quaestus totius mensis, pro toto mense; adv. per totum mensem; totum mensem.

Całopalenie, całopalna ofiara, holocaustum, δλοκαόστον, Tert.

Całoroczny, przez cały rok, per totum annum, per annum solidum durans; wydatek”c. expensum totius, solidi anni; także: expensum per totum, solidum anuum;-adv. z praepos. lub bez niej : per totum , solidum, integrum annum.

Całować, ustami się czego dotykać , przychodzącego c. osculo excipere aliquem, Plin. Pan. 23. kogo mocno, gorąco c. dissuaviari, Cic. exosculari aliquem, Tac. ziemię c. terram contingere osculo, Liv. 1, 56. w rękę kogo c. manum alicuius ad os suum referre, Sen. bardzo kogo c. po

108

Całowanie

Cech

ręce, manum alicuius exosculari, Tac. dextram alicuius fatigare osculis, Tac. Ann. 15, 71. manum alicuius conterere osculis, Sen. c. się (z kim nawzajem), osculari inter se, Plaut. Mil. 5, 1, 40. labella cum labellis comparare, Plaut. Asin. 3, 3, 78. oscula iungere, Ovid. kogo raz po raz całować , suavia super suavia dare alicui, Plaut. Pseud. 4, 1, 38. zob. Buzia.

Całowanie, osculatio, Cie. suaviatio, Plaut. basiatio, Mart. mocne, gorące, exosculatio, Plin. zob. Całować.

Calówka, 1) deska na cal gruba, tabula, axis digitalis, pollicaris; – 2) lina na cal gruba, funis digitalis, pollicaris.

Calowy, na cal gruby, długi, digitalis; pollicaris, Plin.

Całun, wielka deka, zszyta z całych brytów sukna lub materyi, szczególnie nakrycie trumny lub mar, tegumentum, velamentum capuli.

Całus, zob. Całowanie; Buzia; osculum; suavium, Cic. basium, Ter. Cat. dać komu tysiąc c. alicui mille dare basia, id. Attice daj odemnio c. Atticae meis verbis suavium des, Cic. Att. 16, 11, 7. basium alicui imprimere, Mart. 10, 42, 5. osculum alicui applicare, Ovid. Fast. 4, 851. basium alicui impingere, Petr. 31. dawać c. basia iactare alicui, Juv. 4,118. przynosić komu c. iść naprzeciw kogo z c. osculo occurrere alicui, Plin. Pan. 71. osculum alicui ferre, Cic. dawać komu c. za całusem , suavia super suavia dare alicui, Plaut. Pseud. 4, 1, 38. całusek, suaviolum, Catuli, basiolum, Petr.

Całusieńki, caluteńki, zdrob. od cały, podwyższa znaczenie tegoż; zob. Cały.

Cały, zupełny, obejmujący wszystkie swoje części, integer (opp. truncus; laesus); solidus, Cic. c. suknia, vestis integra, non scissa, non laesa;

pieczęć jest c. signum integrum est, id. intactum mansit; kość jeszcze jest

c. os adhuc integrum est, Cels. szklanka już nie cała, poculum vitreum laesum, fractum est; c. rok, plenus, integer (któremu nic nie zbywa); totus (jako całość przeciwstawnie do miesięcy) , Cic. solidus (bez przerwy) annus , Liv. 1,41. czekać c. rok, integrum annum exspectare, id. całe trzy dni, totum, universum triduum, Ter. całe dwadzieścia lat, viginti continuos annos, Cic. – nieuszkodzony, nienaruszony, intactus, illaesus, incolumis; to cały stoik, verus, sincerus Stoicus, Geli, merx proba, Plaut. cały smak popsuć, integrum saporem perdere, Hor. Sat. 2,4, 54.

Cap, 1) baran, tryk, aries-etis, Cic.· 2) przen. o człowieku, stultus; socors , Cic. stolidus , Ter.

Capić, łapać, porywać, prehendere ; comprehendere ; corripere; arripere; deprehendere aliquem in aliqua re, Cic. n. p. in manifesto scelere , id.

Capstrzyk, czapstrzyk, uderzenie w bęben pod wieczór jako znak do spoczynku, sonus tympani vespertinus, Bau. bić cz. revocare milites signo vespertino, id.

Car, imperator, princeps Russorum; carowa, imperatrix Russorum.

Ceber, vas, Cic. w ściśl. znacz, dolium, Col. do mycia, płukania, alveus, Liv. leje jak z cebra, magna vis aquae deiicitur, Liv.

Cebula, ziele kuchenne, caepa; cepa, Ceis. Allium Caepa, Linn. c. kwiatowa, jaką mają tulipany, lilie i inne kwiaty, bulbus, Plin.

Cebulasty, bulbaceus, bulbosus, Plin. pole ceb. caepina, Col.

Cebulka, bulbulus, Pall. caepula, Cael. Aurel.

Cebulnik, przedawacz cebul, caeparius ; c. handel, negotiatio caeparia.

Cech, 1) rzemieślniczy, towarzy-

Cecha

Ceklarz

109

stwo jednćj professyi osób, którzy za nadanym sobie przywilejem, schadzki swoje miewają, końcem utrzymania między sobą porządku, collegium, Cic. sodalicium; corpus , Pand. opificum societas, conventiculum; – 2) w górnictwie , kopalnia, szyba, puteus metallicus , Plin. – 3) przeu. koleżaństwo, sodalicium; congressio familiarium.

Cecha, 1) znak, signum , vestigium ; c. na skórze, nota ignis, ustionis; c. na bydlęciu, signum pecori impressum, Virg. c. złoczyńcy, stigma, Plin. Suet, nota inusta, Cic. cechowany, stigmatias-ae – m. (σ-ιγματίας), Cic. off. 2, 7, 25. nota stigmatis deformatus, Suet. Cal. 27. – 2) odciek na pieniądzach, nota, imago nummi; forma nummi, Quint. 1, 6, 3. – 3) przen. jest cechą słabego serca, imbecilli a-nimi est, Cic. div. 2, 60,125.

Cechmistrz, magister, praefectus collegii; qui praeest collegio.

Cechmistrzowski, qui est alicuius collegii; ad collegium pertinens ; posiadający prawo c. ius collegii habens.

Cechować, stigma alicui scribere, Quint. fronti alicuius imprimere, Petr. stigmatis nota aliquem deformare; notis compungere aliquem , Cic.- przen. nacechować się, notam turpidinis nomini suo, vitae suae inurere; vitam suam aspergere maculis, Cic.

Cedr, drzewo, cedrus, Plin. lignum cedrinum; olejek, oleum cedrinum , Plin.

Ceduła, scheda; scida, Cic. jako znaczek: tessera, Liv. prędko i krótko napisać co na c. coniicere aliquid in scidas , Muret. – cedułka, scidula, Cic. mała c. parva scidula; notować co na pojedynczych c. in singularibus scidulis notare aliquid.

Cedzenie, percolatio, Vitr. colatura, Cael. Aur.

Cedzić, colare, percolare aliquid, Coi.

Cedzidło, colum, Coi. fiscina ad

percolandum facta.

Cedziworek, linteum ad percolandum factum.

Cedziny, to co się na dnie ustało, sedimentum, Plin. 36, 10,15. quod residet.

Cęgi, plui·, obcęgi, forceps (ferrum capio), Ceis, apprehendere aliquid forcipe, Coi. żelazo obracać c. ferrum versare forcipe, Virg. ząb wyjąć c. dentem forcipe excipere, eximere, Ceis.

Cegiełka, laterculus; część cegły, frustum, pars lateris ; fragmentum tegulae, Liv.

Cegielnia, lateraria, Plin. piec do palenia cegieł, fornax lateraria.

Cegielniczy, przełożony cegielni , magister laterariae.

Cegielnik, ceglarz, co robi cegły, fictor laterum; laterarius, Non. qui coquit lateres.

Cegielny, laterarius-a-um, Plin. 19,8,45. latericius, Caes. B. C. 2,15.

Cegła, later-Sris, Caes.B. C. 2,10, palona, later coctus , coctilis , Van\ uiepalona, crudus, Vitr. c. robić, stry-cliować, lateres fingere, ducere , id. palić, coquere; c. budować, opere latericio struere, Coi. dachówka, tegula, Cic. żłóbkowata, imbrex, Plaut. nie zostawić żadnej c. na dachu, tegulam relinquere nullam, Cic. Ati. 9, 7, 5. cegła na proszek utarta, farina e lateribus.

Ceglany dach, tectum latericium; color laterum; murus latericius, Caes. ściana c. paries latericius.

Ceglarstwo, coctura laterum.

Ceglarz, zob. Cegielnik.

Ceglasty, colore latericio; ziemia

c. terra lateraria, Plin. adv. laterum, tegularum modo, forma.

Ceklarski, lictoris (Gen.); licto-rius-a-um , Flor. 1, 26.

Ceklarz, miejski sługa do łapania winnych, apparitor praetoris; w związku mowy: lictor, Liv. 1, 8. viator, Cic.

110

Cel

Cena

Cci, 1) do czego się mierzy, meta , Cic. scopus, Suet, trafić w cel, scopum ferire; nie trafić, aberrare a meta, a scopo; metam, scopum non ferire, non attingere; orbis ari scopum propositus; – 2) cel u strzelby, bulla; brać co na cel, telum dirigere in aliquid ; przen. animum attendere ad aliquid ; – 3) zamiar, consilium ; finis; jeszcze nie doszedłem do zamierzonego c. nondum ad propositum mihi finem perveneram, Gic. Sull. 4,11.

Cela, pokoik mniszy, cubiculum, Jan.

^Celebrant, śpiewający mszę uroczystą, qui sacris sollemnibus operatur; celebra, liturgia pontificalis ad altaria administranda; sacra sollemnia.

^Celebrować, mszę ś. odprawiać, sacris sollemnibus operari; res divinas facere.

Celnica, komora celna, locus vectigalis , portorii solvendi; telonium, Tertull.

Celnictvvo, telonium, Tertull.

Celnie, adv. l)n.p. strzelać, certo ictu destinata ferire, Curt. 7,5,41. certa tella mittere;- 2) egregie; eximie; excellenter; praeclare.

Celnik, 1) wybierający clo, exactor portorii; portitor; opis: qui vectigalia exigit, Cic. Manii. 6,16. telonarius , Cod. Theod. – 2) drzierzawca cła, redemptor portorii; publicanus, Cic. Acc. 3,34. qui vectigalia exercet, id. cła dzierżawa, redemptio portorii;-3) strażnik, portorii administer.

Celny, 1) urząd, zob. Celnictwo, Celnica; Celnik 3. – 2) praestans; excellens; eximius; egregius; – 3) zamiar , consilium praecipuum; mieć c. z. aliquid praecipue sequi, spectare, videre, Bau.

Celować, 1) dirigere, intendere ictum, telum ad aliquid; telo petere aliquid;-2) c.przymiotami, eminere; conspicuum esse; excellere, praestare; florere, aliqua re.

Celownik średnicy kątomiaru, dioptra (δΙοτΓτρα), Plin. 2,69.

Cpmbrować, studnię lub dół kopany ścianami drewnianemi po bokach wykładać, edolare, Coi. ascia aliquid fingere; exasciare; contabulare; materia, tabulis insternere, munire , obsopire; w kopalni, n. p. szybę cembrować, fodinae latera contignare, assibus et tignis munire.

Cembrowauie, fabricatio, Vitr. częścićj przez verba, jak: asciare, Vitr. dolare, Cic. edolare, Coi.

Cembrowina, cembrzyna,drzowa na cembrowanie zdatne, materia; ti-gna-onun, Cic.

*Cement, wody nieprzepuszczają-cy kit u murarzów, eaementum; litlio-colla (λ’.Οον.όλλα).

Cena, wymiar wartości, szacunek, taksa, ilość pieniędzy, za którą się co sprzedaje, pretium (cena kupna, opp. gratia), Cic. = zapłata, merces, id. cena zboża, żywności, annona, id. c.postanowić, nałożyć, oznaczyć, pretium statuere, Plaut. constituero, Cic. czego, na co, pretium alicui rei imponere, Quint. 12, 7, 11. c. oznaczyć, pretium facere, Plaut. conficere, Cic. Quint. 15,50. raz na zawsze, pretium semel eloqui, semol indicare (o sprzedawcy), naw. Cic. off. 3,15, 62. c. dóbr spadła, zniżyła się, pretia praediorum iacent, id. Rose. Com. 12,33. c. ról spada, pretium agrorum retro abit, Plin.ep. 3,19,7. zgodzić się na c. de pretio convenire, Quint. 4, 2,1. c. podwyższyć, pretium alicuius rei efferre, Varr. 3, 6. extr. augere, Plin. 12,19,42. c. zboża do góry pędzić (t.j. coraz więcój podawać pieniędzy), annonam flagellare, Plin. excandefacere, incendere (opp. anu. levare, laxare, Liv.) Varr. c. żywności zniżyć, annonam temperare, Suet. Tib. 34. być w c. esse in pretio, Plin. mieć

c. wielką, małą, pretii esse magni, Ter. parvi, Cic. za małą c. co sprzedać,

Cenić

111

parvo pretio vendere aliquid, Cic. jaka c. ? quanti indicas? quanti vendis rem, na w. Cic.

Cenić, 1) wymierzać wartość czego, cenę czego oświadczać, pretium indicare, statuere, Plin. – 2) ocenić, taksować, szacować, aestimare aliquid (c. Genit: et Abi. pretii), Cic. aestimationem alicuius rei facere, Caes. habere, Cic. pretium alicui rei statuere , Plaut. constituere, Cic. według majątku c. consere aliquem, id. wysoko, magno aestimare, id. malo, nizko, parvo, non magno aestimaro, bardzo nizko, tenuissime aestimaro, id.-moralnie c. szacować, magni, magno aestimare ; magni facere, ducere ; suspicere; diligere, observaro, Cic. magni pendere, Ter. numero aliquo putare aliquem, Cic. Manii. 13,37. być cenionym, esso in aliquo numero; diligi; observari; magni aestimari, id. bardzo c. permagno aestimare; maximi putare, facere, id. plurimi pendere, Plaut. facere, Nep. mało kogo c. despicere , contemnere aliquem, id. c. kogo nie dla majątku lecz dla cnoty, aliquem non ex fortuna, sed ex virtute pendere, Cic.Fam. 5,17,5.

Cenienie, oświadczenie ceny, cena, oj o sprzedawcy, indicatio, Plaut. Pers. 4, 4,37. aestimatio, Cic. b) o kupującym, licitatio, id. zresztą przez verba odpowiednie.

Cenność, wartość, szacowność, caritas; pretium, Cic. = wytworność, wyborność, excellentia, id.

Cenny, cenę. mający, szacowny, aestimatione dignus; magni faciendus, Cic. n. p. c. dzieło (szacowne), opus magni faciendum, haud contemnendum, egregium; c. list, literae gratae, iucundac, Cic. podarunek c. munus gratum, acceptum , Nep.

‘^Centrum, zob. Środek.

*Centurzya, ziele, jasieniec, goryczka włoska, tak nazwana od Centaura Obrona, centaureum, centau-

Cepueh

don albo contaurca-ao, Plin.

Cenzerować, błędy wytykać, o-myłki znaczyć, ganić, łatkę przypinać , obiurgaro, λ ituperaro, notare aliquid, Cic. perstringere, Liv. reprehendere, castigaro aliquem, Cic. cen-zerowany (gra, w ldtorćj się dla zabawy zdrożnośći jednego wytykają grzecznie i dowcipnie), ludicrum censorium ; ludus quo alios perstringimus, notamus.

Cenzerowanie, ganienie, wytykanie błędów, przypinanie łatek, ob-iurgatio; vituperatio; reprehensio, Cic. częściój przez verba.

Cenzor, 1) sędzia obyczajów w Kzymie, censor, Cic. – 2) sędzia, roz-sądnik i niejako probierz książek, a) nim są wydrukowane, iudex librorum typis exscribendorum, b) gdy już są wydrukowane, censor; iudex doctus, literatus; albo novi (orum) libri (orum) censuram (as) scribens, Wyttenb.

Cenzorstwo, urząd cenzorski, munus censorium; zob. także: Cenzura.

Cenzura, krytykowanie, krytyka, wytknięcie błędów, zdanie, 1) iudi-cium, Cic. censura, Gell. cenzura w Ilzymio , censura; magisterium morum , Cic. – 2) pozwolenie drukowania jakiego pisma, venia libri alicuius per typos vulgandi; przejść cenzurę, datur libri alicuius edendi venia.

Cep, plur. cepy, pertica, flagellum frugum granis excutiendis.

Cepak, 1) dzierżak cepowy, rękojeść , do którćj przywięzuje się bi-jak, manubrium perticae triturariae ; -2) młocek, excutiens flagello grana fragum; – 3) przen. człowiek nieokrzesany, homo agrestis, Cic. merum rus, Plaut.

Cepuch, czopach, 1) otwór w piecu, przez który dym wychodzi, fumariolum , Tert. – 2) wór napełniony słomą do zatykania c. obturamentum fumarioli; cepuchy poodmieuiać, spirandi mutare vias.

112

Ceru

Chaos

Cera, barwa twarzy, color – oris, Cic. w związku mowy: color, id. mienić cerę, color mihi immutatur; dobra c. color egregius; przyjemna c. color suavis.

*Cerata, woskowane płótno , linteum ceratum.

Ceregiele, korowody, ambages; molimina; tricae, Plant. Rud. 5, 2, 36. robić c. mores nectere; impedimenta obiicere; c. nie robić, missis ambagibus , Hor. Sat. sine mora, Cic.

♦Ceremonia, 1) obrządek uroczysty, caeremonia; ritus sollemnis, Cic. przy nabożeństwie, caeremonia; ritus sacri, id. wielkie, wspaniałe c. pompa sollemnis; apparatus splendidi; -2) znaki poszanowania, officium, Cic. zwyczaje uroczyste, pompa; apparatus ; – 3) w życiu potocznćm, kompli-menta, pozory, ambages , id.

♦Ceremoniał, zbiór i układ ceremonii , ritus; mos receptus; dworski, xitus aulici; officia aulica; rituum aulae et sollemnium consignatio, Jan. zachować c. servare morem, ordinem receptum.

♦Ceremonialny, sollemnis, Cic. ce-remoniant, homo nimis officiosus; nimis urbanus.

♦Ceremoniarz, mistrz ceremonii, officiorum, ritus aulici magister; admissionum magister , Ammian. 15 , 5, 18.

Cerkiew, kościół szczególnie greckiego obrządku, aedes sacra, templum sacrum ritus graeci.

Cerkiewny, ecclesiasticus, Eccl. ustawy c. iura sacrorum, Cic. adv. ecclesiasticae, Eccl.

♦Certowaćsię z kim, certare; concertare; pugnare; digladiari; condere ; controversiam habere cum aliquo, Cic.

♦Cesarski, w ogóle: CaesarSus,Ovid. augustialis ( rzadko), Tac. imperatorius, Suet, imperialis ; principalis, id. c. majestat., imperatoria maiestas, id.

tytuł: Maiestas, Magnitudo tua! adv. imperatori convenienter; ut decet imperatorem; principaliter, Plin.

♦Cesarstwo, imperium; principatus, Plin. ep. godność, dignitas; dignitas caesarea, imperialis ; maiestas imperatoria, Suet.

♦Cesarz, Caesar; Imperator; Augustus, Suet. Tac. cesarzowa, imperatrix; Augusta; jako małżonka cesarza, uxor imperatoria, Tac. Ann. 1, 41.

Cet czy licho, gra, par, impar? Suet.

Cętka, punctum ; z cętkami, maculosus; maculis sparsus, Liv.

♦Cetnar, pondus centenarium, Plin. centum pondo, librae; cetnarowy, centenarius.

Cewka, 1) w ogóle: rurka, tubulus; fistula, Cic. sipho, Plin. – 2) łzo-wa cewka, fistula lacrimalis, T. t.-3) przy szprycach: narząd przymocowany do rurek, przez który płyn wytryska, epistomium, Sen. – 4) narząd do zwijania nici, fistula textoria; – 5) w drzewach, roślinach, włókno, fibra, Cic. rurkowaty, fibratus;- 6) w młynie cylindrus; axis, Cic.

♦Cezura, w nauce o wiórszach, średniówka t.j. zgłoska ostatnia, która dzieli wićrsz na dwie prawie równe części, caesura; incisio, Diomed.3.

Cha, cha, ha; ha; he!

Chabanina, caro macilenta, ossea.

Chalastra, rodzaj najpodlejszych ludzi, turba; colluvies, Liv. faex populi; homines perditi, Cic.

Chałupa, wiejski, chłopski budynek, aedes rusticae.

Chałupnik, włościanin posiadający tylko chałupę, casarius, Ict.

Cham, (pogardliwie) rudis, agrestis, ferus, duris moribus, abiectus.

♦Chan, u Tatarów król, princeps; regulus.

♦Chaos, zamęt, mięszanina, chaos; rudis et indigesta rerum moles, Ovid. przen. omnium rerum perturbatio et confusio, Cic. adi. confusus ; pertur-

Chcieć

113

Cliap

batus, Oie. indigestus, Ouid. adv. perturbate et indisposite, Plin. ep. 124,19.

Cliap, (łapu, capu), raptim, Tac.

Chapanina, aviditas; voratus; intemperantia edendi.

^Charakter, (χαρα/,τήρ), 1) w o-góle: znak, character, Coi. signum; nota, Cie. – 2) w pisaniu: kształtowanie głosek, character; typus; notae secretae, Liv. notae, Suet. – 3) znamię, którćm się jedna rzecz od drugiej rozróżnia, nota, forma alicuius rei propria et peculiaris;- 4) zbiór przymiotów duszy, skłonności, animus; ingenium ; natura; indoles; łagodny, szlachetny, twardy ch. ingenium lene, liberale, durum, Ter. mieć zły i zepsuty ch. ingenio esse malo pravoque, Sal. nieskalany, integritas; innocentia et probitas, Cie. bonitas animi, Nep. Milt. 8,3. człowiek stałego ch. homo sibi constans , homo moderatus, gravis; bez ch. homo levis, vanus, multiplex, mobilis , varius, infirmus, sibi non constans, Cie. homo certa consilia et rationes non sequens; – 5) ranga, tytuł, locus ; gradus; dignitas; ornamenta; nomen; czasem: urząd, munus, Oie. mieć ch. posła, legati dignitatem, gradum, vices , partes sustinere, tueri; legationem obire, Cie. administrare, Nep. gerere, Quint.

‘•^Charakterystyczny, proprius; singularis, Cie.

^Charakterystyka, notatio, descriptio morum, animi vitaeque alicuius; imaginem, simulacrum alicuius exprimere.

•Charakteryzować, notare, designare , describere aliquid, Cie. się, facile cognosci; dignosci; se ostendere; se ostendere alicui inimicum, Nep.

Charchać, screare, Plaut. charcha-nie , screatus, Ter. charchaniom wyrzucać, exscreare aliquid, Ceis, char-chała, screator.

Charczćć, spiritum trahere, aegre moliri ; charczy, interclusus spiritus

arte meat, Curt. 3, 6, 14.

Charłak, 1) nędzarz, ubogi, vir mendicans; mendicus;- 2) chorowity, schorzały, languidus, infirmus ; – 3) koń, wół, strigosus, Coi.

Chart, gatunek psów, vertagus, Nart. 14, 200. canis substricta gerens ilia, Ovid. canis longus, Wyttenb. canis familiaris graius, Linn.

Chartowaty, alipes; velox; fugax.

Chaszcz, gęstwina, gąszcz, condensa arborum, Plin. locus densis fruticibus vestitus.

Chata, casa rustica; tugurium rusticum.

Chcącka, chętka, pożądanie, cupiditas ; libido; lubido, Cie. voluptas, id. szczególniój w plr. chcącki (zachcenia), libidines; voluptates; libidinum voluptates, Cie. chc. zaspokoić, libidinem explere, id. powściągnąć chc. libidines cohibere, domitas habere; cupiditatibus imperare; cupiditates coercere, Cie. chc. mię napada, libet, collibet, placitum est mihi aliquid, Cie. iuvat me, Liv. concupisco, appeto, cupio aliquid, Cie.

Chcenie, chęć, wola, ochota, voluntas, Cie. o bogach także: numen, n. p. bez chc. (woli) bogów nic się w świecie nie dzieje, sine deorum numine nihil rerum humanarum geritur, Nep. Timol. 4, 4. wewnętrzne przekonanie o najlepszćm chc. (chęci), conscientia optimorum consiliorum , Cic. to jest mojćm chc. haec est voluntas mea, ita hoc volo; ita fert animus; sic stat sententia.

Chcieć, mieć wolę, velle; est mihi aliquid in animo, habere in animo, Cic. także: cogitare; constituisse; instituisse aliquid, id. n. p. gdym do ciebie pisać chciał i już za pióro chwycił, przyszedł do mnie B. quum instituissem ad te scribere calamumque sumpsissem, Battonius ad me venit, id. Att. 6, 8, 1. niekiedy nie tłómaczy się to słowo „chcieć” przez velle lub temu 15

114

Chcieć

Chciwy

podobno, lecz wyraża się przez Fut. Aet. n. p. chcę ci coś powiedzieć, dicam tibi aliquid; niechcieć, nolle, Cic. bardzićj, więcćj chc. maile, id. czy chcę, czy niechcę, velim , nolim , id. N.D. 1, 7, 17. clice i niechce, modo vult, modo non vult, cunctatur; certum consilium capere non potest, na w. Cic. = życzyć sobie, pożądać, velle; cupere; wwyższ. stopn. avere; gestire; petere, appetere, expetere aliquid, Cic. n. p. chory chce jeść, aegrotus appetit cibum; co chce (życzy sobie) ojciec? quid sibi vult pater? Ter. Andr. 2, 3, 1. co chcesz? quid tu tibi vis ? id. jak chcesz, ut libet, Cic. chcesz aby odszedł? visne eum abire, discedere? do kogo iść chcesz? quem adire, convenire, visere cupis ? czego chcesz odemnie? quid est, quod me velis ? num quid me vis ? Ter. = w dalsz. znacz, tyle co rozkazywać, velle, iubere, η. ρ. chce, aby to się (tak) stało, hoc fieri ille iussit, voluit; chcę, aby tak było, hoc ita fieri volo, iubeo; ehe. kupić, empturire, Varr. chc. jeść, esurire, Cic. tudzież w prośbach: n. p. chcesz to uczynić? hocci-no facere velis ? chcieć, mieć zamiar, m p. co chcesz przez to powiedzieć? quorsum spectat oratio tua? qua mente, quo consilio hoc dicis, na w. Cic. niewiem czego on chce, quid sibi isto velit, nescio, non video, id. chcę przez to powiedzieć, hoc dicere volui; in hanc sententiam illa sunt a me dicta; chc. dopuścić, podoba się komu, velle; η. ρ. jeśli tak Bóg zechce, siDeus voluerit, Deo volente; si Deo visum fuerit; Bóg chciał, że…. faxit Deus, ut…. Cic. chcieć, mieć w myśli, wyraża się w łacinie zwykle przez Fut. albo: in eo est, ut; n. p. chciał prawie odejść, modo abiturus, discessurus erat; chciał bitwę rozpocząć, pugnam commissurus erat; gdy go już chciano pochwycić, quum iam in eo esset, ut comprehonderctur, Nep. Paus. 5,1.

chcieć się, n. p. drzewo niechce się palić, lignum lenta flamma, lento igne absumitur; gwóźdź nie chce wyleść, clavus firmiter haeret, aegre evelletur; często oznacza „ chcieć “ pewien stopień obojętności na wypadek ja-kićjś rzeczy; n. p. co do mnie, niech ezyni co chce, per me faciat, quod libuerit, quod placuerit; niechaj przyjdzie , kiedy chce, veniat, quando libuerit.

Chciwość, chcenie silniejsze czego, chęć, chuć, żądza, cupiditas, Cic. cupido, Plaut. Sal. Liv. Hor. aviditas; libido, Cic. silna chc. impetus a-nimi; ardor; sitis, id. appetitus, appetentia, id. chc. przyrodzona, cupiditas naturalis, id. desiderium naturale, Col. nienasycona chc. insatiabilis, inexplebilis cupiditas, id. wzbudzić w kim ehc. alicui cupiditatem iniicere; aliquem in cupiditatem impellere; cupiditate aliquem inflammare, id. chc. powściągnąć, przytłumić, cupiditatem coercere, tenere, comprimere, restinguere; appetitus contrahere, id. zaspokoić chc. appetitus sedare; cupiditatem explero, satiare, id. jeśli są namiętne, silne, cupiditatem, ardorem restinguere, id.

Chciwy, niepohamowanie czego pragnący, cupidus ; avidus; appetens; studiosus alicuius rei, Cic. desiderio alicuius rei captus, Ter. w wyższ. stopn. desiderio incensus, flagrans, Cic. chc. sławy, avidus laudis gloriae, appetens gloriae, id. być chc. cupere, concupiscere, avere, appetere, desiderare aliquid; imminere alicui rei i ad aliquam rem, id. absolute: avere, gestire; cupiditate , desiderio affectum esse , id. stać się chc. cupiditate, desiderio incendi; iniicitur mihi alicuius rei cupiditas, id. zrobić kogo chc. cupiditate aliquem incendere, afficere, in cupiditatem impellere, id. chciwie, cupide; avide; appetenter; studiose, Cic. bardzo chciwie, flagrantissime, Tac.

Clięć    Chirurg    115

Chęć, życzliwość, przychylność, uprzejmość, voluntas erga aliquem; inclinatio voluntatis , Cie. benevolentia; studium; animus propensus ad aliquem ; mioć ch. do czego, adiicere mentem alicui rei, Ovid. dobro ch. dia kogo, affectio erga aliquem, Plin. navo alicui benevolentiam, Cie. gratificor alicui; okazanie ch. gratificatio, Cie. Mur. 20, 42.

Chędogi, purus, Cie. mundus, Plaut. nitidus; elegans , Cie. munditiae studiosus amans; adv. munde; e-leganter; elegantissime; pereleganter; laute, munditer vestitus, Plaut.

Chędogość, puritas; munditia; nitor; elegantia; lautitia, Cie.

Chędożyć, purgaro; expurgare; depurgare locum , Cato, detergere, Plaut. abstergere, C¥c.extergere,Pteut. tergere, Cie. wodą, abluere, eluere; drzewa, arbores purgare, expurgare; drzewa z mchu, arbores emuscare, Coi. extrico silvestrem agrum, Coi. concinno viam, vestem, Plaut.

Chełpić się, chlubić się, v. intr. se iactare; se ostentare, Cie. magnifice se inferre, Plaut. słowami ch. insolenter gloriari, Cie. czóm, iactare, o-stentare aliquid; ebullire virtutes et sapientias, Cie.

Chełpiciel, grandiloquus, Cie. ma-gniloquus , Tac. lingua fortis; vaniloquus, Liv. iactator, Quint. ostentator, Liv. gloriosus, Cie.

Chełpienie się, iactatio; ostentatio; gloriatio, Cie. iactantia, Quint. magnificentia verborum, Cie.

Chełpliwość, vanitas, zob. Chełpienie się.

Chełpliwy, magniloquus , Ταc. grandiloquus; gloriosus; vanus ; adv. gloriose; iactanter; magnifico.

♦Chemia , nauka oddzielania o-gniem złączonych przodtćm substan-cyj, chemia; cliemice, T. t.

♦Chemiczny, chemicus, T. t.

♦Chemik, chemicus, T. t.

Cherlać, ciągle choć nie ciężko chorować, diuturno licet non gravi morbo teneri; tenui valetudine uti; levi morbo affectum esse, Cie. minus commoda valetudine uti, Caes.

Cherlak, valetudinarius, Suet, causarius, Liv. jvdalsz. znacz.: infirmus; imbecillus, Cie. invalidus, Liv. proclivis ad aegrotandum, Cie.

Chętka mnie bierze, cupido me cepit, Liv. in libidinem mihi aliquid venit, Cie. desiderium, Cie.

Chętliwość, animus promptus, paratus ; facilitas ; officium; voluntas ; studium.

Chętliwy, pełen chęci, promptus; paratus; facilis.

Chętnie, libenter; propense; propenso animo, Liv. lubens; libens, Ter. Ovid. enixe suscipere causam alicuius, Cie. logere studiosius, Quint.

Chętny, libens; officiosus; promptus; prolixus animus, Cie.fam. 3,8,8.

♦Chimera, (χιμαίρα) 1) chimaera, dziwotwór; – 2) urojenie, dziwactwo, commentum; portentum; somnium, Cie. chimery, commenta opinionum; opiniones fictae atque vanae , Cie. N. D. 2, 2, 5.

♦Chimerować, se obfirmare; inanibus curis, cogitationibus indulgere; ineptire.

♦Chimeryk, qui inanes curas animo volvit; homo morosus , difficilis, tristis, Cie.

♦China, (do zażywania) cortex Peruvianus ; cortex febrifugus , T. t. drzewo, Cinchona, Limi.

♦Chiragra, łamanie w ręku, chiragra, Ceis, (χειράγρα).

♦Chiromancya, wróżenie z rąk, chiromantia; opis : ars e manuum lineamentis futura praedicandi; chiro-mancista, rękowieszcz,chiromantes-ae.

♦Chirurg, cyrulik, lekarz chorób zewnętrznych, ran, i t. d. chirurgus, Ceis, vulnerum medicus, Plin. być ch. manu mederi, Cels. praef.

116    Chirurgia    Chlebokradzca

•Chirurgia, cyruEctwo (χέψοορ-γιά) chirurgia; ars chirurgica; medicina, quae manu medetur, Ceis, praef.

^Chirurgiczny, cyruliczy, chirur-gicus; vitia, quae medicamentis non vincuntur, manus auxilium desiderant, Ceis. 7, 30. chirurgicznie, manus auxilio; manu; niemoc ciała chirurgicznie leczyć, vitia corporis manu mederi.

Chlastać, n. p. błotem na co, luto conspergere aliquid; aliquid aliqua re inquinare, contaminare; chi. się w wodzie, aquam, undas leniter agitare;-2) cld. kogo, verberare, percutere a-liquem.

Chlastanie, respersus; contaminatio; agitatio aquae, undarum; rękami, plausus, Cic.

Chlastawa, ziele, conyza, (ζ,ίνυζα) Linn.

Chlób, upieczona w piecu bryła mąki zaczynionej , 1) właść. panis, Cic. zwyczajny, w domu pieczony chi. panis cibarius, id. plebeius, Sen. secundus , Hor. ep. secundarius, Suet. biały, p. candidus, Plin. siligineus, Sen. czarny, p. ater, Ter. delikatny, pulchny, p. tener, Sen. twardy, suchy, stary, p. durus , siccus, vetus, Plin. jęczmienny, p. hordeaceus, Sen. pszeniczny , p. triticeus, Cal. kwaszony, p. fermentatus, Cels. niekwaszony, p. sine fermento, id. kawałek chi. frustum panis , Cał. ap. Gell. kawałeczek skwitnionego chi. mucidum panis frustum, Juv. cld. piec, panem coquere , Plin. chi. od piekarza kupować, panem a propala emere, Cic. cld. z czego wyrabiać, p. efficere ex aliqua re, Ceres. B. C. 3, 48. jeść co z cld. edere aliquid cum pane, Plin. adhibere aliquid ad panem, Cic. Tuse. 5, 34, 09.- 2) niewłaściwie, = pożywienie, utrzymanie, victus; victus quotidianus; res ad vitam necessariae, Cic. mieć cld. (utrzymanie) , habere, suppedit, unde quis vivat, quod suppeditet ad victum cultumque, na w. Cic.

mieć szczupły kawałek chi. (utrzymanie) , habere, unde vitam quis tolleret; tenuem victum habere; mieć ledwo na chl. vix habere, quod suppeditet ad necessarios vitae usus, quo vita toleretur, Cic. mieć dobry kawałek chl. satis habere; suppedit, unde bene quis vivere possit; pożywać własny kawałek chl. suis sumptibus, non alienis vivere; do suo vivere; łatwo zarobić sobie na kawałek chl. facile victum quaerere, Ter. gorzko (w pocie czoła) na kawałek chl. sobie zarabiać, non sino labore victum sibi parere, quae ad vitam tolerandam necessaria sint; pozbawić kogo chl. victu aliquem privare; victu, quaestu a-liquem fraudaro, Ter. łatwo znaleść chl. facile parare, quae ad victum suppeditent ; dopomódz komu do kawałka chl. prospicere alicuius rationibus; providere alicui victum; być na czyim chl. ab aliquo ali, na w. Cic. szukać cld. victum quaerere; żebrząc, victum mendicando quaeritare; dia chl. uczyć się, litterarum studia ad mercedem atque quaestum abducere, na w. Cic.

Chlebnica, szafa do cldcba, armarium panis; = komora chlebna, cella panibus asservandis.

Chlebnik, piekarz chlebowy, pistor, Cic. panifex-Icis. Theod. Prisc.

Chlebny, na cldćb, odchlćba, η. p. cld. mąka, farina pani coquendo; nóż chl. culter cibarius; worek chl. pera panaria; tudzież: panarium, Plin. ep. szafa chl. armarium panis; targowica chl. forum pistorium, Aur. Viet, zboże chl. secale familiae alendae destinatum; waga chl. trutina panis ponderi examinando.

Chlebodawca, qui alicui victum suppeditat; jeżeli znaczy tyle, co pan domu, gospodarz, herus, Ter. paterfa-milias, Cic. ogóluićj: dobroczyńca, do-brodzićj, zob. obydwa.

Chlebokradzca, złodzićj chlebo-

117

Chloborodny

wy, niewłaść. ten, co drugiego kawałka clilcba pozbawia , qui alicui quaestum intercipit.

Chleborodny, clilćb, czyli zboże rodzący, poetycznie zamiast (zob.) u-rodzajny, fertilis; uber, Cic.

Chlebowy, do chleba należący, n. p. clii. kosz, panarium, Piin. ep. 1, 6. clii. drzewo, Artocarpus, Forat. zupa clii. intrita ex aqua calida; ius nigrum; taksa clii. pretium panis; ciasto cld. massa farinacea pani coquendo ; skórka clii. crusta panis, Plin. tort clii. mniej więcej: artolaganus, Cie. Fam. 9 , 20 , 2. lub: artopticius panis dulcior, na w. Plin. 18,11,27. nauki chlebodawcze, do których się przykładamy dla utrzymania, litera-rum studia ad quaestum relata, intra victus parandi angustias coercita; albo: literae artesque, in quibus non libera animi delectatio quaeritur, sed necessaria vitae utilitas, Cie. literae pingues, Muret, w lepszdm znaczeniu: disciplinae graviores, Ruhnlc. poświęcać się takowym : literarum studia quaestu metiri, ad quaestum referre; albo: literas et artes ad mercedein atque quaestum abducere, na w. Cie. div. 1, 41, 92.

Chleburad, chciwy na clilób, dla chleba wszystko czyniący, avidus, appetens panis; qui malo vitam tolerat; vix habet unde vivat.

Chłeptać, pić wodę jak psy, lambitare , lambere, Cie. Colum, ligurire, Varr. Ter. Hor.

Chłeptanie, lambitus-us, Aurei. Victor, tudzież przoz verba.

Chlćw, komórka na świnie , hara, suile, Coi. Chlewiarnia = chlewy.

Chlipać, ciekłego co w siebie brać, czerpać ustami napój albo wodę, sorbere, Plin. obducere aliquid, Cic. cokolwiek chlipnąć, sorbillare aliquid, Ter. – Chlipanie, sorbitio, Pers.

Chłód, umiarkowanie ciepła i zimna , środek między niemi, często

Chłopiec

jedno znaczy, co powietrze chłodne, lub cień chłód sprawujący, frigus temperatius, tudzież: frigus amabile, Hor. także samo: frigus, Cic. chłodne powietrze , gratum frigus coeli; = chłodne , cieniste miejsce, locus frigidulus, umbrosus, opacus ; – chlodek, tyle co clił. powietrze, albo clił. miejsce.

Chłodnąć, chłodnieć, stać się chłodnym, stygnąć; frigescere; refrigescere, Cat. defervescere; przen. w gniewie chł. iram in aliquem evomere, albo absolute: animum explere, Ter. Andr. 1,2,17.

Chłodnik, 1) zob. Altana 2. – 2) w hutach śklannych , piec, w którym się śkło ochładza, fornax refrigeratoria ; – 3) trunek chłodzący, potio refrigeratrix , Plin.

Chłodno, suffrigide, suhfrigido, Geli.

Chłodny, frigidulus, Vir;/, frigidiusculus, Geli. 3, 10, 16. frigidus; gelidus, Cic. chł. źródła, gelidae perennitates fontium, Cic. N. 1).2, 39. refrigeratorius , Plin. frigidarius, Vitr.

Chłodzenie, refrigeratio, Cic.umbra fessis praebet refrigerationem, fessos refrigerat.

Chłodzić, frigefactare, Plaut. refrigerare, Ceis, frigidum facere; chł. się, refrigerari, Cic. o rzeczach: frigescere ; defrigescere (opp. calescere, Ceis.) Coi. ochłodzony, refrigeratus, Cic. przen. o gniewie, ira defervescit,

Cic.

Chłonąć, 1) zob. Pochłonąć;- 2) clił. płomieniem zemsty, ardet animus ad ulciscendum, Caes. Ii. G. 6, 34. exardescere iracundia; excandescere ira, Cic. odio accendi, Liv. invidia aestuare , Sal.

Chłop , 1J rolnik, agricola; agri cultor; terrae cultor, Cic. ruricola, Coi. rusticus; agrestis ; – 2) w grze szachów , latro , Ovid. latrunculus, Sen. miles gregarius; pedes.

Chłopiec, puer (do 17.r.) Cic. w

118

Chlubić

Chłopka

clalsz. znacz, homo aetate satis provecta, satis grandi aetate; adi. puerilis ; adv. pueriliter,

Chłopka, rustica, lior, colona, Ovid.

Chłopski, 1) wiejski, rusticus; rusticanus, Cic. – 2) prosty, niezgrabny, nieokrzesany, rusticus; agrestis; rudis; incultus; subrusticus, Cie. chłopskie obyczaje, mores rustici; adv. rustice, mówić po chłopsku, rustice loqui, Cie.

Chłopstwo, 1) zbiorowo: chłopi ja-kiój krainy, universi rustici; – 2) stan chłopski, rusticitas , Pall. ordo rusticorum, Cie. colonatus, Cod. Theod. pod względem sposobu życia: vita rustica et agrestis , Cie. – także: plebs rustica; agrestes ; rustici, Cie. homines rustici, id.

Chłosta, plaga, bicie, chłostanie, smaganie, ictus; plaga (u. p. laską, mieczem, biczem , rózgą i t. p.) Ge. dać komu clił. plagam alicui iniicere, infigere, id. inferre, Plin. dostać clił. plagam accipere, id. vapulare, Ter. caedi, Cie. verberibus affici, mulcari, Tac. dać clił. biczem, rózgą, caedere aliquem flagello, virgis; tudzież: verber; verbera, Cie. znosić chł. plagas pati, Ter. plagas perferre, Cie. użyć chł. verbera adhibere; id. zasłużyłeś chł. dignus es verberibus, Plaut. dignus es, qui vapules = nieszczęście, plaga; casus; vulnus; damnum, Cie. silna chł. fulmen, id. ciężka, lekka, gravis plaga, casus, levis plaga, id. zgubna, śmiertelna, plaga pestifera, id. ta chł. dla Lacedemończków była jeszcze znośną, haec quidem plaga Lacedaemoniis mediocris erat, Cie. off. 1,24,84. nic nie zważać na najcięższe chł. losu, fulmina fortunae contemnere, id. Tuse. 2,27. 67. gdy więc chł. szła za chł. ita quum damna damnis continuarentur, Tac.Agr. 41.

Chłostać, smagać rózgami, verberibus aliquem castigare; verberare;

percutere, caedere aliquem, Cie. będziesz chłostany, verbera tibi parata erunt, Ter. Ileaut. 2, 3,115. albo: vapulabis, id. a jeżeli się odnosi do 3cićj osoby: vapulabit, vapulabunt, tudzioż: pulsare et verberare, Cic. mocno kogo chł. aliquem probe percutere, plagis irrigare, Plaut. rózgami, acerrime caedere aliquem virgis, Cie. Verr. 5, 54, 142. być chłostanym, vapulare, Ter. także : aliquem flagellare , Suet. caedere loris, Cic. flagris, Liv. flagellis , Sen. do krwi kogo chł. ad sanguinem flagris .caedere aliquem, na w. Liv.

Chłostanie, flagellatio, Ter. pulsatio , verberatio, verbera, Cic. czę-ścićj zaś przez verba odpowiednie.

Chluba, szczycenie się czćm, gloriami·. κλέος, είίκλΐΐα); laus (gr. έπαινος); decus , Cic. fama, nomen, id. z chi. mówić co o kim, laudare aliquem ob aliquid; cum vera gloria praedicare aliquid de aliquo, id. czynić wszystko dla chi. omnia ad gloriam revocare, id.Flace. 12,28. być chlubą, gloriae, laudi esse; laudem, decus afferre, id.

Chlubić się czćm, z czego, de se praedicare; se iactarc, ostentare; gloria sese et praedicatione efferre, Cie. czćm, gloriari aliqua re, de, in aliqua re, id. chlubiący się czćm, iactator, ostentator, id. lubią się tćm bardzo chi. in eo multum gloriari solent, id. de rep. 1, 6. nie wstyd filozofa chi. się, że się tego nie boi ? non pudet philosophum in eo gloriari, quod haec non timeat ? id. Tu.se. 1, 21,48. nie jest przyzwoitą rzeczą, chi. się (z czego), zwłaszcza bez powodu, deforme est, de se ipso (ipsum, Greli.) praedicare, praesortim falsa, id. ojf. 1,38,139. módz się słusznie czćm clii. aliquid vera cum gloria de se praedicare posse, id. Pis.

1,2. słusznie fortuna (po) chi. się może, że więcćj zdziałała, niż roztropność wodza, fortuna, se plus valuisse, quam ducis prudentiam, vere potest prae-

Chlubienie

Chmurzyć

ll‘J

dicare, Nep. Thras. 1,4. chlubić się z czyjćj przyjaźni, amicitia alicuius decus milii affert, est mihi laudi; zob. Chełpić się.

Chlubienie się (zczego), iactatio; gloriatio; ostentatio, Cic. próżno chi. się, vana praedicatio, Plin. zob. Chełpienie się.

Chlubny,zaszczycający, honor czyniący , decorus : honorificus ; amplus , Cic. gloriosus; honestus , magnificus, id. n.p. chi. śmierć, zwycięztwo, gloriosa mors, id. victoria, Sal. chi. śmierć zdaje mi się być pożądaną, optabilis milii videtur mors cum gloria, Cic. Tuse. 1, 49,116. P. Decius poniósł wśród nieprzyjaciół chi. śmierć, P. Decius, quum mediis in hostibus versaretur, maxima cum gloria occidit, id. div. 1, 24,51. chi. czyn, gloriosum factum, id.- adv. gloriose; magnifice; magnificenter; honeste, Cic. n. p. konsulat bardzo chlubnie sprawować,, consulatum magnificentissimo gerere, Cic. nieprzyjaciół clii. zwyciężyć, hostem egregie vincere , Liv.

Chlupać, chlupotać, bełkotać, burczeć , glukać (o wodzie), 1) nieprze-chod. strepere; murmurare, Ovid. – 2) przechod.aquam, undas leniter agitare.

Chlustać, chlustem wylać, plusnąć, pryskać, aspergere; conspergere , respergere aliquid aliqua re, Cic. clii. kogo, uderzyć kogo czem, verberare ; percutere aliquem aliqua re, Cic. po gębie kogo, ducere alicui alapam, Phaedr. 5, 3, 2. colaphum, Quint.

6,3, 83. colaphum alicui infringere, Ter. Ad. 2, 1,45. mocno , graviter os alicuius percutere, Plin. ep.

Chlustnąć, także chlusnąć, (je-dnotl. od chlustać) kogo n.p. w gębę, graviter os alicuius percutere, Plin. ep. gravem colaphum alicui ducere, Quint. chlusnąć na kogo czćm, n. p. wodą, aliquem aqua perfundere, Plin. gorącą wodą, ferventi aqua perfundere aliquem, Cic. Vcrr. 1, 26, 67.

Chłypać, zob. Chlipać.

Chlysnąć, chlisnąć, ehłystać, cie-kliznę nagle połykać, sarkać w się, sorbere, absorbere aliquid, Plin. sor-billare, ducere , ligurire aliquid.

Chłystek, hołysz,golec, człowiek bez znaczenia i powagi, homo omnium rerum inops; = człowiek młody głupi , iuvenis stolidus, immaturus , imberbis, tiro, stupidus; głupi, nic wart aprzytóm zarozumiały, arrogans, Cic.

Chmara, zob. Chmura.

Chmiel, lupus; Plin. Humulus Lupiilus, Linn.

Chmielić, lupulo condire, temperare , miscere, η. p. cerevisiam.

Chmielina, frutex lupi, lupuli.

Chmielnik, hortus lupis colendis; hortus aut ager lupis consitus.

Chmielny, lupis abundans, fecundus.

Chmielowy, n.p.latorośl, viviradix lupi; ckm. góra, collis lupis consitus ; kieł chm. turio lupi, Coi.

Chmura , 1) ciemny dćszczowy obłok, nubes; czarna, ciemna, gęsta chm. nubes atra, opaca, Cic. spissa, Curt. chm. się zbierają, nubes coguntur, Cic. – 2) przen. chmura czego,

n. p. dymu, nubes fumi sursum se rotantis; kurzu, nubes pulveris; jeźdźców , nubes equitum, peditum, locu-strarum, Liv. o nieżywotnych rzeczach: chm. strzał, nimbus telorum, pilorum ; nube iaculorum obrui, Liv.

21,55.-3) nieszczęście, zgryzota, dolegliwość , nubes; malum; incommodum ; – 4) przysłów, z wielkiej chmury mały deszcz , = verba factis maiora , Bau.

Chmurka, nubecula, Plin.

Chmurny, nubilus, Plin. obnubilus ; chm. być, nubilare, Farr.

Chmurowladca, nubes cogens, colligens.

Chmurzyć się, obnubilari; nubibus obduci; niebo się chmurzy, coelum nubibus obducitur; coelum obnu-

120

Cliobot

Chomolec

bilatur; przen. która troska chmurzy czoło ? quao animi aegritudo serenita-tatem vultus obnubilat? na w. Geli.

1,2,5.

Chobot, choboty, 1) obuwie skrzy-dlaste z jakiem Merkuryusza malują, talaris; talaria scii, calceamenta, vincula, Virg. skrzydła u nóg Merkuryusza; – 2) ziele, clymenus, Plin.

25,7,33.

Choć, chociaż, 1) adv. minimum; saltem; certe; quidem, Cie. – 2) coni, zob. Acz.

Chochla, tyczek u niewodu, paxillus (od pango, wbijam) Cie. cultellus, Vitr.

Chochoł, czub na głowie, capillitium , App. tutulus , Varr. comma spissa, Hor. na hełmie, crista, Liv.

Chód , chodzenie, sposób chodzenia , itus; incessus; ingressus, Cie. ch. prędki, incessus citus; powolny, tardus; niezgrabny, rustice incedere.

Chodaczki, podkolanek (dla prostego chodzenia dzieci), serperastra–Orum, Varr. L.L. 9,11.

Chodak, gatunek prostego obuwia, calceus e libro confectus.

Chodnik, zob. Aloa.

Chodzenie, itio; gressus; ambulatio , Cie. gressio, Pacuv. w czasie chodzenia, inter eundum; iens; ambulans ; incedens, Cie.

Chodzić, ire, meare ; commeare; gradi; ingredi; vadere in hostem, in proelium , adversus aciem, Liv. incedere ; chodzę w sukni, incedo vestitus, Plin. spokojnie ch. ambulare (opp. currere, salire) Cic.or. 1,61,261. o-znaczając miejsce: ire; proficisci; cedere; concedere; contendere; petere aliquem locum; dokąd ? contendere , vadere ad, in aliquem, alquid; ire, abire, proficisci aliquo, Cie. accedere ad aliquem; adire, convenire aliquem , Cie. – z kąd ? exire; egredi; excedere; przez co ? petere, proficisci per Macedoniam, Cie. transire;

traiicere; superare aliquid; vadere super occisorum corpora, Sal. przez most, ponte flumen transmittere, Plin. ep. 8, 8,5. w dom, introire in aedes, in domum, Cie. chodzę po górach, polach, peragro campos , montes , nemora, Cie. perambulo rura,/for. chodzę za kim, assequor, assector, consector aliquem, Ter.

Choica, drzewo, pinus, Plin. pinus silvesrtis, Linn.

Choina, gałązka, frons pinea; las choinny, pinetum, Plin. drzewo ścięte , lignum pineum; kora ch. cortex pineus, Coi.

Cholera, (χολέρα żółć; choroba z żółci pochodząca) cholSra morbus, T. t. wyrzucić żółć, choleram evomere , Lamprid. chorować na chorobę żółciowa, cholera laborare, Cels. żółć poruszyć, mieć się do wymiotów żółci, facere choleram, Cels. rozgniewać kogo, adducere aliquem ad choleram, Ilieron.

Choleryczny, 1) cholericus, Plin.-

2) porywczy, gniewliwy, fervidus; vehemens ; iracundus, Cic. temperament chol. ingenium fervidum, Liv.

Cholewa, scapus caligae; przen. gęba jak ch. lingua intemperans, petulans , improba; palić ch. do… mulierem percolere; eius sectatorem esse, na w. Tae. captare alicuius mulieris amorem; poznać pana po ch. specie noscitur.

Chomąt, obłąk do zawdziania koniom na szyję, skórzany, wypchany, ldeszczynami drewnianerni ściągnięty, żeby tem silnićj całym karkiem ciągnęły, iugum; póżnićj: helcium, App.

Chomik, mysz wielka ziemna , Mus Cricetus, Linn. Marmota Crice-tus, Blumenb.

Chomolec, chomulec, drzewo w końcu skrzydeł niewodowych, w poprzek sadzone, arrectaria (opp. transversaria) , Vitr. 2, 8 , 20. arrectaria verriculi.

Chop

Chop, odgłos nagłego i mocnego uderzenia, tax, Plaut. cliop, subst. zam. skok, n. p. cbop zrobić, saltum dare, Ovid. salire, Cic. nie mów chop, aż przeskoczysz! nondum plane expeditus es, na w. Cic. Att. 4,16, 9.

Chopnąć, gwałtownie na prędce uderzyć, ferire, percutere aliquem, Cic. zob. Chlusnąć.

Chopnąć, wyskoczyć do góry, subsultare, Plaut. exsilire; exsultare, Cic. prosilire, Liv.

*Chór, 1) miejsce w kościele dla śpiewaków, chorus symphoniacus, musicus ; albo : chorus canentium, Cic. -2) zbiorowo: kilku razem śpiewających , grających, canticum ab omnibus cantandum, s. cantatum; – 3) część kościoła, gdzie wielki ołarz, i miejsce za ołtarzem, gdzie katoliccy księża śpiewają, cella sanctior; – 4) chór, wyższe miejsce, gdzie śpiewają lub grają, suggestus symphoniacus.

Chorągiew, znak wojskowy, pod którym gromadzić się mają żołnierze, signum militare, Cic. także samo: signum; – główna ch. oddziału wojska, vexillum, Caes. zatknąć ch. vexillum proponere, id. tollere, Jlirt. zniżyć, pochylić ch. submittere vexillum, Stat. postępować za ch. signa sequi, Curi. subsequi, Caes. w dalsz. znacz, castra sequi, Nep. opuścić ch. signa militaria relinquere; a signis discedere, Caes. signa relinquere, Liv. uciec się do, pod ch. ad signa se recipere, Caes. nieść ch. signa ferre, id. przysięgę złożyć pod cli. sacramentum dicero, Tac. kazać przysięgę złożyć pod ch. aliquem sacramento obligare, Cic. religione sacramenti obstringere, Just. sacramento adigore, Liv.

Chorągiewka, parvum vexillum; wyższa część u pióra, crista pennae; na dachu, signum in tecto versatile, ventorum index; przen. zwinąć ch. mutare sententiam, consilium, Cic. ch. okrętowa, bandera, vexillum na-

Clioroba    121

vale; lub tćż samo: vexillum, albo; insigne.

*Chorał, śpiewanie prosto jednym głosem w kościele, canticum ecclesiasticum; melodya do tego, modi cantici ecclesiastici.

*Choralista, śpiewak chórowy,symphoniacus ad sacra, Bau. w klasztorach; qui canonici vices canendo sustinet.

*Ckoralny, od chorału, n.p. śpiew, carmen canticum; tudzież: chorus, lior. A. P. – śpiewak ch. symphoniacus; książka ch. promptuarium modorum ad cantica sacra scriptorum.

Chorąży, signifer, Cic. Caes. vexillarius , Liv. aquilifer (który orła nosi) Cic. draconarius, Veget, godność koronna, signifer, Cic. vexillifer, Pru-dent.

*CllÓrek, mały chór, parvus chorus ; tudzież: suggestus symphoniacus parvus, lub : parva cella sanctior.

Choroba, słabość, niezdrowie, niemoc , morbus, (opp. sanitas); aegrotatio , Cic. często także choroba: valetudo, lecz najczęścićj z dodatkiem, jak: infirma, aegra, adversa, incommoda ; ch. zaraźliwa szybko się szó-rząca, pestilentia, Cic. morbus pestifer , Coi. lues, Virg. Ovid. ciężka, niebezpieczna,śmiertelna ch. morbus acer, Plaut. gravis , periculosus, mortifer, Cic. valetudo gravis usque ad periculum vitae, Plin. ep. valetudo gravis et periculosa, Suet, ciągła, nieustająca ch. valetudo perseverans, Plin. ep. morbus tenax, Suet, coroczne i w pewnym czasie powracające ch. valetudines anniversariae et certo temporo recurrentes, Suet. Oct. 81. wzmagająca się ch. morbus ingravescens, Cic. popaść w ch. in morbum cadere, incidere, delabi, Cic. in adversam valetudinem incidere, Plin. ep. 7,1, 3. w długotrwałą ch. popaść, longinquo morbo implicari, Liv. 1,31. napada kogo ch. morbus opprimit aliquem, Cic. vis mor-16

122    Chorobliwy    Chórzysta

hi aliquem invadit, incessit, Plant. adoritur, Liv. wzmaga się eh. morhus aggravescit, Ter. ingravescit, crescit, Cic. cli. pogorszą się, morbus fit amplior, Ter. cli. starzeje się, zagnieżdża się,inveterascit morbus, Ceis. 3, 22. cli. zmniejsza się, ustępuje powoli, morbus minuitur, declinat, Plin. senescit, Cic. staje się znośniejsza, morhus levior esse coepit, Nep. ch. stoi w mierze, morhus consistit, subsistit, quiescit, Ceis. ch. opuszcza kogo, morhus decedit ab aliquo, Nep. ch. gras-sowala między prostym ludem, vis morbi evagata est per ignota capita, Liv. 3, 7. ch. leczyć, morbo mederi, Cic. morbum sanare, Plin. nabawić kogo ch. morbum alicui afferre, ineutere, Plaut. przyjść do siebie, ozdrowieć, ex morbo recreari; convalescere, Cic. ch. duszy, umysłu, morbus, aegritudo, aegrotatio animi, Cic. vitium mentis humanae, Sen. także o innych przedmiotach : n. p. nunc novo quodam morbo civitas moritur, Cic. Att. 2, 60,3. o roślinach : infestantur et arbores morbis, Plin.

Chorobliwy, minus validus; infirmus; imbecillus; morbosus; stan ch. valetudo minus commoda, Caes. valetudo affecta; aegrotatio; aegrotatio animi, Cic.

Chorować , aegrotare; cubare, Plaut. aegreo-ere, Lucr. aegrescere, Plin. conflictari morbo; laborare aliquo morbo; teneri, urgeri morbo; choruję ciężko, iaceo graviter, Plin. periculose aegrotans, Cic. morbo confectus, Sal. mortifero morbo urgeor; choruję na co: laboro ex renibus; ex intestinis; ex pedibus, Cic. laboro litero, Hor. aeger sum ex vulnere, Liv. aeger pedibus, Sal.

Chorowitość , ad aegrotandum proclivitas, Cic. Tuse. 4,12,28. valetudo tenuis, infirma, incommoda; (gdzie związek mowy dozwala: valetudo); valetudinis imbecillitas ; corporis gra

vitas ; valetudo gravis; aegrotatio; dia chor. propter valetudinem, Cio. per causam valetudinis, Caes.

Chorowity, qui utitur tenui, minus commoda valetudine; qui est tenui valetudine, Caes. qui non firma est valetudine, Cic. o człowieku, który często ulega chorobom, valetudinarius , causarius (często dla chor. zaniedbujący co) Liv. infirmus; imbecillus; invalidus.

Chorownia, izba dla chorych, valetudinarium, Coi.

Chory, aeger; aegrotus; morbidus (o zwićrzętach); valetudine affectus, Caes. qui iniqua valetudine conflictatur, Plin. ep. qui est infirma valetudine; qui non bona, minus commoda valetudine utitur; qui est corpore aegro, infirmo, languido, Cic. lekarza do ch. przywołać, medicum adducere ad aegrotum , Cic. div. 2, 3, 9. zachorować, morbo affici, tentari; in morbum cadere, incidere, delabi, morbum nancisci, Nep. Att. 21,1. morbo corripi, Ceis. 6,

18. implicari in morbum, Vitr. impl. morbo, Liv. coniici in morbum, Curt. morbum contrahere; aegrescere, Plin. być niebezpiecznie ch. gravi, mortifero morbo affici, Cic. div. 1, 30, 63. być ch. aegrotare; in morbo esse; morbo laborare, affectum esse , id. morbo conflictari, Nep. śmiertelnie, mortifere aegrotare, Plin. ep. 3,16,3. mortifero morbo affectum esse; Cic. gravissima valetudine usque ad periculum vitae vexari, Plin. ep. udawać ch. valetudinem simulare, Curt. morbum simulare, mentiri; ch. z łóżka niewstający, clinicus, Hieron. ep. 105. ch. na umyśle, animus aeger, Cic. aegrotus, Ter. być ch. na umyśle, animo aegrotare; ab animo aegrum esse, Plaut. na ciele i na duszy, et corpore et animo aegrum esse, Cic.- adv. infirme, imbecilliter; invalide, Liv.

Chórzysta, symphoniacus, Cic.

sceniczny spiownk, cantor, Hor. A. P.

CllÓW

liczeń , discipulus choro symphoniaco ascriptus.

Chów, pielęgnowanie, utrzymanie bydła, res pecuaria, Cic. pecuaria, Varr. trudnić się cli. bydła, rem pecuariam facere, aSuet, trudniący się ch. homo pecuarius, Gic. zostawić do cli. submittere arietes, haedos, Varr. vitulos, Virg.

Chować , servare, asservare, condere , custodire aliquid, Cic. chowam miecz, recondo gladium in vaginam, Cic. = wychować, n.p. dzieci, educare ; alere; nutrire, id. = zachować, schować, η. ρ. owoce kilka lat, servare fruges per multos annos, Just. na zimę, fructus condere et reponcro in hiemem; pieniądze na świątynię, pecuniam seponere in aedificationem templi, Liv. 1,53 = chowaj Boże! zamiast uchowaj , albo broń Boże! bonę Deus ! dii boni! hem! mirum! quid narras ? quid audio ? = pochować η. ρ. umarłego, aliquem humaro, sepelire, condere; sepultura afficere; terra in-iecta contegere, Cic. terra condere, Plin. = żywić, n. p. psy, alere canes;= kształcić się w czyim domu od malcń-kości, a parvo in domo alicuius cduci, Liv. 1, 39. być dobrze wychowanym, bene doctum ot educatum esse, Ter. Andr. 1,5, 39. = chować się, se abdere ; se occultare; – nie zaginąć, so sustinere a lapsu, Liv. 21, 35.

Chowanie, custodia, tuitio, Cic. conservatio, id. occultatio, id. educatio; servatio, conservatio, id. zob. Chować.

Chrabąszcz, zob. Chrząszcz.

Chramać, zob. Chromać.

Chrap, chrapka, 1) gniew ukryty, odium occultum , tacitum ; simultas obscura; mieć na kogo, simultatem adversus aliquem suscepisse, Cic. -2) pożądać co, mieć chr. na co, appetere , concupiscere aliquid; desiderio alicuius rei teneri, Cic.

Chrapać, v. intr. stertere, Cic. rhonchSre, Sidon, cp. 1,6.

Chronologiczny 123

Chrapała, stertens; qui stertit; rhonchisonus , Sidon, carni. 3,8.

Chrapanie, rhonchus, (ρόγχος), Mari. 3,82,40.

Chrapliwy, o głosie, raucus; asper, Cic. fuscus, id.

Chrobot, trzask, strepitus, Cic. fragor, Liv.

Chrobotać, crepitare, Plin. cum fragore strepere; fragorem edere; strepitum facere.

Chrobry, śmiały, odważny, audax, Cic. audens (opp. ignavus), Liv.

Chromać, claudum esse, Plaut. claudicare, Cic.

Chroniość, claudicatio, Cic. clauditas , Plin.

Chromy, claudicans, Cic. claudus, Nep. chromego czekać trzeba (nie lada czemu zaraz wierzyć), laeta primordia tristior exitus sequitur, corrumpit ; non diuturna laetitia erit; periculum subeat; latet anguis in herba, Bau.

Chronić, 1)się czego,vitare; chr. się pocisków, tela vitare, Caca. – 2) głowę od zimna, gorąca, caput contra frigus aestusque iniuriam tueri, Plin. 20, 14, 54.tutari, defendere aliquem , aliquid ab aliqua re, Cic. prohibere aliquem ab aliqua rc; chr. się do kogo , ad aliquem confugere, perfugere , decurrero, se recipere, Cic. dokąd, se occultare; domum se abdere ; so abdere in silvas, Caes.

:|:Chroniczny, doczesny, czasowy, chroniczne choroby, morbi chronici, Cael. Aur. morbi longi, diuturni, Ceis.

:|!Chronolog, badacz czasów, temporum computator; temporum rationis peritus; clironológus ; dokładny chr. in exquirendis temporibus diligens, Cic. rep. 2,14.

^Chronologia, chronologia,Małh. temporum descriptio, Cic. w ogóle: temporum computatio; u historyków: annalium ratio, Cic.Brut. 13,49.

^Chronologiczny, chronologicus, T. t. ad temporum ordinem composi-

124    Chronometer

tus; temporum rationi conveniens; adv. chronologice.

*Ghronometer, chronometrom, T. t.

Chropawość, niegładkość, szorstkość , asperitas (ορρ. lenitas, levitas), Cic. scabritia, seabrities-ei, Plin. 13, 12,25. n. p. clir. skał, asperitas saxorum, Cic. N. D. 2,39,98. clir. gardła, raucitas, Ceis, asperitas faucium, PUn. cbr. głosu, asperitas vocis (tudzież: raucedo vocis, chrypka, Isidoi·.), Lucr. soni, Tac. clir. słów, asperitas verborum, Cic. cbr. w mowie, salebrae, id. clir. charakteru, asperitas, Ncp. Att. 5,1. mores inculti, Sal. Jug. 85,39. agrestes, rustici, Cic.

Chropawy, niegładki, szorstki, a) o ziemi: asper, (opp. aequus,levis, lenis) horridus, Cic. salebrosus (opp. aequus), App. confragosus, Liv. scabor, Caes.Plin. n.p. miejsce chr. locus asper, Cic. confragosus, Liv. horridus , Ovid. locus lapidibus confragosus , Coi. równia chr. campus horridus , Cic. droga, via aspera, confra-gora; asperitas viarum, id. Phil. 9, 2. ścieżka, semita salebrosa, App. liście chr. folia scabra, Plin. papićr chr. charta scabra, Plin. ep. – b) o głosie: vox rauca, Cic. aspera, Quint. raucitas soni, Tac. – przen. bez ogłady, horridus; asper; durus; agrestis, Cic. człowiek chr. homo asper, agrestis, immitis, Cic. scaber, Hor. ep. nieco chr. vir paullo horridior, Plin. ep. 3,

3,5. słowa chr. verba horrida, Cic. aspera, Ovid. dura, Cic. chr.obyczaje, mores feri i Ovid. agrestes, rustici, Cic. inculti, Sal. – adv. aspero, horride, Cic. salebroso modo n. p. mówić clir. aspere loqui, Cic.

Chropowatość, chropowaty, zob. Chropawość, Chropawy.

Chrup, odgłos, crepitus, Cic. sonus fragilis, Lucr.

Chrupać, wydawać odgłos gru-chocący, chrobotać, 1) v. intr. crepare, Plin. crepitare, Virg. palcami chr. con-

Chrząszcz

crepare digitis, Cic. Marł. infringere articulos, Quint. – 2) v. trans, n. p. clir. orzechy, nuces frangere.

Chrupanie, crepitus, Mart. palcami, digitorum percussio, Cic. czę-ścićj zaś przez verba.

Chrnściany, z chrustu zrobiony, e sarmentis, virgultis factus.

Chrust, sarmenta, Caes.Cic.Liv. suchy, sarmenta arida, Liv. tudzież samo: sarmenta, id. ramalia arida, Ovid. także: cremia-orum (sing. cremium) , Psalm. 102,4. tenuibus lignis, quae cremia rustici appellant, Coi. 12,

19,3. chr. zbierać, sarmenta colligere , Caes. do grodzenia, virgultum; virgulta, Coi. – chruścik, ciasto smażone na tłuszczu, tractum, Apic.

Chrustać, chrusnqc, szeleścić, crepare ; crepitare, Ovid. Virg. tudzież : sonum edere, Ncp.

Chrypka, oehrapienie głosu, gardła , raucitas, Ceis. Plin. ravis, Plaut.-mieć chr. vocem obtundere, Cic. esse asperis faucibus; obtusa voce.

Chrypliwy, o głosie: raucus; crudus , Cic. nieco clu\ subraucus, id. zob. Chrapliwy.

^Chrystus, Christus, Tac.Ann. 15, 44.

^Chrystusów, Chrystusowy, przez Genit, od Christus, n. p. zasługi Chrystusowe , merita Christi.

*ChryzoIit, (τοττάζιο;) klejnot przeźroczysty, zielonożółty, topazius,PZin. gemma Chrysolithus, Waller.

*Ckryzopraz, gatunek chryzolitu bardziój zielony, clirysopntsus , PUn.

Chrzan, roślina, armoracia, (Jol. Cochlearia Armoracia, Linn.

Chrząśció, chrząstać, zob. Chrzęścić.

Chrząstka, cartilago, Cels.

Chrząstkowaty, cartilagini similis ; albo : cartilagineus , Plin.

Chrząstkowy, cartilaginosus, Ceis.

Chrząszcz, owad , scarabaeus, Plin. Scarabaeus Melolontjia, Linn.

Chrzcić

Chuchnąć

125

(maik dwupłeć); ch. złoty, Scarabaeus auratus, Linn. zdrob. scarabaeus minutulus , parvulus.

Chrzcić, baptizare, Eccl. baptismi ritum peragere; sacris Christianis initiare aliquem; infantem aqua sacrata in caput infusa in coetum Christianorum recipere, tudzież: infantem aqua tingere, Muret, infantem sacris Christianis initiandum curare; ochrzcić, dać imię komu, nomen alicui ponere, imponere, dare, Cie. indere, Liv. facere, Plaut.- przen. wino wodą rozpuścić, vinum miscere aqua, Plin. admiscere aquam vino, id.

Chrzciciel, baptizator; baptista, Eccl.

Chrzcielnica, baptisterium, Eccl. pelvis baptismatis.

Chrzciny, 1) dzień, dies baptisma-lis; – 2) uczta, convivium, epulum baptismale.

Chrześcijanin, wyznawca nauki Chrystusa, Christianus, Tac. Ann. 15, 44. Christianae legis studiosus, Am-mian.25,10,15 .homo ChristianusjChri-sti cultor; qui Christi disciplinam profitetur; Christianae doctrinae, formulae addictus; zrobić kogo clirz. sacris Christianis imbuere, initiare aliquem; zostać clirz. Christi doctrinam amplecti ; sacra Christiana suscipere; legis Christianae studiosum fieri; być clirz. studiosum esse legis Christianae; adhaerere cultui Christiano, Ammian. profiteri doctrinam Christianam.

Chrześcijański, Christianus; nauka clirz. doctrina Christiana 5 roligio

Christiana, Eutrop. 10, 16. według nauki chrz. doctrinae Christianae conveniens; vere Clu-istianus; Chrystusa wyznawający, Christianus; zwyczaje, obrzędy chrz. ritus a Christianis recepti; ritus Christiani; adv. christiane; ut decet Christianum.

Chrześcijaństwo, 1) nauka chrześcijańska, doctrina Christiana; religio, formula, lex Christiana; sacra Chri

stiana; wyznawać chrz. profiteri doctrinam, legem Christianam;- ‘2) sposćb myślenia chrzęść, sensus Christianus; pietas Christiana, albo tylko: pietas; fałszywe chrz. simulata pictas ; nie myśleć po chrzęść, alienum esse a vera pietate, Bau.

Chrzęścić, chrzęstać, chrząścić, crepare; crepitare ( częstotl.), Plaut. increpare, Liv. strepere, Virg. sonare (o broni), Cie. (o kajdanach) catena crepat, Sen. chrzęszcząca broń, arma crepitantia, Ovid. bronią, armis collaris strepitum ciere.

Chrześniak, 1) chrzesna koszula, indusium baptismale;- 2) syn ckrzesny, filius (filia) baptismalis; cuius baptismi sum testis.

Chrzest, baptismus, Lact. baptisma, Tert. trzymać do chrztu, infanti sacris Christianis initiando adesse testem; świadectwo chrztu, literao baptismi peracti testes; wydać świadectwo chrztu, fidem peracti baptismi literis firmare; testari baptismo initiatum, Bau.

Chrzęst, szczęk, dźwięk, crepitus; broni, annorum, Liv. strepitus, Cacs. fremitus, Cic. kol, rotarum strepitus, Caes.

Chrzestny, ojciec, testis baptismi; sponsor baptismalis; poduszka chrz. pulvinus baptismalis; imię chrz. praenomen.

Chuć , libido; turpes, improbae cupiditates, Cic. poddać ch. pod władzę rozumu, appetitus animi ratione

regero, id. vr plur.: impetus, Cic.

Chuch, glos puszczonego tchu, spiritus; halitus (przy otwartych u-stach), Cic. w gramat.: przydech, a-spiratio; afflatus, Plin. zprzydechem wymawiać , literam cum spiritu quodam efferre.

Chuchać, spirare, Cic. przysł.: lepiej dmuchać, niż chuchać, melius est abundare, quam deficere.

Chuchnąć na kogo, afflare ali-

126

Chuchraczek

Chwalebność

quem, Coi. alicui, Ovid. aspirare ad aliquem, Ceis.

Chuchraczek, cinaedus, Plaut. mollis; impudicus.

Chuchro, ventriculus piscis; plur. chuchra, intestina piscis.

Chudactvvo, miseria; tenuitas, Cie. paupertas, Quint. macies, Cie.

Chudak, homo misellus, calamitosus, afflictus, Cic. homo aridus,Quini, miser; infirmus; adversa valetudine correptus, Just.

Cluulcrlawy, macellus, Varr. subtenuis, id. gracilis, Cic. exiguus, Ncp.

Chudnieć, macescere, Varr. cma-cescere , Ceis, w wyższ. stopn. macie extabescere, Cic. prżen. ubożeć, ad egestatem, ad inopiam redigi, Ter.

Chudość, 1) właść. macies, Cic. macritudo; macredo, Plaut. gracilitas (wysmukłość), Cic. – 2) przcn. exilitas; ieiunitas; tenuitas, Cic.

Chudy, 1) niewiele ciała mający, macer (opp. pinguis), Hor. Virg. macilentus (o ciałach i gruncie), Plaut. strigosus (szczegół, o koniach i psach; opp. obesus), l/iv. bardzo ch. macie torridus; ciało bardzo ch. corpus strigosissimum, Col. ch. konie, equi strigosi, Liv. wół ch. taurus macer, Virg,-2) o gruncie: macer; ieiunus; aridus; exilis; exiguus, Cic. bardzo ch. grunta, agri macerrimi, Col. – 3) przen. o pisarzach i ich dziełach: aridus; ieiunus; exilis; exiguus, Cic. n. p. libellus macer, Mart. Antonius exilem libellum de dicendi ratione scripsit, Cic. Brut. 44, 163. aridum, exiguum genus orationis; ieiuna exigua, exilis o-ratio, Cic. orator ieiunus, id. aridus, Quint. adv. exiliter; ieiune; tenuiter.

Chudy pachołek, homo miser, famelicus , Ter. Eun. 2, 2, 29. homo pauper et miser, id.

Chudzina, 1) zob. Chudy pachołek ; – 2) wstyd kobiecy, verecundia virginalis, Cic.

Chusta, plur. chusty, bielizna w

praniu, lintea; brudy, lintea sordida; brać bieliznę , indui lotis , candidis linteis.

Chuśtać, oscillare, oscillando iac-taro, agitare, librare aliquid; chuśtać się, oscillo agitari, iactari.

Chuśtanie, oscillum; oscillatio; o-scillatione ludere, Petron. 140. dies festus oscillationis, Hygin. fab. 130.

Chuśtawka, machina ad oscillan-dum facta; oscillum, Tert.

Chustka, linteum; tectum; do nosa, sudarium (do ocierania potu), Suet. muccinium, Arnob. zdrob. sudariolum, Hieron. na szyję, velamentum colli; do obwiązania, focale, Hor. Sat. 2, 3, 255.

Chwała, uznanie znakomitości z zaletą, gloria; gloria est frequens de aliquo fama cum laude, Cic. off. 2, 9, 31. decus (ozdoba); = wziętość, sława, fama; nomen, id. – świetność, chluba, claritas; claritudo, Sal. w wyższ. stopn. famae celebritas; chw. często głoszona, praeconium, Cic. nie wielka chw. gloriola, id. chw. zyskać, gloriam acquirere, consequi, capere, adipisci; in gloriam venire; in claritudinem pervenire , Sal. Jug. 7, 4. chw. jednać komu, gloriae, laudi esse; laudem, decus afferre; chw. czyją zniszczyć, gloriam alicuius infringere, Cic. Mil. 2,5. chwała Bogu , gratia habenda Deo; celebrandus est Deus! świat cały napełnić chwałą imienia swego , orbem terrarum nominis sui gloria implere, Cic. Mil. 27, 72. próżna chw. gloria innuis.

Chwalba, gloriatio; ostentatio; verborum iactatio, Cic. iactantia, Plin. ep. magniloquentia, Cic. plur. ampullae, lior. Sat.

Chwalca, laudator; praedicator; przen. buccinator, Cic. qui collaudat, laudibus ornat.

Chwalczy, chwalny, laudatorius, Fulgent.

Chwalebność, laus; decus; pod

Chwila

127

Chwalebny

względem moraln.: honestas, Gic.

Chwalebny, laudabilis; laudandus; laude dignus, Cic. być chw. in laude poni; laudem habere; laudi duci, Cic. laudi esse, Nep. praedicandus, Cic. adv. laudabiliter; cum laude, Cic. probabiliter, Veli.

Chwalenie, laudatio; laudes, Cic. chwalenie się, laus sui; propria laus; albo: de se praedicatio, Flor. 4, 2, 62. chw. się nie przynosi chwały, deforme est, de se ipso praedicare, Cic. off.

1,    38, 137. zob. Chwalba.

Chwalić kogo , aliquem laudare

(opp. vituperare, reprehendere) ; collaudare (wyższy stopień chw.); laudem alicui tribuere , impertire; laude afficere, Cic. chw. publicznie, głośno, praedicare aliquem; bardzo chw. aliquem laudare pleniore ore, plena manu; laudes alicuius plena manu tollere in astra; aliquem laudibus ad coelum efferre; nadto chw. nimis laudare; nad miarę chw. aliquem laudibus o-nerare, implero, Liv. siebie samego chw. semet ipsum laudare; de se praedicare, Cic. drugiego w oczy chw. coram laudare aliquem in os, Ter. Ad.

2,    4, 5. być chw. laudari; in laude esse, versari; in laudo positum esse, Cic. chw. co więcćj jak należy, supra meritum circumferre aliquid praedicatione, Plin. ep. 3, 2, 1. niechętnie słuchać, gdy innych chwalą, alienas laudes parum aequis auribus accipere, id. 1, 8, 6.

Chwaliciel, zob. Chwalca.

Chwalicielka , laudatrix , Cic. o-pis: quae laudat, laudibus ornat.

Chwalny, 1) zob. Chwalczy; – 2) laudandus; collaudandus; praedicandus; laude dignus, Cic.

Chwarszczeć, crepare; concrepare, Ter. stridorem reddere; strepitum facere, Ovid. stridere; gemere, Virg.

Chwaścisty, herbidus, Liv. 9, 2, 5. 1 lerbifer-fera-ferum, Ovid. Met. 14, 9. herbosus, Plin. 33, 4, 21.

Chwast, herba inutilis, sterilis, mala; zizania-orum (ζιζάνιά), Matth. 13, 25,26. zbiorowo: herbae inutiles, Plin. zob. Badel.

Chwiać, versare, Cic. circumagere, Liv. vibrare aliquid; chw. się, labare (stracić równowagę); nutare (głową i całćm ciałem); vacillare (właść.

0    górnćj części ciała), Cic. titubare (o nogach jak u pijaka) ; chwieją się ■wieże, turres nutant, Lucan. kolana, genua labant, Virg. chw. się od wina, ex vino vacillare, Cic. chw. nogami do domu wracać, «titubante pede domum reverti, Pkaedr. przen. sprzymierzeńcy chwieją się w wierności, fides sociorum labat, Liv. 32,30. chw. się na tę i owę stronę, animo nunc huc, nunc illuc fluctuare, Sen. ep. 52, 1. w niczćm się nie chw. in nullo officio claudicare, Cic. off. 1, 33, 119. zachw. kogo w jego zdaniu, aliquem dubium sententiae facere, Liv. 38, 24. w wierności, fidem alicuius labefactare, sollicitare; dać się zachw. labesce-re, Ter. labefieri; labefactari, Cic. chwiejące umysły, animi dubii, Liv.

Chwianie, nutatio, Plin. vacillatio, Suet, przen. fluctuatio; inconstantia; dubitatio; animus dubius; incertus, suspensus, Cic. chw. między bojaźnią

1    nadzieją niepokoiło umysły, anceps spes et metus miscebat animos, Liv. 30, 32.

Chwila, tempus, spatium, Cic. -czas wolny, otium, id. za małą chw. paullo post, id. non ita multo post,

Nap. post breve tompus, Cic. po ma-łój chw. paullo post; post breve tempus, id. niejaka chw. aliquantum temporis ; iam pridem, id. po niejakićj chw. aliquanto temporis interfecto; satis longo tempore interfecto, na w. Cic. długa chw. longum tempus; multum temporis, Cic. po długićj chw. post longum tempus; longo tempore inter-iecto, na w. Cic. nudna chw. mora; morae taedium; tempora lenta, pi-

Chwilka

128

gra, Bau.

Chwilka, paullulum temporis; tudzież: paullisper, Cic. tantisper, Plant. na chwilkę, parumpor, Cic. n. p. czekaj chw. paullisper manę, Ter. Ad. 2, 2, 45. chw. się zatrzymać, paullisper commorari, Cic. zajmij na chw. moje miejsce, suscipe paullisper meas partes, id. Fam. 3,12, 2. odwróćnachw. swoje myśli odemnie, tu velim animum parumper avertas, id. Amic. 2, 5. paullisper zam. parumper; n. p. lektykę na chw. postawić, lecticam paullisper deponerp, Cic. przy czynnościach ducha stoi: parumpor, przy czynnościach ciała : paullisper ; po chwilce, paullo post, Cic. Ilor. ep.

Chwilowy, per punctum temporis durans; quod puncto temporis fit, lub samo: brevissimus, na w. Cic. = znikomy, prędko przemijający, fluxus; fugax, Cic. n. p. chw. uciechy, rozkosze, gaudia llnxa; voluptates fluxae; lub: quae sunt in praesentia, suavia, Ter.Heaut. 5,2,9. adv. paullisper, Cic. tantisper, Plaut.

Chwycić kogo (za co), i chw. za co, prehendere, comprehendere, deprehendere aliquid; corripere, arripere aliquid, Cic. uciekającego, aliquem fugientem comprehendere , Liv. za płaszcz, aliquem apprehendere pallio, Ter. w pół, aliquem medium arripere, Ter. Ad. 3, 2, 18. za rękę, dextram alicuius complecti, Curt. arripere manum alicuius, Hor. Sat. za pióro, calamum sumere; stilum prehendere, Cic. ad scribendum se conferre; scripturum esse, id. chw. za broń, arma capere, sumere, Cic. wdalsz. znacz.: ad arma concurrere, descendere, Caes. chw. za broń przeciw komu, arma ferre contra aliquem, Veli, na nowo chw. za br. rebellare, Liv. Hirt. chw. kogo na złym uczynku, deprehendere aliquem in maleficio, in scelere, Cic. na złodziejstwie, comprehendere aliquem in furto, Caes. 13. G. 6, 16. =

Chychotanie

chwycić się środka, consilium capessere, Plaut. sequi; consilio uti, Cic. rationem inire, id. chw. się rzemiosła, artem amplecti; chw. się innego zatrudnienia, ad aliud studium se transferre, id. chw. się czyjej głowy (zrozumieć), memoria complecti, comprehendere; mente capere, Lin. mente, animo comprehendere , concipere aliquid; tudzież: intelligere aliquid, Cic. o nieżywotnych przedmiotach, jak η. ρ. barwę chwytać, colorem accipere, bibere, Plin. ducere, trahere, Virg.

Chwytać, częstotliwio, zob. Chwycić.

Chyba, adv. i coni, extra; praeter (w zdaniach przeczących i ogóło-wych); praeterquam, Cic. super, Liv. nisi (po przeczeniach i pytaniach przeczących); excepto, a, o; exceptis, Cic. chyba że, jakoconi. praterquam qnod, nisi quod, Cic. – jeżeli nie, nisi; nisi si, Caes. praeterquam si, Plin.

Chyba, subst. 1) małe uchybienie, peccatum, Cic. z niedopełnienia czego pochodź, delictum, id. – 2) poróżnienie, offepsa, offensio, discordia, Cic.

Chybotać, quatere, Liv. quassaro, Plaut. agitare, Cic. versare; circumagere; vibrare aliquid, Cic. chybotać się, zob. Chwiać.

Chybić, chybiać, bez rządu i z Genit, (n. p. chybić celu), aberrare a meta; non attingere metam ; non ferire, Cic. swego celu cli. lino excidere , Quint. propositum non assequi, Cic. = nieiulać się, male evenire; haud prospere, feliciter procedere, id. eventum non habere; exspectationi non respondere; – brakować, niedostawać, deesse; deficere, Cic. tudzież carere, id.

Chyc! odgłos nagłego porwania się zkąd, momento; illico; statim, Cic.

Ckyckotać się, clanculum et compressis labris ridere; albo: furtim cachinnare, Lucr. 4,1172. także: subridere, Cic.

Chychotanie się, ńaio,Plaut.Stich.

Chylać

5, 2, 10. risiloquium, Tert. risus mediocris, Cic.

Chylać, chylić sio, se demittere; caput demittere, CYc.conquiniscere, Plauł. caput inclinare, Prisc. przed kim, demisso corpore aliquem salutare, venerari ; głęboko, capite ad terram demisso colere aliquem; chylać się pod co, caput submittere.

Chyłkiem, adv. inclinato, demisso corpore; przen. furtim; secreto; in operto, Liv. clandestino.

Chytrek, 1) przebiegły na złe, homo callidus, versutus, Cic. veterator, id.- 2) na dobrą stronę, sapiens; prudens; sapientia, consilio praeditus.

ChytroŚĆ, calliditas; astutia (ά’στυ, urbs , zręczność doświadczonego na świecie), Cic. vafrities (wykrętność), Sen. dolus (tylko w złóm znacz.); ars (spryt zubocz. pojęciem nieprawości); artificium; machina (przebiegle użyty środek), Cic. chytry plan, callidum inventum, Nep. Eun. 5, 4.

Chytry, callidus; vorsutus; astutus; vafer; dolosus; subdolus; fallax; adv. callide; astute; versute; subdole, Cic- astu, Ter. n. p. ch. robić, astu tractare aliquid, Nep. bardzo ch. per-astute; calidissime.

Cbyżość, 1) szybkość, celeritas (w ogóle, opp. tarditas); velocitas (pod względem zewnętrz.); pernicitas (ch. szczegół, nóg, wynik siły wewnętrz.); rwiąca ch. rzeki, rapiditas fluminis, Caes. za wielka ch. festinatio;- 2) ch. w fizyce, vis elastica recellens; vis recellendi.

Chyży, celer; velox (opp. lentus, tardus); pernix; citus; agilis (obrotny, sprawny), Liv. promptus (opp. tardus); concitatus; incitatus, Cic. chyżo , celeriter; cito, Cic. wwyższ. stopn. raptim; praepropere, Liv.

Ciąć, 1) ostrćm narzędziem, secare, dissecare aliquid; chlób, incidere panem ; mięso, secare, dissecare carnes; zboże, frumenta metere, Coi.

Ciągnąć    129

succidere, Cacs. karm dla bydła, pabulum secare, id. deski, truncos !h laminas, in axes secare, dissecare; pióro, pennam aptare, temperare; u sta-rożytn. calamum temperare, Cic. – 2) rózgami, virgis caedere aliquem, Liv,-

3) przen. ciąć komu prawdę, libero, ingenue accusare, obiurgare aliquem; non parcere alicui; koinplementa, cumulare aliquem laudibus, Plin.

Ciąg, w ogóle: tractus, Virg. równy, nieprzerwany, tenor, Cic. jednym ciągiem, uno tractu, impetu; u-no tenore , Liv. ciągiem, continenter, Cic. dalszy ciąg, continuatio; perpetuitas ; jeśli oznacza część całości, pars; sectio; opis: plura, alia quaedam sequentur, addentur, suhiicientur; albo: reliqua deinceps persequemur, Cic. off. 2, 25, 90. jeśli rzecz rozpoczęta bezpośrednio następuje: res, materies instituta porro tractatur; dalszy ciqg bitwy, tenor pugnae, Liv. 8, 38.

Ćiągławość , możność być ciągnionym, ea corporis natura, ex qua trahi, extendi potest.

Ciągławy, ductilis, Plin. 34,8,20. quod extendi, trahi potest; adv. duc-tim, Plant. Cure. 1, 2, 13.

Ciągle, continenter (tylko o czasie); uno tenore; perpetuo; sine ulla intermissione, Cic. nullo intei-vallo interfecto, Cic. Pin. 2, 34, 114.

Ciągłość, zob. Ćiągławość.

Ciągły, 1) zob. Ciągławy;- 2) continens; continuus, Caes. perpetuus; miał c. wojny z innemi państwami, huic cum reliquis civitatibus continentia bella intercesserant, Caes. B. G. 5, 11.

Ciągnąć, trahore (z natężeniem); ducere (bez natężenia za sobą prowadzić) ; vehere (z miejsca ruszyć o ludziach, zwićrzętach, wozach), Cic. z wielkióm natężeniem c. moliri aliquid, Liv. nazad c. retrahere aliquid; do góry, subducere aliquid, Plaut. z miejsca ruszać, ciere, movere aliquid; do 17

130

Ciągnienie

pewnego miejsca, pertrahere aliquid ad aliquem locum, Liv. konie wóz c. equi currum trahunt, Suet, vehunt, Curt. wodę ze studni, aquam οχ puteo trahere, Cic. N. D. 2, 9, 25. kogo za włosy, capillis aliquem trahere; nogę z błota, plantam coeno evellere, Hor. Sat. okręta do lądu, naves subducere, Oaes. Liv. dzwony c. Campanas moliri, ciere, librare; losy, sortem ducere, educere, Cic. rów, fossam ducere, facere, Liv. vallum ducere, Caes.

c. ton, glos, dilatare; producere aliquid, Cic. tractim pronuntiare aliquid, Geli. c. się, tendi; se duci, se trahi pati; albo: lentum esse, Virg. wzdłuż

c. się, montes in interiores partes terrae porriguntur, longe introrsus pertinent; chmury c. ku zachodowi, nubes ad occidentem feruntur; ptaki c. w cudze, cieplejsze okolice, aves migrant, petunt peregrina, calidiora loca, na w. Cic. wojsko c. przez kraj, exercitus iter facit, contendit per terram, Caes. c. z miasta na wieś, ex urbe rus migrare, Ter. narada ciągnęła się przez kilka dni, consultatio per aliquot dies tenuit, Liv. 2,3. c. się z ostatniego, omnes nervos contendere, Cic. manibus pedibusque obnoxie facere omnia, Ter.

Ciągnienie, losów (na loteryi), sortitio, Cic. = pochód, droga, wędrowanie „ itio; iter; migratio, id. c. w członkach = przeciąganie przy nadchodzącej zimnicy, spasmus, convulsio, Plin. w ogóle zaś najczęśeićj przez odpowiednie verba.

Ciało, 1) każda rzecz, którą zmysłami poznaó możemy, w przeciwieństwie do ducha, corpus, Cic. n. p. chropowate, niepodzielne e. asperum, individuum corpus, id. c. stałe, płynne, coipus solidum, fluidum, id. – 2) tułów żyjącój istoty, szczególniój człowieka, w przeciwieństwie do głowy i nóg, truncus, Cic. – 3) ciało zwićrzę-cój istoty, zwłaszcza człowieka, w

Ciapu

przeciwieństwie do duszy, corpus, Cic.

c. jest niejako naczyniem i mieszkaniem duszy, corpus quasi vas est aut aliquod animi receptaculum, id. Tuse.

1,    22, 52. Stoicy przypuszczają, że duch bez c. istnieć może, Stoici suscipiunt, posse animum manere corpore vacantem, ibid. 32, 78. gdyby był miał czórstwe c. si corpore valuisset, id. Brut. 19, 77. ustawicznie mieć słabe i chorowite c. semper esse infirma atque aegrota valetudine , ibid. 48, 180. c. pełne soku i siły, corpus succi plenum et solidum, Ter. Eun.

2,3, 27.- także niewłaściwie, n. p. coś od wspólnego c. ludzkiego towarzystwa oddzielić, segregare aliquid a communi humanitatis corpore, id. off. 3, 6,32. (że) państwo jest jednćm

c. i musi być od jednego ducha rzą-dzonćm, unum esso rei publicae corpus atque unius animo regendum, Tac. Ann. 1, 12. w dalsz. znacz, zmysłowe chuci, pożądliwości, cupiditates; libidines, Cic. wojnę wytoczyć c. bellum indicere libidinibus;- 4) zhiór pewnych znakomitych ludzi, corpus, Liv. collegium ; ordo, Cic. η. p. c. dyplomatyczne, t.j. wszyscy posłowie na dworze , corpus legatorum; universi legati.

Ciap! ciap! odgłos cichego i powolnego rąbania, także stąpania ciężkiego, tax! tax! Plaut. Pers. 2,3,12.

Ciapać, zwolna rąbać, leviter, placide et tarde, albo: lente caedere, ferire, percutere, secare, concidere; cia-pnąć kogo, plagam alicui inficere, infligere, Cic. inferre, Plin. mieczem, gladio caesim percutere aliquem, Cic.

Ciapu groch, ciapu kapusta, o człowieku bez własnego zdania: czarno, czarno; biało, biało; nec caput neque pes apparet, Plaut. Asin. 3, 3, 139. assentator, Cic. qui assentitur magis quam censet, na w. Suet. Oct. 35. qui omnia assentatur, Ter. Eun.

2,    2, 22.

Cichość

Ciascisty

Ciaścisty, jako ciasto, farinae similis; chlćb c. = niewypieczony dobrze, panis parum coctus; panis lentus, vis-cidus, tudzież: molis; solutus; fracidus, Cie.

Ciaśnina, cieśnina, fauces, Cic. angustiae locorum, Nep. angusta viarum, 1 ‘ac. także samo: angustiae, Caes. portao (πύλαι), Nep. Plin. w górach: claustra montium, Tac. leśne c.Ther-mópylów, saltus Thermopylarum, Liv. 36, 15. c. morska, fretum, Cic. c. gi-braltarska , fretum Gaditanum, Plin. fr. Herculeum, Sil. c. sycylijska, fretum Siculum , Liv. c. carogrodzka, Bosporus Thracius, Plin. c. krymska, Bosporus Cimmerius, id.

Ciasność, ciasnota, angustiae, Cic. angustum, Tac. = wąwóz, angustiae, Caes. angustiae locorum, Nep. fauces, Cic. w c. wprowadzić co, contrahere, adducere, concludere aliquid in angustum, id. coarctare aliquid, Liv. być w c. do c. być zagnanym, in augusto, in angustiis esse, Caes. in angustias adductum esso, in angustiis esse, versari, Cic. reszta zdaje się bar-dzićj być wc. reliqui se videntur angustius habere, id. Tuse. 5, 31, 87.

Ciasny , angustus (opp. latus); arctus albo artus (opp. laxus); astrictus; contractus, Cic. bardzo c. perangustus, id. c. droga, wąwóz, iter angustum, Sal. artum, Tac. via arcta, Liv. fauces; angustiae, id. za c. most, pons angustior, Cic. więzy c. vincula arta, id. za c. wchód, introitus contractior, artior, id. trzewiki, buty c. są, calcei urunt pedem; cofnąć się w

c. kąt, in angustum concludi, Cic. świat jest mu za c. orbis eum non capit, Curt. 7, 8, 12. c. głowa, animus imbecillus, Cic. ingenium imbecille, Plin. hebes; mens imbecilla, Cic. jako osoba : homo obtusus , obtusa animi acie; homo imbecilli animi; homo desipiens, captus mente, tardus, Cic. c. głowy, homines capti et stupentes , Liv. 6, 36.

131

Ciastko, ciasteczko, zdrobn. od ciasto, opus dulciarium; albo: dulciola, App. bellaria mellita (starzy miasto naszego cukru używali miodu), Gell. 13, 11, 6. także: panis saccha-rites.

Ciasto, farina ex aqua subacta; w związku samo: farina; c. wygniatać, farinam subigere, depsere ; placki, torty, opus pistorium, Ceis, pistorum opera (ciasta), Cic. tudzież: crusta; crustula (obydwa plur.), Hor. ep. i Sat.

Ciąż, 1) tylko w czwartym przyp. zprzyim. „w“ używane: wciąż lepićj, wciąż przysłówkowo, zob. Ciągle; -2) .zob. Brzemienność; być w ciąży, gravidam, praegnantem esse, Cic. ventrem ferre, Liv. partum ferre, gestare , Plin. zostać w c. gravidam fieri, Ter. gravescere, Plin. concipere, Cic. gravidari ex aliquo.

Ciążenie, pressus, Cic. pressura, Coi. pressio, Vitr. powietrza, wody, vis; impetus; nisus; ciężaru , pressus ponderis.

Ciążyć, oneri esse; gravare; magnum pondus habere; mole sua premere , Cic. to mi cięży na sercu , ea mihi inclusa sunt medullis, Cic. Alt. 15, 4, 3. cordi, curae mihi aliquis, a-liquid est.

Cichaczem, adv. clam; clanculum, Plaut. clandestino, id. furtim, Cic.

Cichnąć, conticescere; taciturire; quiescere; conquiescere, Cic. o morzu, wiatrach, sedari; conquiescere; conticescere; ucichło n. p. po burzy, tranquillitas rediit, Bau.

Cicho, adv. bądź, tace! bądźcie, taceto! favete linguis! silentium tene, tenete! quiesce, quiescite! c. mówić, placide loqui; summisse dicere; lenius, remissius dicere, Cic.

Cichość, silentium, Cic. tacitum, Liv. taciturnitas; głęboka c. altissimum silentium, Quint. w cichości, silentio, Caes. cum silentio; per silentium, Liv. tacite.

132

Cichuteńko

Cielesny

Cichuteńko, adv. altum est silentium; nulla exauditur vox.

Cichy, immotus, Tac. tranquillus; placidus; quietus, Cic. c. woda, aquae immotae, Ovid. placidae, quietae, silentes; przysłów.: c. woda brzegi rwie, quo minus est strepitus, plerumque est altior unda! albo: silentium plerumque suspectum; także: praeter speciem callidus est, na w. Plaut. Most. 4, 2, 49. c. morze, mare tranquillum, Cic. quietum, Pali, clemens , Geli. lentum, Sen. c. rzeka, amnis sedatus, Virg. taciturnus; quietus, lior, demens, Ovid, dzień, dies immotus, Tac. tranquillus, Plin. placidus, Ovid. powietrze , aer placidus, pacatus, Lucr. quietus, Virg. noc, nox silens, Tib. tacita, silentia noctis, Ovid. miejsce, locus a turba vacuus; locus quietis, tranquillitatis plenus, Cic. przen. c. człowiek, homo taciturnus; homo sedati, aequabilis animi; homo modestus placidus, Cic. z cicha pęk, homo astutus, versutus, tectus, occultus, Cic.

Ciec, fluere; manare, Cic. labi, Ovid. stillare (kapać), Varr. pot ciekł mu z całego ciała, manabat ei toto de corpore sudor, Lucr. 6,914. krew ciecze, cruore manare, Liv. 1,59. ciecze mu z oczu, oculi lippiunt, albo tylko: lippire, Cic.

Cięcie, ictus (ostrćm narzędziem); plaga (kijem, batem), Cic. zajednóm cięciem, uno ictu, Plaut. c. otrzymać, plagam accipere, Cic. caesim percuti, Suet, dać komu, plagam alicui iniice-re, infligere, Cic. inferre, Plin.

Ciecierzyca, cieciorka, groch włoski, cicer, Plin.

Ciecioreczka, Ervum hirsutum, Linn.

Cieciorka, 1) zob. Ciecierzyca;-

2)    ptak, samica cietrzewca, Tetrao Tetrix, Linn. mas; (femina).

Cięciwa, 1) (w ciele zwićrzęcćm) nervus, Cic.- 2) (w łuku) nervus, Cic,-

3)    (w Geometryi) basis, Col. 5, 2, 9.

chorda, T. i.

Ciecz, liquor (opp. siccitas); humor, Cic.

Cięga, zob. Cięcie.

Cięgaczka , łamanie w stawach, plur. cięgoty, morbus articularis, articularius , Plin. dolor artuum, Cic. Brut. 60, 217.

Ciekawie, adv. curiose; o co pytać , curiosius, quam necesse est, requirere aliquid, Cic.

Ciekawość, curiositas (rzadko); cupiditas et studium novarum rerum, Cic. nova noscendi studium, Plin. audiendi et cognoscendi studium, Caes. B. C. 2, 12. oczekiwanie zdarzenia przyszłego, exspectatio, Nep. żądza nowin, spectandi studium; zapał do nauk, scientiae cupiditas; cognitionis et scientiae amor, Cic.

Ciekawy, curiosus, Cic. novitatis avidus; nova noscendi, rerum novarum studiosus, cupidus; być c. exspectare, Cic. ad audiendi et cognoscendi studium ferri, Caes. B. C. 2, 12. udzie,-lać komu c. nowiny, scribere alicui, quae aliquem scire velle arbitrabar, Cic.

Ciekły, fluens (opp. stans, consistens) Cic. liquidus (opp. rigens, concretus, densus), Lucr. Virg.

Cielątko, vitellus, Plaut. vitulus tener.

Cielę, vitulus, Col. vitula, Varr. przen. o Człowieku młodym głupim, puer, adolescentulus vitulans, lasciviens; c. morskie, vitulus marinus, Col. phoca, Plin. Phoca vitulina, Linn.

Cielęcina, vitulina (sc. caro), Cic.

c. pieczenia, assum vitulinum, Cic. Fam. 9, 20, 1. mająca być pieczoną: vitulina assanda.

Cielęcy, vitulinus; głowa c. caput vitulinum; skóra c. zob. Abelek.

Cielesność, natura corporea; corpus; przen. cupiditates, libidines; za c. się ubiegać, libidini et cupiditati parere, Cic.

Cielesny, corporeus, Cic. corpo-

Cielić

Ciemność

133

ralis; cielesne połączenie, coitus, Cels. c. rozkoszy, voluptatis libidines; voluptatum cupiditas ; morum turpitudo, Cie.

Cielić, vitulum parere, Coi.

Cielistość, 1) corpulentia, Plin. corporatura, Coi,- 2) candor carnosus, Plin. 11, 37, 54.

Cielisty, 1) kolor, candore carnoso, Plin. – 2) dobrej tuszy, corpulentus , Plaut. plenus, Ceis. – pinguis; obesus, Plin. corporosus, Cael. Aur.

Cielny, o zwierzętach, fetus; gravidus, Coi. praegnans, Varr. plenus, Coi. o krowach, fordus, id.

Cielsko, pogardliwie, truncus, Cie. truncus corporis.

Ciemię, wierzchołek głowy, vertex (sc. capitis), Cie.

Ciemieniucha, strup (na wrzodzie), ulceris crusta, Ceis.

Ciemiennik, roślina, hellebSrus; veratrum, Plin. Ciemierzyca (biała), veratrum album ; (czama) veratrum nigrum, Plin.

Ciemiężenie, vexatio; iniuria, Cie.

Ciemiężyć, premere, vexare aliquem, Cie. iniuriam alicui inferre, id. iniungere, Liv.

Ciemiężyk, ziele, Saxifraga, Linn.

Ciemko, po ciemku, adv. in tenebris, Cie.

Ciemnić, co , obscurare aliquid; tenebris circumfundere ; tenebras obducere, offundere, Cie. caliginem offundere alicui rei, Liv.

Ciemnieć, obscurari, Cie. tenebrae oboriuntur, Nep.

Ciemnica, 1) izba ciemna, cubiculum , conclave obscurum, caliginosum;- 2) miejsce ciemno, locus obscurus, caliginosus, tenebris circumfusus;-3) ciemne podziemne więzienie, car-cer obscurus subterraneus; carcer subterraneus caliginosus , tenebris circumfusus.

Ciemuiuteńki, l)o rzeczach, densa caligine tectus; densis tenebris cir

cumfusus ; jest c. omnia tenebris circumfusa sunt; spissae tenebrae tegunt omnia circum;- 2) o człowieku, całkiem ślepy, plane caecus; oculis plane captus, na w. Cie.

Ciemno, adv. od ciemny, obscure, Oie. = niezrozumiale, obscure; abscondite, Cie. perplexe, Liv. u. p. mówić c. obscure dicere; abscondite disserere, Cie. nieco c. subobscure, Qell.-w złożeniu , n. p. 1) ciemnobarwy,

2) c. błękitny, 3) c. brunatny, 4) c. czerwony, 5) c. zielony;- 1) pullus; fuscus, Cie. adv. fusco colore; 2) violaceus; purpureus, Plin. 3) fuscus, Cie. furvus, lior. adv. fusco colore; 4) ex rubro subniger, Ceis, purpureus, Cie. 5) e viridi nigricans; tudzież : perviridis, Plin.

Ciejnność, tenebrae (opp. lux); caligo; obscuritas; nox, Cie. rozszć-rzać, tenebras alicui rei obducere, offundere, id. grubą. c. (pomroką) być okrytym, crassis tenebris occultatum, circumfusum esse, id. w znacz. bibi, error, a u Cycerona: superstitio; c. = niezrozumiałość, brak jasności, obscuritas ; tenebrae; caligo, Cie. n. p. c. słów, mowy, snów, obscuritas verborum , orationis , somniorum, id. ginie coś w c. (wpomroce), alicuius rei memoria obscuratur, Cie. de or. 2, 23,

25. c. rozszćrzać w czóm, noctem a-licul rei offundere, Cie. N. D. 1, 3,6.-c. = rzecz ciemna, res obscura, occulta, abstrusa, caeca, ad intelligendum non aperta, Cie. intellectu carens, Quint. wyjaśnić, res occultas in lucem proferro, Oie. Actxd. 2,19,62. rebus obscuris , occultis lumen afferre, na w. Cie. occulta et quasi involuta aperire , Cie. Fin. 1,9,30. res involutas explicare, id. or. 29, 102. zostawać w c. obstat alicuius rei obscuritas, quo minus verum videamus, na w. Cie. -c. = ślepota, brak wzroku, caecitas; tenebrae, Cie. lumina oculorum amissa; caligo oculorum, Cie. c. ducha,

134

Ciemnota

Cieniowanie

caecitas, caligo, tenebrae animi, mentis ; zupełna c. ducha, mentis ad omnia caecitas , Cic. Tuse. 3, 5,11.

Ciemnota, właść. stan, w którym wżroku pozbawieni jesteśmy, caecitas; tenebrae; lumina oculorum amissa; gdy się komu ciemni przed oczyma, caligo; caligo oculorum, Ceis, na ja-kickże rozkoszacb (nie) zbywa owej strasznćj ciemnocie? horribilis ista caecitas, quibus tandem caret voluptatibus? Cic. Tuse. 5, 38, 111. – przen. caecitas; caligo; tenebrae, Cic. n. p. ducha, rozumu, caecitas animi, mentis, id. caligo mentis , Catuli, zupełna c. ducha, mentis ad omnia caecitas, Cic. Tuse. 3,5,11. o ciemnoto! (= o głupi człowiecze!) o tenebrae ! id. Pis. 26, 62. – c. = nieświadomość, error; imprudentia, Cic. z, dia c. per imprudentiam , errorem, id. – inscientia, inscitia ; ignoratio ; ignorantia , Cic. imperitia, ‘Tac. przyznać się do swój c. fateri nescire, quod nescias, Cic. Tuse. 1, 25, 60. z c. drugiego korzystać, ex inscientia alicuius praedari, id.off. 3, 17, 72.

Ciemny, 1) właść. i przen. niejasny, niezrozumiały, o rzeczach, obscurus (opp. illustris , lucidus), Cic. w wyższym stopniu.- caliginosus; tenebricosus; tenebris circumfusus; ater, id. n. p. ciemna noc; nox atra, Tac. jest c. obscurum est, Sal. tenebrae sunt; przed oczyma, oculi caligant, Ceis. – ciemni i jałowi pisarze, scriptores tristes et ieiuni, Quint. 10, 2,17. uczynić co c. tenebras obducere, offundere alicui rei, id. – 2) ślepy, caecus ; oculis captus, Ctc. luminibus captus, Liv. luminibus orbatus, Plin. ep. Suet. – 3) nieświadomy, prosty, imprudens ; ignarus; inscius; rudis; imperitus ; indoctus; ineruditus , Cic.

Cień, 1) odbicie widoku słabe, ciemne, umbra, Cic. opacitas, Plin. c. jaworu, ziemi, umbra płatani, terrae, Cic. c. gałęzi, opacitas ramorum,

Plin. c. dawać, umbram facere, Virg. praebere, Sen. także: umbrare, Coi. 5,7,2. dłuższy c. pada z gór, maiores cadunt de montibus umbrae, Virg. Ecl. 1, 84. w c. spoczywać, inumbra requiescere; pić, sub umbra ducere pocula, Ilor.Od. 1,17,22. c. rzucać, umbram iacere , eiaeulari, Plin. bać się swego własnego c. suam timore umbram, Cic. – 2) w malarstwie zob. Cieniować; – 3) przen. słaby obraz czego, umbra; adumbrata imago, Cic. także samo: imago; simulacrum; species , id. c. wolności, słuszności, umbra libertatis , iuris , Cic. Plin. c. ludzi , umbra hominum, Cic. jest podo-bniojszy do c. niż do człowieka, umbrae similior quam homini; jak c. zniknąć , umbrae instar occidere, evanescere ; – 4) dusza nieboszczyka, umbra, Ovid. Met. 11.61.

Cieńczeć, cienieć, zmniejszyć się, szczupleć, attenuari, Plin. tenuari, Ovid. – niewłaść. attenuari, Caes. consumi ; diminui, Cic. także: macescere ; emacescere ; emacrescere, Ceis. macrescere, Varr. w wyższym stopu, macie extabescere (wychudnąć), Cic.

Cieńczyć, zmniejszyć, uszczuplić (co), właść. tenuare, Sen. Ovid. attenuare, Plin. uszczuplić dostatki, attenuare opes, Ovid. zmniejszyć troski, attenuare curas, id. postem wycieńczyć członki, ieiunio tenuare artus, Prudent. przez tarcie, atterere, id. -niewłaść. attenuare, Caes. consumere, absumere, minuere aliquid , Cic.

Cienić, obumbrare aliquid , Ovid.

Cienieć, umbrescere, Cassiod.

Cieniować, umbra distinguere a-liquid, Cic. umbras ah lumine dividere , Plin. 33, 13, 57. lineas intus spargere ad umbrae et luminis discrimina , Em. cieniowany rysunek, adumbratio, Vitr.

Cieniowanie, 1) działanie, umbrae, Cic. incisura, Plin. umbra et recessus, Cic.or. 3, 26,101. transitus

Cfienistość

colorum, Ovid. Met. 6, 66. delikatne cieniowanie, tenues parvi discriminis umbrae, ibid. 6,62. – 2) skutek działania, adumbratio·, imago adumbrata (opp. effigies eminens, solida, expressa) ; inchoata delineatio alicuius rei.

Cienistość, umbra (opp. lux) Cie. opacitas (opp. lumen) Plin.

Cienisty, umbrosus; opacus, Cie.

Cieniuchny, cieniutki, praetenuis; subtenuis; skóra c. corium subtile.

Cienki, niegr.uby, niegęsty, tenuis ; jeśli tyle znaczy co delikatny, tener, Cie. c. deszczułka, suknia, tenuis tabella, Mart. vestis, Ovid. non densa vestis, Plaut. zużyta, vestis trita, Hor. vestis detrita; c. drzewa, włosy, arbores rarae, Nep. coma rara, Ovid. c. kości, crura gracilia, Suet. członki, artus exiles, Ovid. c. pisemko , libellus macer, Mart. o płynach: liquidus , Virg. mella liquida, id. vinum tenuo, Plin. dilutius, Ceis. adv. tenuiter, Caes. rare, Cie.

Cienkość, tenuitas; raritas, Plin. wysmukłość, gracilitas , Cie. exilitas.

Cienkusz, piwo poślednie, cere-visia tenuior.

Ciennik, 1) umbraculum oculos a luminis splendore tuens; – 2) parasol , umbella, Juv. – 3) locus umbrosus.

Ciepławy, tepidus; tepens, Plin. adv. tepide, Coi.

Cieplice, thermae, Plin. o pojedynczych kąpielach, balneum calidum ; albo tylko: calida, id.

Cieplik, vis caloris, Cie. wszystko, eo się żywi i rośnie, ma c. w sobie, omnia, quae aluntur et crescunt, continent in se vim caloris, Cie. Ν’. D. 2, 9, 23.

Ciepło, 1) subst. calor (umiarkowane , naturalne, suche); Cie. tepor (θερμή , łagodne) , id. fervor (kipiące, żarzące) także: ardor ; aestus , Cie. -2) adv. c. się ubierać, se, corpus a frigore munire; corpus fovere; c. sypiać , in cubiculo calefacto dormire;

Cierpieć    135

przen. c. się mieć, omnibus copiis florere; beatum esse, Cie.

Ciepłomierz, narzędzie mierzenia ciepła, tkermometrum, T. t.

Ciepłość, zob. Ciepło.

Ciepły, calidus (opp. frigidus) Cie. w mniejsz. stopn. tepidus (frigidum aliquid et calidum novimus; inter u-trumque tepidum est, Sen. ep. 92,19.) id. w najwyższ. stopn. fervidus, id. c. dzień, dies calidus, Virg. bardzo c. zima, calidissima hiems; przen. tyle co bogaty, pecuniosus; bene nummatus ; locuples; c. ręką, dum vivo; me vivo, Cie. quoad vivo, Nep. me vivo et spirante, Liv.

Oierlioa, narzędzie do otłukiwa-nia paździorów od włókna, lini fran-gibulum.

Cierń, kolec krzewin, spina, Cic. sentis, Plaut. plur. ciernie, sentes; vepres, Cie. przen. być komu c. w oku, invisum, molestum, odiosum, odio esse alicui, Cic. urere aliquem, Ter. jestem ci c. woku, stimulus ego sum tibi, Plaut. Cas. 2,6,8. ciernie białe, krzew, Vaccinium Vitis Idaeae, Linn. owoc, baca Vaccinii Vitis Idaeae ; c. zamorskie, lignum Rhodium, Linn.    ,

Cierniowy, spinosus, Plin. vepribus asper, horridus; c. korona, corona spinea, spinis contexta; c. płot, krzak, dumus; vepres, Cic. mały, veprecula, id. miejsce, gdzie c. krzaki rosną, dumetum, id. vepretum, Coi. sentinetum, Plaut.

Cierni sko, cierniowe zarośle, dumetum , Cic. vepretum, Coi. senticetum , Plaut. spinetum, Plin. dumeta, Cic. vepreta, Coi.

Ciernisty, spinosus, Plin. senticosus , App. sentosus, Fulg. myth.prol.

Cierpieć, pati, ferre, tolerare aliquid , Cic. aegre, moleste, graviter pati, ferre, acerbe ferre aliquid, id. dłuższy czas, nieustannie c. perpeti, perferre aliquid, id. c. bole, dolores

136    Cierpienie

pati, ferre, Cic. e dolore laborare, Ter. głód c. famem pati, tolerare, Ovid. pragnienie, sitim tolerare, Tac. sitire, Plaut. chory wiele cierpi, aegrotus magnos dolores patitur, magnis doloribus cruciatur; jego zdrowie wiele ucierpiało, valetudo eius graviter, vehementer affecta est, Cic. tego cierpieć nie mogę, hoc pati, ferre, tolerare non possum, Cic. tego nie będę cierpiał, hoc nunquam feram, patiar, sinam.

Cierpienie, 1) perpessio; porpcs-sus , toleratio; tolerantia, Cic. – 2) nieszczęście, malum; calamitas; molestia ; – 3) wewnętrzne c., smutek, maeror; aegritudo; tristitia; dolor, Cic.

Cierpliwość, patientia (dobrowolne i wytrwałe poddanie się przykrościom), Cic. tolerantia (ponoszenie dolegliwości wśród silnego oporu) Cic.= animus aequus; aequitas animi; doświadczać czyjćj c. alicuius patientiam tentare, Cic. nadużywać, patientia alicuius abuti, id. stracić c. aliquid diutius aequo animo, patienter ferre non posse, Cic. c. mi nie staje, patientiam rumpo, Suet. Tib. 24. patientiam abrumpo, Tac. Ann. 12,50. z dłużnikami mieć c. debitoribus suis tempus solvendi prolatare; non premere, non urgere debitores; cierpliwości! exspecta! mane! Ter.

Cierpliwy, patiens; placidus (łagodny) Cic. być c. pati, ferre aliquid; patientiam adhibere, Liv. być bardzo c. admirandum in modum patientem esse; incredibili patientia uti, Cic. adv. patienter; toleranter; animo aequo ; placide, Cic. c. na co spoglądać, aequo animo spectare aliquid, Cic. wszystko c. znosić, omnia placate et moderate ferre, Cic. Fam. 6,1,4.

Cierpnąć, hebescere (w znaczeniu przenośn.) Cic. o zębach, dentes obtusi , bebetati; o członkach ciała, nogach , rękach, torpore hebetari, Val. Max. 3,8. indormire, Veget. 3, 47, 3.

Cieszyć

torpescere,Plin. członek zcićrpł, membrum instupet, Plin.

Ciesać, zob. Ciosać.

Ciesielczyk, fabri tignarii minister, adiutor; plur. operae fabriles.

Ciesielka, fabrica materiaria, Plin. 7, 56. 57. opera fabrilis, Sen. c. robić, factitare, exercere fabricam materiariam.

Ciesielski, c. robota, opera fabrilis, Sen. Benef. 6, 38,3. opus fabri tignarii; c. siekićra, ascia, Cic. majster c. magister operarum fabrilium.

Ciesielstwo, zob. Ciesielka.

Cieśla, faber tignarius. Cic. rcp. 2,42. faber materiarius, Plaut. w związku mowy: faber, Cic.

Cieślarnia, area operae fabrilis.

Cieśń, cieśnina, fauces, Cic. angustiae locorum, Nep. angusta viarum, Tac. angustiae, Caes. portae, Nep. Plin. w górach, claustra montium, Tac. przen. w c. być, in angusto, in angustiis esse, Caes. in angustias adductum esse, in angustiis esse, versari, Cic. kogo w c. wprowadzić, aliquem ia angustias adducere, compellere; aliquem angere, premere, urgere, Cic. concludere; in angustum cogere, Ter.

Cieśnieć, coartare; in angustum adducere; ścieśniać się kliniasto, in artiorem cuneum cone, Liv. 37,31.

Cieszący, zob. Pocieszający.

Cieszenie, 1) exhilaratio, Augu-stin. – 2) solatium; consolatio, Cic. u poetów: solamen; c. się z cudzćj szkody, gaudium, laetitia ex alienis maliś, incommodis ; malevolentia, Cic. c. kogo, solatium dare , praebere; consolari, Cic. solatio esse, Caes.

Cieszyć, hilarare; exhilarare; laetificare , Cic. c. kogo, hilarem facere aliquem, Plaut. pocieszać kogo, consolari; consolatione lenire, mulcere aliquem; solatium alicui afferre, dare, consolatione uti, Cic. c. się, gaudere (opp. dolere, w wyższ. stopn. maerere) Cic. laetari (opp. tristem esse, lu-

137

Cieszy ciel

gere) Cic. c. się z czego, laetari aliqua re, de aliqua re, in aliqua re; gaudere aliqua re, de aliqua re, Cic. c. się czćm, consolari aliqua re.

Cieszyciel, consolator, Cic. o-pis: qui consolatur aliquem; qui sola-tium alicui affert, id. cieszycielka , quae solatium affert; quae consolatur.

Cietrzew , ptak , Tetrao Tetrix mas, T. t.

Ciężą, zob. Ciąża; Ciążenie; Ciężkość.

Ciężar, onus (ciężkość rzeczom przyrodzona bezwględna) ; pondus (ciężkość wymierzona, względna, a przen. trud, trudność); gravitas (skutek objętości i ciężkości, to jest, siła ciał dążenia na dół, łączenia się wszystkich cząstek matoryi ze sobą; punkt środkowy objętości i ciężkości , centrum magnitudinis et gravitatis) Cic. moles (ciężar wielki, trudny do poruszenia) ; sarcina (c. który człowiek unieść może) Cic. włożyć na kogo c. imponere alicui onus ; c. przyjąć (wię-cćj przen.) onus recipere, suscipere, Cic. przen. być komu c. oneri esse a-licui, Liv. molestum, gravem esse a-licui, Cic. molestiam alicui afferre, Ter. uwalnia mnie kto od c. molestia levor ab aliquo, Cic. molem depellit aliquis a cervicibus meis, id. c. za nadto trudny, maior moles est, quam ut unus eam subire possit, Curi, wielkie c. nałożyć na kogo, magna onera in aliquem inclinare, Liv. 1,43.

Ciężarność, praegnatio, Varr. graviditas , Cic. adi. praegnans; gravida.

Ciężki, gravis (opp· levis) Cic. magni ponderis, Liv. ponderosus, Plin. bardzo c. praegravis, id. nie więcćj jak pięć funtów, non excedens quinquelibrale pondus, Coi. jak, tak c. quanti, tanti ponderis, Cic. c. kajdany, ponderosae compedes; c. działa, tormenta maiora, maioris modi, maioris ponderis; c. kawalerya, equites gravis armaturae; equites ferrati, ca-

Ciężyć

taphracti; c. piechota, gravis armis pedes; Liv. 21, 55. gravis armaturae pedites, Caes. c. potrawa, cibus gravis , Cic. strawić, concoquere gravem cibum, id. – przen. wielkie natężenie sił, difficilis; arduus; laboriosus; quod est multi laboris; multum laboris et difficultatis habens; impeditus, Cic. głowa c. ingenium tardum, lentum, indocile, Cic. c. oddech, spiritus angustior, id. difficilius means, Curt. mieć, aegre ducere spiritum, Cic. c. choroba, morbus gravis, difficilis, periculosus , Cic. także: gravitas valetudinis; c. czasy, tempera difficilia, dura, Cic. iniqua, Liv. c. rana, vulnus grave, Liv. otrzymać, gravi vulnere ici, id. affici, Caca. c. kara, poena gravis; supplicium grave, Cic. c. przestęptwo, scelus grave , magnum.

Ciężko, graviter; tarde; difficile; n. p. c. chodzić, tarde ingredi; c. tańczyć, parum molliter membra movere, Uor. tarde, rustice saltare; c. pojmować , rozumieć, difficilem esse intellectu , ad intelligendum; difficiles habere explicatus, Cic. N.D. 3,39,93. c. chorować, graviter aegrum esse; jest mi za c. superat, excedit aliquid vires meas; alicui rei expediendae, efficiendae impar sum; było mu za c. difficultate absterritus rem omisit; c. jest sądzić o przyszłości, de futuris rebus difficile est dicere, Cic. Fam. 6, 4,1. c. było pieniędzy zebrać, aegre confecta est pecunia; haud facilis fuit copia, conditio pecuniae conficiendae.

Ciężkomiar, narzędzie okazujące

stopień ciężkości powietrza, barome-

trum; tubus Torricellianus.

Ciężkość, zob. Ciężar; c. piersi, duszność, oppressio pectoris; ociężałość, nieruchawość, corporis moles inhabilis (o słoniach) Curt. 9,2, 21. corpus vastum; inertia; przen. tarditas ingenii, Quint. ingenium tardum, hebes, Cic.

Ciężyć, zob. Ciążyć.

18

138

Ciocia

Ciżba

Ciocia, zdrobn. rzeczowo, ciotka, siostra ojca, amita, Nep. siostra matki, matertera, Tac.

Ciolak, taurulus gregis, Petron. 39.

Cios, 1) ictus (ostrćm narzędziem) Cic. cios komu zadać pałaszem, gladio caesim percutere aliquem, Suet. caedere, percutere aliquem, Cic. c. otrzymać, caesim percuti, id. przen. spotkał mnie bardzo ciężki c. gravissimus casus me percutit, mihi accidit; gravissimam accepi plagam, Cic. c. zadać komu, plagam infligere, id. plagam inferre alicui, Plin.- 2) drzewo obrobione, rńateria; tigna; – 3) kamień obrobiony, saxum quadratum, Liv. Vitr. lapis quadratus , Varr. ap. Plin.

Ciosać, ciesać, asciare, Vitr. dolare, Cic. dedolare, Plin. edolare, Coi. c. kołki, palos exputare et acuere, Coi. kamienie, saxa caedere,Cic. kołki komu na głowie c. procaciter, proterve, insolenter alicui irridere, illudere.

Ciosowy kamień, zob,. Cios 3).

Cioteczny brat „sororis filius; siostra , sororis filia, Cic.

Ciotka, zob. Cjocia.

Cis, drzewo, taxus, Plin.

Cisawy, koloru kasztanowatego, badius, Varr.

Ciskać, iacere; frequent. iactare; iaculari aliquid aliquo; mittere aliquid in aliquem locum, Cic. Caes.

Cisnąć, 1) co w co, premere, pressare aliquid, Plaut. siodło cisnęło konia, ephippium equum attrivit; trzewiki mnie cisną, calceus urit, Hor. calcei’ urunt, malo habent pedem; przen. premere, vexare aliquem, Cic.-

2) z natężeniem naprzód c. urgCre, Hor. trudSre, Plaut. – 3) c. się, se premere, Caes. do kogo, se alicui obtrudere, Ter. ingerere, Plin. c. się •do kupy, in turba luctari, Hor. Sat. 2, 6,28.

Ciskanie, eoniectio; iaatus, Cic. iaculatio, Plin. missio, Vitr. missus, Liv.

Ciśnienie, pressus, Cic. pressura, Coi. pressio, Vitr. powietrza, wody, vis; impetus; nisus.

Cisowy, taxeus-a-um.

Cisza, umilkłość, silentium, Cic. tacitum, Liv. taciturnitas, Cic. c.nocna , solitudo nocturna; wielka c. al-tissimum silentium; = spokojność, tranquillitas , quies, Cic. tranquillum, Liv. w cichości, silentio, Caes. cum silentio ; per silentium, Liv. tacite, Cic. w cichości wyruszyć, silentio proficisci ; egredi, Caes. c. od wiatru, zob. Bezwietrze; c. na morzu, tranquillitas maris, Cic. segnities maris, Tac. zupełna c. na morzu, malacia, Cites.

B. G. 3,15. iners coeli marisque tranquillitas, Ceis, życie w zaciszu, otium,

Ciuciubabka, zob. Babka 1).

Ciułać, powoli uzbierać, conficere; conquirere; pieniądze, pecuniam facere, conficere, conferre, cogere, Cic. tarde et aegre aliqua sparsim colligere, jak poziomki, chróst, ut fraga, sarmenta.

Ciupa, żartobliwie i pogardliwie zamiast nędzna, mała izdebka, easa; gurgustium, Cic. szczególnićj zamiast: więzienie, dziura, koza, career, id.

n. p. zapchać kogo do c. in carcerem coniicere, condere aliquem, id.

Ciura, 1) lózak wojskowy, cało, Caes. ciury pl. lóżna czeladź, zaszko-dnicy, piecownicy, impedimenta; calones , Caes. – 2) głupi człowiek, homo stultus; stipes, Cic. stultus; stupidus ; fatuus; baro; truncus; caudex; asinus, id. bardus ; blennus; fungus; bucco, Plaut. plumbeus, Ter. Cic. homo tardus et pinguis, Hor. Sat.

. Ciurczeć, zob. Ciurkiem płynąć.

Ciurkiem (instrumentalis od nieużywanego „ciurek”) płynąć, lać się, fluminis, torrentis instar profluere; vehementer effluere, profluere, Plin. Liv.

Ciżba , turba; confertus globus hominum; dostać się do c. incidere in mediam turbam; wydobyć się z c.

Ciżm

Cnota

139

e tuvba eluotari, evadere.

Ciżm, lub ciżma, caliga, Suet.

Cklić się (rzadko: cknić się albo cknąć się) v. impers. z Dat. n. p. ckli mi się, nauseo, (właść. o chorobie morskiej) Cic. = nudzie się, nihil ha-hore , quod agas; tardo, lente tempus mihi abire videtur; sentire temporis moram, na w. Hor. ep. 1,1,23. mihi tarda fluunt ingrataque tempora; adv. fastidiose, Cie. ckliwo mi (sc. jost), 1) nauseo, Cie. – 2) tarde mihi tempus abire videtur.

Ckliwość, nausea, Cic. wzbudzić c. nauseam facere, Plin. bierze mnie c. nanseo, Cie. animo male fit, Plaut. Rud. 2, G, 26.

Ckliwy, 1) ckliwość wzbudzający, fastidiosus; fastidium creans , Plin. taedium afferens , Liv. putidus , Cic. tudzież: teter, n. p. c. woda, aqua tetra, Hor. Sat. – 2) ckliwośei doznający, fastidiosus, Cic. być c. fastidiosum esse, id. zrobić c. fastidire, lior. Sat.

Clarz, zob. Celnik.

Clić, cło na co nałożyć, portorium alicuius rei instituere, Cic. dopłacić, vectigal alicuius rei pendere, Cic. portorium solvoro alicuius rei, Plaut.

Clo, opłata w ogólności skarbowi, vectigal, Cic. opłata od towarów do przywozu, wywozu lub przewozu deklarowanych , portorium, Cic. facit idem, quod illi, qui inscriptum e portu exportant clanculum, ne portorium dent, Lucii, ap. Non.p. 37, 20. c. płacić, vectigal pendere, Cic. portorium solvere, Plaut. dare, Cic. nałożyć, portorium alicuius rei instituere, Suet. vectigal, potorium alicui rei irnpo-nore, Cic. pobićrać , vectigal, portorium exigere, id. c. znieść, portorium tollere, id. wziąść w dzierżawę, portorium conducere, id. wydzierżawić, portorium locare, ibid. zob. Akcyza.

ćma, 1) ciemnota, ciemność, crassae tenebrae, Cic. także: nox, Curt. Cic. obscuritas crassa, Cic.- 2) tłum,

kupa, massa ludzi, zwićrząt i t. p. multitudo; vis; copia; magnitudo, Cic,-3) owad, Acarus, Linn. blatta, Plin. Hor. Sat.

Cmentarz, miejsce około kościoła, area aedem eingens; miejsce, gdzie zmarłych grzebią, publicus sepulcrorum locus; albo: locus sepulcralis; w pózniejszćj łacinie : coemeterium (κοωητήριον), Hieron.

ćmić, obscurare aliquid; tenebris circumfundere; tenebras obducere, offundere, Cic. caliginem offundere alicui rei, Liv. ć. się, obscurari, Cic. deficere, id. ć. oczy, praestringere o-culos, Cic. 6. czyją sławę, decori officere, Liv. 1,53. ćmić się, v. impers. n. p. ćmi mu się przed oczami, tenebrae oboriuntur (illi) , Plaut. Cure. 2, 3,30. tenebrae illi sunt, na w. Cic. Att. 7, 11, 1. ćmi mu się w głowie, sensu carere, sensibus captum esse,Cic.

ćmiel, także: Czmiel, zob. Trzmiel.

Cnota, doskonałość przymiotu duszy ; przez nadużycie wyrazu odnosi się do zwićrząt, roślin, kamieni i innych rzeczy, virtus, Cic. n. p. cn. konia, virtus equi; wino ma tę cn. vinum eo nomino commendatur, lianc laudem habet; wierność jest szczególniejszą cn. psa, summa virtus, laus canis in eo cernitur, posita est; w moralnym względzie, virtus (άρετν;); często także: honestas; honestum; rectum , Cic. opis: recta animi affectio, Cic. Tuse. 2, 18, 43. w wyższ. stopn. sanctimonia; sanctitas, id. najwyższa cn. virtus perfecta, summa; prawdziwa , virtus vera; opis: id , quod proprie dicitur vereque est honestum, Cic. off. 3, 4,17. doświadczona cn. virtus spectata, id.pognębiona, virtus afflicta, prostrata, id. czynna, virtus actuosa; viiius, quae in agendo versatur; c. posiadać, virtutem habere ; virtute praeditum , ornatum esse; est in aliquo virtus ; nie posiadać, virtute vacuum esse; c. stać się niewiernym, a vir-

140    Cnotliwy

tute discedere, albo: honestatem deserere ; kochać c. virtutem amplexari; virtutis amantem, studiosum esse; c. jest wykończoną, ludzką naturą, virtus est nihil aliud, quam ad summum perducta natura, Cic. Leg. 1,8, 25. nie ma nic piękniejszego, wspanialszego i zamiłowania godniejszego nad c. nihil est virtute formosius, nihil pulchrius, nihil amabilius, Cic.Fam. 9, 14, 4. ubieganie się o c. studium virtutis; ubiegać się o c. virtutem sequi ; virtutis studiostim esse, id. cnota panieńska, czystość, pudicitia; pudor, Cic.

Cnotliwy, virtute praeditus, ornatus ; virtutis compos; in quo virtus inest, Cic. pod względem prawego, dobrego sposobu myślenia: sanctus; probus; honestus; rectus; życie c. vita honesta; w wyższ. stopn. vita sancta; vitae sanctitas, sanctimonia; uczynki c. quod cum virtute fit; honeste, recto factum; actio honesta, Cic. być zupełnie c. in quo inest virtus omnibus numeris perfecta, absoluta; bardzo c. singulari, eximia virtute praeditum esse, Cic. adv. cum virtute; sancte; recte; honeste; n. p. żyć c. cum virtute vivere, Cic. degere vitam cum virtute, Cic. fin. 4, 12, 30. recte, honeste , sancte vivere, Cic.

Cny, zamiast zacny, honore dignus; honorabilis; honestus; colendus; observandus, Cic. venerabilis, Liv.

Co, zaimek pytajny, quid; n. p. co mam powiedzieć? quid dicam? co to znaczy ? quid hoc sibi vult ? często dodaje się za dla dobitniejszego oznaczenia podmiotu, n. p. co to za rzecz? quid hoc rei est, Liv. 1,48. co to za człowiek ? quid hoc hominis (est) Ter. co za korzyść dla mnie, ciebie oszukiwać ? quid mihi lucri est, te fallere? id. – wyraża się przez relativum qui, quae, quod, co to za przyjaźń? quae ista amicitia est? co za połysk mają twoje pićra! o qui tuarum pen-

Cokolwiek

narum est nitor! Phaedr. 1,36,6. co ty twierdzisz, to ja przeczę, quae tu probas ea ego improbo, Cic. co się mnie tyczy, tego nie słyszałem, quod ad me attinet, quantum ad me attinet, hoc non audivi, Cic. co bądź to bądź, przecież to uczynię, sed ut ut est, tamen hoc faciam, Ter. przysłów, co dalej to gorzćj , posterior dies sem-per deterior priore; co kwadrans, quadrantem horae durans; co miesiąc, singulis mensibus, Cic. co rok, quotannis; singulis annis, Cic. co mi do tego ? quid mihi cum illa re ? nihil hoc ad me, Cic. co nie co , aliquid; habeo, quod tibi dicam, tecum communicem.

Codzień, quotidie; singulis diebus; in singulos dies, Cic.

Codzienny, quotidianus (co każdego dnia odbywa się); diumus (co w ciągu dnia dziać się zwykło), Cic. = nieustający, trwały, assiduus; communis ; n. p. praca c. labor quotidianus , Cic. pokarm c. cibus diurnus, Liv. adv. zob. Codzień.

Cofać, cofnąć, retrahere; reducere; revocare, Cic. rękę c. manum re-trahorc; przen. wojsko c. exercitum reducere, removere, Liv. Tac. z miasta c. abducere exercitum ab urbe, Liv. c. kogo, revocare aliquem; cofnąć co, n. p. obietnicę, promissum revocare ; zdanie, sententiam mutare, Cic. sententiam revocare, Ulp.

Cofanie, receptus, Caes.Liv. reditus ; reditio, Cic. cofanie Się, receptus ; reditus; fuga, Caes.

Cogodzinny, singularum, omnium horarum; adv. singulis horis; od godziny do godziny, in horas, Hor. Sat. na godzinę, in horam; in horas, Virg. Hor.

Cokolwiek, aliquid z Genitiv. a po słowach: si, ne, quo, ut, num, wyrzuca ali, jeśli te słowa żadnego nacisku nie wyrażają; zaś po nihil, multum, omnia, zatrzymuje ali; cokolwiek wyraża się także przez aliqua pars, n. p.

Comiesięczny

lepińj cokolwiek, jak nic, melius putatur , aliquam partom, quam nullam attingere, Cic. przy adi. adv. i verb. kładzie się paullulum; przy comparat, paullo, Cie. n. p. c. lepszy, paullo melior; c. wolniejszy, paullo liberius; albo tylko przez comparat, n. p. starość jest c. gadatliwsza, senectus est natura laquacior, Cie.

Comiesięczny, menstruus , Cie. menstrualis, Plaut. adv. singulis mensibus, Cie. na miesiąc, in singulos menses, id.

Coniedzielny, dominicalis, Eccl. quod die dominica fieri, esso solet.

Córeczka, filiola, Cie. bardzo mala, filiola admodum parva, id.

Coroczny, anniversarius,Cie. święta c. festi dies anniversarii, id. adv. quotannis; singulis annis, Cie.

Córka, filia (opp. filius), Oie. w dalsz. znacz, o rzeczach nieżywotnych, filia; alumna, Cie. eloquentia est bono constitutae civitatis quasi alumna quaedam, Cie. Brut. 12, 45.

Cotygodniowy, hebdomadalis, Sidon. adv. singulis hebdomadibus; octonis diebus transactis; quavis hebdomade.

Cuch, cuchnienie, odor cadaveris, Suet, foetor, Coi. odor malus, Cie. o-dor gravis.

Cuchnąć, 1) foetere, Ter. putere, lior, olere; obolere, Plaut. malo olere, Cie. c. czćm, oloro, Hor. obolere aliquid, Plaut. cuchnące mięso, foetida , olida, rancida (gnijące już), putrida caro ; – 2) inrpers. u. p. cuchnie mu z gęby, anima foetet illi, na w. Plaut. Asin. 5, 2, 44.

Cucić, torpentem excitare, Curt. aliquem ad sanitatem reducere; efficere , ut se ipse ad se revocet, Cie. c. się, ad bonam frugem se recipere, id. Cael. 12, 28. ad se redire; se colligere; se recipere; resipiscere, Cie. ad sanitatem reverti, Caes. ad sanitatem redire, Cic. se ipsum ad se revo-

Cud    141

care, id. o śpiącym: somno excitari, Cic. somno oxeuti, Virg.

Cud, miraculum, Cic. mirabile; res mira; mirum, Ter. jako zjawisko, znak nadzwyczajny, ostentum; monstrum; prodigium; portentum, Cic. N. D. 2, 3, 7. n. p. cudu dokazałem, wiele miast zostało od długów zupełnie uwolnionych, wielu ulżono ciężaru tychże (długów), mirabilia quaedam effecimus, multae civitates omni aere alieno liberatae, multae valde levatae sunt, Cic. Att. 6,2,4. cuda waleczności dokazywać, η. ρ. w wojnie, admirabili virtute, fortitudine in acie pugnare; (wyrazy: ostentum; portentum; monstrum; prodigium, oznaczają wo-góle wszystkie nadzwyczajne zjawiska w naturze, istót żyjących i nio-żyjących; ostentum, jak σημ,έΐον, każdo zadziwiające zjawisko w ogólności, nie dające jednak nic przyszłego do poznania; monstrum, szczególnie o ludziach i zwićrzętach potwornych ; prodigium, o zjawiskach, które coś nadzwyczajnego obwieszczać, wskazowaó się zdają, przez co potęga bogów o-kazywałaby się szczególnie pod względem sposobu, miejsca i czasu; portentum, wszystko zadziwiające, nadzwyczajne, niepraktykowane w naturze i w świecie ludzkim, o ile się to za obwieszczenie, za wskazówkę czegoś przyszłego uważa, tak pod względem szczęścia jako tćż niedoli); dar czynienia c. miracula edendi facultas; wiara w c. fides miraculis habita; w c. wierzyć, miraculis fidem habere, tribuere; co za cud ? (ironicznie), miran-dumne id est? Ter. Hac. 4,4,39. cudem swój odwagi nieprzyjaciół w zadziwienie wprawić, miraculo audaciae hostes obstupefacere, Liv. 2, 10. cuda o kim prawić, mira narraro, Ter. Heaut. 5,1, 23. miracula narrare, Tac. Ann. 2, 64. wielkie cuda prawisz, nimia mira memoras, Plaut. Amph. 5, 1, 53.

142

Cudacki

Cudzoziemski

Cudacki, mirabilis; admirabilis, Cie. monstrosus, id. c. rzeczy, portenta; monstra, id. c. pomysły, konceptu poetów i malarzy, portenta poetarum et pictorum, id. Tusc. 1,7, 11. = w przeciwnem znaczeniu, gniewliwy, tetryczny, przykry, dziwaczny, stomachosus , tristis; difficilis ; morosus, Cie. cudacznie, adv. mirabiliter, mirandum in modum, Cie. raonstrose,Cfe. morose, id.

Cudactwo, insaniae (plur.); portenta; monstra, Cie. czyste e. prawió, mera monstra nuntiare, id. Att. 4, 7.

1. c. wyprawiać, mira facere; res miras facere; insanias facere, Cie.

Cudny, nadzwyczajny, niezwykły, szczególny, bardzo wielki, mirificus; admirabilis, Cie. = nadzwyczaj piękny, eximia pulchritudine, venustate; perpulcher; pulcherrimus; venustissimus, Cie. być c. pięknym, egregia esse facie, Ter. eximia pulchritudine, venustate excellere; cudnie, adv. pulcherrime; mire; mirifice, Cie. cudnie wielki, mirandum in modum magnus ; permagnus; solito maior.

Cudotwórca, miracula edens, patrans; miraculorum auctor.

Cudotwórczy, miracula edens.

Cudotworczyni, quae mira, miracula edit, patrat.

Cudotwórność, 1) dar czynienia cudów, miracula edendi facultas;- 2) dar nadzwyczajuy, virtus admirabilis, plane singularis, na w. Cie.

Cudować, seorsum agere; natura esse intractabiliorem et morosiorem, Geli. 18, 7, 1.

Cudownie, mirum in modum; mirandum in modum; mirabiliter; admi-rabiter, Cie. monstrose, id. prodigialiter, lior.

Cudowność, 1) sila, moc cudowna, vis mirabilis, admirabilis , Cie.·

2)    admirabilitas,Cie. mirabilitas,Lact.-

3)    mirum; miraculum, Cio.

Cudowny, mirus; mirandus; mira

bilis; admirabilis, Cie. jako znak: monstrosus, Cie. monstrificus; prodigiosus, Plin. zdaje mi się być bardzo c. permirum mihi aliquid videtur, Cie. nie-mieć nic c. na sobie, mirabile nihil habere, Cie. div. 2, 31, 66. rzeczy c. res mirae; mirabilia, Cie. miracula, TAv. monstra, Cie. opowiadać, monstra nuntiare, dicere, id. w sposób c. mirandum in modum; mire; mirabiliter; c. leczenie, curatio mira; leczyć c. mirabiliter mederi aegrotis , Plin. dziecko c. puer (puella) mirabilis, admirabilis.

Cudzołóżca, adulter; moechus, Ce:.

Cudzołożnica, 1) adultera, Quint. moecha, lior. Sat.- 2) concubina, Cie. Sal. Saet. (człowieka żonatego), pellex, Cie.

C u dzoło ż n i czy, adulter-a-um, Ter. adulterinus (rzadko), Plin.

Cudzołożyć, adulterare; adulterari, Cie. adulterium committere, Quint. adulterium facere, Catuli, moechari, JIor. Sat.

Cudzoziemiec, 1) urodzony w obcym kraju, alienigena (opp. indigena); peregrinus (pochodzący, przychodzący z obcych stron); jeśli z daleka: homo longinquus et alienigena, Cie. jeśli obcym językiem mówi, inne ma zwyczaje i obyczaje, barbSrus, Cie.- 2) który W obcym kraju mieszka, exterus; externus, Cie.- 3) człowiek obcy na czas tylko do kraju przybyły, peregrinus (opp. cb is, incola) ; hospes (który używa prawa gościnności); advena (z obcych krajów przybyły) Cie.

Cudzoziemka, extera, Cie. peregrina; hospita, Ter. Cie. barbara, Ovid.

Cudzoziemski, exterus (opp. intestinus); externus (opp. domesticus); peregrinus, Cie. extraneus (opp. popularis) ; alienigena, Liv.’ towary c. merces peregrinae, Liv. adventiciae, ex longinquis et exteris terris advectae, invectae; wino c. vinum exoticum, alienigena, Geli, po cudzoziemsku,

Cudzoziemstwo

adv. peregrino, extero more, modo; peregrini, alienigenarum instar; mówić po c. peregrina lingua uti; pod względem wymowy, dyalektu, peregrinum sonare, Cic.

Cudzoziemstwo, peregrinitas, Cic. Fam. 9 , 15 , 2. cudzoziemszczyzna, nimia, putida peregrinitatis admiratio, consectatio.

Cudzy, 1) cudzoziemski, peregrinus; exterus (w połączeniu z nationes, gentes, w prozie tylko o osobach); externus (opp. intestinus, ο osobach i rzeczach); adventicius (opp. vernaculus); n. p. c. obyczaje, mores externi, adventicii ; przyjąć, erternos mores induere, asciscere;- 2) komu innemu należący, peregrinus, alienus, Cic. dostać się w c. ręce, in alienas manus devenire, Cic. Att. 1, 9, 1. list dostał się wc. ręce, literae in alienum incidunt, ibid. 2, 20, 5. mięszać się w c. sprawy, aliena, res alienas curare; a-liorum negotiis se immiscore;- 3) nie-naleźące ani do nas , ani do familii naszćj, alienus, Cic. alienus a familia nostra, Ter. c. dziecko, puer alienus; w dalsz. znacz. : nas się nietyczący, alienus (opp. meus, noster, amicus, propinquus, notus), Cic. dome. aedes alienae, Ter. c. rzeczy lepićj spostrzegać jak swoje, aliena melius videre, quam sua, Cic.

Cudzysłów, signum; signa verborum alienorum.

Cugiel, plur. cugle, habena, (któ-remi jeździec konia kieruje) ; frenum (uzda w pysku konia, habena w rękach) ; lorum (to samo,. co habena), IAv. 35,34. z cugi. i bez cugiel, frenatus et infrenatus, id. c. pociągnąć, habenam adducere , Cic. supprimere, Ovid. c. puścić, habenam remittere, Cic. dare frenos, Liv. habenas, Virg. kazał jeźdźcom zsiąść i konie za cugle prowadzić , equites desilire ex e-quis iussit et loris ducere equos, Liv. 35, 34. przen. puścić cugle namiętno-

Ćwiczyć    143

ściom, cupiditatum suarum licentiam obtinere, Cic. Att. 10, 4, 1.

Cukier, sacchSrum; fabryka cukru, 1) warzenie cukru, coctura sacchari;- 2) miejsce, officina saccharo coquendo; plur. cukry, opus dulciarium; dulciola, App.

Cukiernia, officina dulciaria, albo: taberna cupedinaria, Symmach.

Cukiernica, cukierni czka, pyxis sacchari.

Cukierniczy, cukiernicki, sacchari dulcedinem habens.

Cukiernik, pistor dulciarius, App. sacchari coctor.

Cukrować, saccharo condire aliquid; saccharo liquefacto obducere a-liquid; przen. dulce reddere aliquid.

Cukrowarz, sacchari coctor.

Cukrowy , dulcissimus ; melleus (słodki jak miód) , Plin. korzeń c. Sium sisarum, Linn. groch c. pisum dulcioris saporis; cukrowa trzcina, a-rundo saccharifera; saccharum officinarum, Linn.

Cukrzyć, zob. Cukrować.

Cwał, pęd najrączszy koński, e-qui cursus citatus; cwałować na kogo, equo admisso ad aliquem accurrere; equo incitato se immittere in aliquem, Caes.

Cwałować, v. intr. vehi equo citato , Ncp. equo admisso vehi, Liv. equo admisso currere; zacząć c. equum admittere, Caes. Liv. o koniu: citato cursu; laxatis habenis currere, se abripere.

Ćwiartka, quadrans, Plin. quarta pars, Cic. papićru, folium, scida formae quartanariae.

ćwiczenie, 1)exercitatio; exercitium; usus; ciała, exercitatio corporis;-2) zadania pisemne, pensum latine, graece convertendum; dać ć. proponere discipulis pensum vertendum, domi conficiendum; – 3) biczowanie, flagellatio, Teri.

Ćwiczyć, 1) kogo, aliquem exer-

144    Ćwiczyciel

citare in aliqua re i aliqua re; excr-cero aliquid, Cio. często, exercitare a-liquid, Sal. głos i siły ćw. vocem et vir.es suas exercere; umysł ć. pilnie, animum agitare et exercitare aliqua re, Cio. pamięć, memoriam exercere;

6. się w myślistwie, exercere in venando; – 2) biczować, aliquem flagellare; caedere loris, Cia.

Ćwiczyciel, magister, custos ergastuli; ergastularius, Coi. 1, 8, 17. ćwieczek, ćwiek, clavulus, Varr. ćwiekować, ćwiekami pobijać, claviculis suffigere, Plin.

ćwierć, quadrans; quarta pars; łokcia, quadrans cubiti; mili, quadrans milliarii; funta, quadrans librae; quarta pars librae; albo: quadrans pondo; roku, quadrans anni; annus trimestris; spatium trimestre, Plin. co kwartału, tertio quoque mense, Cio.

Ćwierćarkuszowy format, forma quartanaria, albo: quarti ordinis forma; wielki, mały ć. modus quartanarius maior, minor; w ć. quaternis.

Ćwierćfuntowy, quadrantem librae, continens.

ćwierczeć, ćwierkać, pipire, Coi. stridero, Plin.

Cwiertnia, miara zboża, modius, Cie. medimnus (μέδιμνος).

Ćwik, 1) kogut nie zupełnie wy-kapluniony, gallus male castratus;-

2) przen,o człowieku, libidinosus, Cio. rebus venereis deditus, Ncp.- 3) homo astutus, versutus, callidus;- 4) lusus chartarum, scidarum.

ćwikła, beta nigra aceto condita. ♦Cwilicb, pannus bilix.

♦Cwikiel, ćwikieł, trójśpiczasty kawał, który w koszulę i t. d. wsadzają, cuneus; conus.

Cybora, roślina, cypGros-i-m. Plin. ♦Cyboryum, miejsce, gdzie się chowają liostye poświęcone z kielichem, ciborium, na w. Hor. carm. 2, 7, 22.

Cybuch, tubulus fistulae, unde fu-

Cyua

mus ducitur.

Cycek, cyc, brodawka czyli guzik u piersi, osobliwie białogłowskich, papilla, Varr. rumen, Plin. ruma-ac.

Cycoch, przen. homo mollis, delicatus, Gic.

♦Cyfra, 1) sposób tajemnego pisania, occulta literarum signa; notae secretae, albo tylko: nota, Suet. pisać cyfr. uti notis occultis, Jan. per notas scribere, Suet.- 2) litery imienia początkowe, litera initialis, Erasm. inceptiva, Diom. wielkie, litera grandis (opp. minuta) , Cic. maiuscula; – 3) znak liczby, nota, signum numeri; nota arithmetica; – 4) w liczbie kółko przez siebie nic nieznaczące, signum absentis numeri; zero; mera cifra.

Cyga, zob. Bąk 3).

Cygan, Cingarus; Zingarus; przen. homo levissimus, Cic.

Cyganić, oszukiwać, fraudare, defraudare aliquem aliqua ro; decipere; temeraria consilia agitare.

Cyganka, 1) Cingara; Zingara;-2) wróżka, fatiloqua; eliiromantis;- 3) mataczka, mulier fraudulenta, ad fallendum parata, ad fraudem acuta.

Cygański, przen. dolosus; fraudulentus ; fallax; ad fallendum instructus , Liv. po cygańsku, adv. dolose; fallaciter, Cic. fraudulenter, Coi.

Cykada, cykata, cukata, skorupy cytrynowe cukrem zaprawne, putamen mali citri conditum.

♦Cykorya, 1) roślina, cichorium, Plin. Cichorium Intybus, Linn. – 2) proszek do kawy, cichorium tostum.

Cyl, cylować, zob. Cel; Celować.

* Cylinder, słup okrągły, (κύλινδρος), cylindrus, Cic. trochus, Vitr.

♦Cylindrowy, cylindratus, Plin.

♦Cymbał, plur. cymbały, narzędzie muzyczne, (κύμβαλον), cymbalum; cymbala , Cic. przen. homo stultus; stipes, Cic.

♦Cyment, cernent, caementum,Cic.

♦Cyna, stannum ; plumbum al-

Cynadra    Cyrkulować    145

bum, Plin.

Cynadra, zwykle plui·, eynadry, ren; renes, Cic.

* Cynara Oli, cinnXmum, Plin. cinnamomum, Plaut.

♦Cynamonowy, cinnameus, App. drzewo, frutex cinnamomi, Plin. Laurus C.innamOmum, Linn. kolor, color cinnameus; olejek, oleum cinnameum; kora, cortex cinnamomi, Plin.

♦Cyngiel, cięgiel u strzelby, lingula, Plin.

♦Cynk, półkruszec, Zincum, Linn.

♦Cynober , cinnab&ris; minium, Plin. farbować c. miniare ; pingere cinnabari, id.    ·

♦Cynowy, ex plumbo albo factus; stanneus; c. naczynie, vasa ex plumbo albo efficta; c. kopalnia, fodina plumbi albi; c. kruszec, plumbum album rude.

♦Cypel, 1) koniec spiczasty jakiejkolwiek rzeczy, lacinia, Cic. – 2) narożnik lądowy, lingua, Liv. 37,31. isthmus, id. – 3) szczyt, vertex, Cic. fastigium, culmen, Caes.

♦Cyplik, lacinia parva, pusilla.

♦Cyprys, (κυπάρισσος), cupressus, Col. cyprysowy, cupresseus, Liv. cupressinus , Plin. c. olejek, oleum cupressinum, Plin. Cas. cupressetum, Ctc.

Cyra, 1) miejsce zacyrowane, mniój więcój: fissura in veste, in tibiali sarciendo clausa, reconcinnata; scissum in veste, in tibiali reconcinnatnm;- 2) szew jakićj rany, szram, cicatrix, Cic.

Cyranka, gatunek dzikich kaczek, Anas Crecća, Linn.

♦Cyrkiel, narzędzie do określenia koła, circinus, Caes. Vitr. (y.!py.tvsę), c. rozkroczyć, roztworzyć, circinum diducere, Vitr. c. przestrzeń dokładnie wymierzyć, circino spatia dimetiri, id. 9, 8, 2.

♦Cyrklować, cyrklem odmierzać, czynić koło, circino describere, Yitr. circinare aliquid, Plin.

♦Cyrkuł, 1) koło, obwód, linija na

około pewnego punktu środkowego, w równej zewsząd od niego odległości obwiedziona, circulus; orbis, Cic. circinatio, Vitr. c. zrobić , orbem ducere, Sen. circinationem describere, ducere, Vitr. tudzież: liuea orbiculata, w Math. linea circumcurrens, Quint. peripheria, Marc. Cap. extrema linea circinationis, Vitr.- 2) obwód, powiat, tractus, Liv. regio; pars, Cic. n. p. c. wyższej Saksonii, tractus Saxoniae superioris; w znaczeniu rzymskiśm : conventus; forum, Cic. – 3) urząd obwodowy , powiatowy, praefectura regionis, tractus alicuius.

♦Cyrkulacya, bieg, obieg czego, ambitus; circuitus, Cic. circulatio (bardzo rzadko), Vitr. conversio, Cic. circumactio, Vitr. (pozorna) c. słońca o-koło ziemi, lustratio; anfractus, Cic. circumactio solis, Vitr. c. gwiazd, ambitus siderum; conversiones siderum; conversiones coelestes, Cic. księżyc kończy swoją c. około ziemi w przeciągu miesiąca, orbis lustrationem luna menstruo spatio complet, id. N. D. 1, 31, 87. c. krwi, sanguinis circulatio, T. t.

♦Cyrkularny, η. ρ. sędzia, index in tractu aliquo ius dicens; miasto, caput alicuius regionis; jeżeli się tam odbywa sąd, conventus, Caes. szkoła, schola provincialis; naczelnik, circuli praefectus; posłowie, evocati, legati alicuius regionis.

♦Cyrknlarz, okólnik, obwieszczenie, literae; c. wysłać, literas circummittere; c. uwiadomić, literis circummissis indicere, indicare aliquid; c. wysłać do municypiów, literas circa municipia dimittere, Caes. B. C. 3,22.

♦Cyrkulować, obiegać około czego, currere circa aliquid ; także: circumcurrere , Vitr. ο ciałach niebieskich: versari, volvi, converti circum, circa, Cic. n. p. słońce c. około ziemi, sol circum terram volvitur, id. N. D. 2, 40, 102. wieść c. (lepićj obiega), ru-19

146    Cyrograf

mor est, sparsus est, Cic. dispersus est, Tac. serpit, Cic. incedit, Tac. przestać c. (o krwi), coagulari, Plin. immotum esse, Cic. stagnare, Plin. haerere, Cic. haerescere, refrigescere, id.

^Cyrograf, χειρόγραφος, 1) własnoręczne pismo, literae; scriptum; chirographum, Cic. autographum (opp. apograplium), Symmach,- 2) zapis długu, oblig, kontrakt, rewers, syngrapha, Cic. chirographum, Suet. Pand. komu za c. pieniądze pożyczyć, credere alicui pecuniam chirographo accepto; wystawić c. chirographum exhibere , Geli, na co, chirographo cavere de aliqua re, Cic.

Cyrować, rozdartego co plecioną robotą pozaszywać, suendo sarcire, reficere aliquid; pończochę c. tibiale reficere, suendo sarcire.

Cyrulictwo, chirurgia, chirurgia (χειρουργία, operacya), Ceis. Veget (o-brazowo, Cic. Att. 4, 3, 3), ars chirurgica ; medicina, quae manu medetur, Ceis, praef. c. w dzisiejszćm znaczeniu: tonstrinum, Peti·.

Cyrulicki, cyruliczy, zob. Barwierski.

Cyrulik, 1) chirurg, chirurgus, Ceis. vulnerum medicus, Plin. być c. (chirurgiem), manu mederi, Ceis, praef. –

2) zob. Barwierz.

Cyruliczka, żona cyrulika, bar-wierka, uxor tonsoris.

*Cysterna, rów na wodę deszczową wymurowany lub ciosowym kamieniem wyłożony, cisterna, Coi. putens, Auct. B. Alex.

*Cysters, monachus Cistertiensis.

Cyt, cicho, tace! silentium tene! quiesce.

*Cytaeya, 1) commemoratio, Cic. prolatio; n. p. przykładów, exemplorum , Cic. – 2) zob. Cytat; – 3) c. do sądu, citatio, Ict. ostatnia c. citatio peremptoria, Ict. c. otrzymać, citari; vocari in iudicium.

Cywilizować

* Cytat, plur. cytaty, loci laudati, allati, citati; wiele c. multitudo locorum citatorum.

*Cytować, 1) citare, in ius vocare aliquem, Cic.- 2) c. duchy, daemonia evocare, excitare; carminibus elicere infernas umbras, Tac. Ann. 2, 28.-3) przytaczać, auctorem laudare, id. memorare, uti verbis auctoris; locum afferre; dictum scriptoris commemorare; referre; usurpare (nadużywać).

*Cytra, narzędzie muzyczne, ci- -thara, Cic. grać na c. citharizare, Nep. psallere, Sal. gra na c. ars citharoedica (jako sztuka), Suet, chordarum sonus (jako muzyka w ogóle), Nep. citharae studium (jako zatrudnienie) Ilor. Sat. śpiewać do gry, citharizare et ad chordarum sonum cantare, Nep. Epam. 2, 1. grywać chętnie.na c. deditum esse citharae studio, Hor. Sat. 2, 3, 105.

*Cytryna, malum citrum, Plin. pomum citreum, Pall.

^Cytrynowy, ci trinus; citrei coloris , Plin. drzewo c. citrus, Plin. kolor, color citrinus, Plin. drzewo ścięte, lignum citreum ; olejek, oleum citreum, Plin, sok c. succus citreus; skórka c. cortex citri, citrorum; las c. citrStum, Pali.

*Cytrzysta, citharista, Cic. psilocitharista, Suet, citharae pulsator; jeśli śpiewa do gry, citharoedus, Cic. choro citharista, Suet, lutnistka, citharistria, Ter. psaltria, Liv.

Cywa, zob. Cewka.

*Cy wilizacya, cultus humanus ci-vilisque; humanitas; cultus et humanitas ; vitae cultus, Cic. cultior vitae usus, Just. usus vitae cultioris; bez cyw. moribus inconditus; po przyjęciu cyw. deposita et mansuefacta barbaris.

^Cywilizować, ucywilizować, e-rudire; instituere; docere; formare; conformare; informare; naród c. po-

puluui lUkjuiiin ad Immanitattsminfor-

Cywilizowany

mare, excolere, Cic. albo: homines a fora agrestique vita ad humanum cultum civilemque deducere, Cie. or. 1, 8, 83. homines ex feris et immanibus mites reddere et mansuetos; narody cyw. populi eruditi; eruditae gentes; kraje cyw. terrae cultiores; państwo cyw. bene morata et bene constituta civitas; civitas disciplinis erudita.

^Cywilizowany, politiis; humanus; urbanus, Gic. w wyższ. stopn. perurbanus; eruditus.

Czaić, godzić na co, ukryć się, speculari; aucupari; captare aliquid; imminere alicui rei, Cie. insidiari alicui; o strzelcach, laqueos, retia, plagas ponere, tendere; przen. insidias parare, compararo, ponere, collocare, Cie. insidias alicui facere, Sal.

Czajczy, od czajki, η. ρ. jajo czajcze , ovum parrae; gniazdo czajcze, nidus parrae.

Czajka , 1) ptak, parra, Plin. Tringa Vanellus , Linn. – 2) czółno, cymba, Cie. navis fluviatilis , Liv. most na czajkach, pons navalis, Am-mian. 21,7. extr. pons ex navibus junctis factus; albo: pons navibus effectus, Tac. rates et lintres inter se iunctae, na w. Caes. B. C. 3, 29. most na czajkach zrobić, wystawić, pontem navibus efficere, Tac. na rzece , flumen iungere ponte e navibus effecto, Liv. pontem e navibus effectum imponere flumini, na w. Curt.

Czanka, drążek u munsztuka końskiego, vectis ferreus frenorum.

Czapeczka, galericulum, Mart. pileolus, lior.

Czapka, tegumentum capitis; Spiczasta, apex; gaterus; nałożyć c. caput tegere, velare; zdjąć c. caput nudaro, aperire.

Czapla, ardea, Plin.

Czapnik, opifex, venditor galerorum.

Czaprak , przykrycie na konia, stragulum elegantius, albo tylko: stra-

Czarnoksiężnictwo 147

gułum, Mart. przykryć· konia cz. e-quum insternere dorsualibus, Treb.

Czapstrzyk, zob. Capstrzyk.

Czara, 1) naczynie do napojów i potraw, patera; patella (płytkie z wąz-kiemi brzegami); lanx (głębsza i większa) ; scutella potionis, Cio. Tuse. 3, 19, 36. cz. do ofiar, patera sacrifica; albo tylko: patera, Cic. cz. do wina, poculum vino praegustando, ministrando factum; – 2) otwór na wierzchołkach gór ognistych, crater; caminus, Plin.

Czarci, diabolicus; daemoniacus, Eccl. w dalsz. przen. znacz, pessimus; nefandus; cz. łajno, asa foetida, T. t. cz. korzeń, AconitumNapellus, Linn. cz. jagody, A trop a Belladonna, Linn. baca Belladonnhe.

Czarka, scutella; napełniona słodkim trunkiem, scutella dulciculae potionis, Cic. Tuse. 3, 19, 46.

Czarniawy, subniger; nigricans, Plin. nigellus, App. fuscus , Cic. in nigrum inclinans, Ern. być cz. nigricare, Plin. 37, 10, 58.

Czarniuteiiki, czarniusieńki, piceus, Virg. coracino colore; coracinus, Vilr. plane niger; plane ater.

Czarno, adv. od czarny, cz. wyglądać, nigrum, atrum esse; albo: a-tra, nigra esse specie; nigro, atro esse aspectu; cz. się nosić, ubierać, cz. chodzić, atro vestitu uti, Ruhnk. cZamo-brunatny, fuscus, Cic. cz. ubrany, a-tratus (w żałobie), Cic. pullatus, Suet. na cz: farbować, nigro colore inficere alkjuitl} nigrum colorem inducere ali-

cui rei.

Czarnobrewka, kobieta brwi czarnych, mulier, virgo superciliis fuscis.

Czarnoksięzki, magicus, Coi. zob. Czarodziejski 1).

Czarnoksiężnictwo, ars magica, Liv. magice, Plin. magica, App. veneficium , Liv. res magica (czary); praestigiae; trudnić się cz. artes magicas exercere, factitare.

148 Czaruoksiężniczka

Czarnoksiężniczka, czarnoksięż-nica,. maga; venefica, Ον id. saga (mądra kobieta), Cic. strix, (οτρ(ξ), Ovid. fant. 6, 139. artis magicae perita.

Czarnoksiężniczy, zob. Czarno-księzki.

Czarnoksiężnik, magus, Αρρ. veneficus, Cic. w późniejszej łacinie: incantator, Tert. artis magicae scientia potens.

Czarnokwit, ziele, verbena, Plin. Circaea, Linn.

Czarnomorzec, mieszkaniec wybrzeża Czarnego Morza, incola orae Ponti Euxini.

Czarnooki, oculis nigris.

Czarnopióry, nigris plumis, pennis obductus, na w. Cie.

CzarnoŚĆ, 1) barwa czarna, postae czarna, nigritia; nigrities-ei; nigritudo, Plin. nigror, Cic. color niger, Plin.- 2) to, czem się co czarnćm czyni, atramentum, Cic.

Czarnoskrzydły, alis nigris; pennis nigris (tylko u poetów).

Czarnowłosy, capillo nigro, atro; capillis nigris, atris; crinibus nigris.

Czarnuszka, Nigella, Linn.

Czarny, 1) właściwie: niger (opp. candidus); ater (opp. albus); pullus; pullatus (obydwa znaczenia o kolorze sukien żałobnych); fuscus; ustus (od słońca cz.), Cic. czarne od białego nie byó w stanie odróżnić, alba et a-tra discernere non posse, id. Tusc. 5, 39, 114. powiedzieć, co cz. a co białóm jest, dicere, quae nigra, quae alba sint, id. cz. suknia, tunica pulla, id. toga atra, Prop. noszący cz. suknię (w żałobie), atratus, Cic. pullatus, Suet. cz. barwa, color niger, Plin. ater, Ovid. cz. zęby, dentes nigri, lior. picei (czarniuteńkie), Mart. (opp. dentes nitentes, Juv.) candiduli, Cic. Tusc.

5,16,46. cz. włos, capillus ater, Ovid. niger; crinis niger, Hor. cz. chmury, nubes nigrae, Ovid. atrae, Hor. cz. na białóm, t. j. pisemnie, scriptus;

Czarować

mieć cz. na bialem, literarum fidem habere; cz. chleb, panis ater, Ter. cz. mąka, farina secundaria;- 2) brudny, nieczysty, η. ρ. cz. bielizna, lintea sordida;- 3) światła po większój części pozbawiony, n. p. cz. niebo, coelum nigrum, Ovid. cz. noc, nox nigra, Ovid. atra, Tac. – 4) niewłaściwie : η. ρ. cz. postępek , facinus scelestissimum, teterrimum; flagitium atrocissi-mum, Cic. cz. dusza, animus scelestissimus, id. w mowie o osobie: homo nequissimus, scelestissimus, id. charakter czyj w cz. kolorach malować, mores alicuius atris coloribus pingere, Wolf.

Czarodziejski, 1) właściwie: magicus, Plin. sposób cz. incantamentum, Plin. venenum; veneficium, Cic. jako sztuka: ars magica, Plin. pierścień cz. annulus magicus; siła cz. vis magica ; rózga cz. virgula divina, Cic. virga venenata, Ovid. Met. 14, 413. pieśń cz. carmen magicum; także samo: carmen, Hor. Sat. Plin. Tac. ziele cz. herba magica, Plin. verbena, Virg. latarnia cz. laterna magica; zaklęcie cz. carmen, Plin. Hor. cautio, Cic. canticum, App. Odmówić je, carmen incantare, Plin. śpiew cz. cantus magicus, Coi. 10, 367. pas cz. cingulum magicum; woda cz. aquae magicae , Prop. księga cz. liber magicus; kubek cz. poculum magicum, venenatum ; wyraz cz. vocabulum magicum, Plin. kartka cz. amuletum, Plin.- 2) niewłaściwie: bardzo piękny, bardzo zachwycający, dulcissimus; venustissimus; amoenissimus, Cic. głos cz. vox nurum in modum suavis, dulcis; mowa cz. divina quaedam orationis, elocutionis gratia, venustas; albo: divinus loquendi nitor, Quint. 10, 1, 83. widok cz. conspectus amoenissimus, iu-cundissimus, Cic.

Czarodziejsko, magice, vi magica.

Czarować, artem magicam, artes

magicas exercere , colere , tractare ,

Czarowanie

Czas

149

incantare; cz. co, arte magica, veneno quodam perficere aliquid.

Czarowanie, (przyrządzenie czarów) veneficium, Cic.Brut. 60,217.

Czarownica, maga, Ovid. venefica, Plant, w czasie czarowania: anicula cantatrix, App. jako obelga: patrz na czarownicę! en veneficam! Plant.

Czarownik, zob. Czarnoksiężnik.

Czarowny, zob. Czarodziejski.

Czart, zob. Bies.

Czartowski, diabolicus; daemoniacus , jEccZ. w dalsz. przen. znacz, pessimus; nefandus, Cic. c. złośliwość, malitia nefanda; c. plany, consilia perdita, sceleratissima, Gic. c. zbrodnia, scelus nefandumpokrutny, straszliwy, furialis, Cic. adv. diabolice, Eccl. furialiter, Ovid.

Czary, incantatio; fascinatio, Plin.

Czas, ciąg następujących po sobie chwil, 1) w ogóle: tempus; tempora; przeciąg czasu: spatium, Cic. aetas, wiek (względnie do ludzi, którzy w tym czasie żyją); intervallum (międzyczasie) ; memoria (okres czasu sięgający pamięci naszój); aevum (czas nieograniczony, wieczność u poetów); saeculum (stóiecie, wiek, długi przeciąg czasu); tempestas (pewien okres czasu w stosunku do różnych okoliczności) ; dies (czas bliżćj oznaczony);

n. p. cz. oznaczony do sądowój obron)’, die constituta causae dictionis, Caes. Β. G. 1,4. był czas, kiedy, tempestas quondam fuit, quum, Plaut.Truc. 2, 4, 29. za naszych cz. nostra memoria; zu cz. naszych ojców, patrum aetate ; cz. teraźniejszy, przeszły, przyszły , tempus praesens, praeteritum , futurum; krótkość cz. temporis brevitas , angustiae, exiguitas; cz. smutne, temporum tristitia; cz. dwuletni, trzechletni i t. d. biennium ; triennium; quadriennium; quinquennium; sexennium; decennium; po długim , krótkim cz. longo, brevi tempore interiecto, Cic. paryo intermisso temporis spatio, Caes.

od cz. ex quo; ex quo tempore, Cic. z cz. tempore procedente, Plin. temporis progressu, iutervallo, Cic. temporis successu; teraźniejszo cz. haec tempora; haec aetas, Cic. cz. czemu poświęcić, tempus tribuere alicui rei; vacare alicui rei, Cic. – 2) pewna część cz. tempus; spatium; masz ośm dni cz. octo dierum tempus; spatium tibi datum, concessum, relictum est; mieć cz. vacare; napiszesz do mnie, jeśli będziesz miał cz. scribes aliquid ad me, si vacabis, Cic. mieć cz. mówienia, spatium ad dicendum habere; nie mieć cz. otium, vacuum tempus mihi non est; otium non suppetit, non datum, non concessum est, na w. Cic. nic mieć dosyć cz. do pisania, non satis temporis est mihi ad scribendum, Cic. cz. do załatwienia jakićj sprawy sobio wymówić, postularo spatium ad aliquam rem conficiendam, Caes. B.

C. 1,3. nie ma cz. do stracenia, do zaniedbania, maturato, festinato opus est; non datur morandi, cunctandi locus , spatium; – 3) pora, sposobny cz. do czego, tempus, Cic. n. p. pora rozpoczęcia bitwy, tempus proelii committendi , Caes. B. G. 2,19. także z następującym Infiuitiv. teraz, pora odważyć się na coś większego tempus est nunc maiora conari, Liv. 6, 18. lecz przystąpić do naszego przedsięwzięcia , teraz właśnie pora, sed iam tempus est ad id, quod instituimus , accedere, Cic. Top. 1, 5. z Gerund. teraz pora oddalić się, tempus est abeundi ; zamiast Iufinitiv. ut z Coni, czas jest iść na rynek, tempus est, ut eamus ad forum; – 4) odwłoka, żmuda, mitręga, η.’ρ. cz. mu za długi, temporis moram sentit; tarde, lente ei videtur procedere tempus; molesta est ei mora temporis; sprawić, aby cz. krótszym się zdawał, prohibere, facere, ne quis sentiat temporis moram, Ovid. – 5) niektóre części czasu, czasowe okoliczności, n. p. stósować się do

150    Czasopis

cz. tempori servire, cedere, Cic. do cz. i okoliczności, pro tempore et pro re, Caes. B. G. 5, 8. zle, prrykre, smutne cz. tempora dura, iniqua, tristia, Cie. calamitas temporum, Caes.

B.C. 3,20. communis iniquitas temporum , Plin. ep. cz. krytyczne, niepewne, straszliwe, tempora dubia, formidolosa, Cie. – 6) w Gramat. tempus, Quint. – 7) adv. czasem, nonnunquam, interdum, Cie. potem, postea, post-liacc, deinde, id. teraz, nunc, in praesentia ; wcześnie, mature, niegdyś, aliquando; tymczasem, interea; przedtem, olim, quondam; antiquitus.

Czasopis, clironolog, zob. Czaso-pisarz.

Czasopisarstwo, chronologia, 1) jako umiejętność, chronologia,Math. temporum descriptio, Cic. temporum ratio, Wolf. – 2) w ogólności: temporis , temporum computatio; u historyków : annalium ratio, Cic. Brut. 13,

49. chronologicznie co opisać, conservatis temporum ordinibus aliquid narrare, Cic. suo tempore aliquid notare, Nep. Att. 18. – 3) badanie czasów, temporum cognitio; chronographia.

Czasopisarz, chronologus, T. t. temporum scriptor; cln-onographus, T. t.

Czasopismo, chronologia, Math. temporum descriptio, Cic. temporum ratio; zob. Czasopisarstwo.

Czasować, sposabiać słowo, u nowszych graiuatykarzy zamiast kouju-gować, verbum flectere, Quint. 8, 3,

36. inflectere, Arnob. 1, p. 44. declinare, Quint. inclinare, Geli, (nie ma klassycznój powagi coniugare i coniugatio); czasowanio, declinatio Quint. 1,9,5. uczyć się czasowania, verbum flectere discere.

Czasownik, słowo, verbum, Gram.

Czasowy, 1) czasu się tyczący, temporalis, Sen. stosunek cz. temporum ratio, Cic. oddział cz. pars tem-

ροχ·ΐθ; tudzież samo: tompus, Cic. tem-

Ozata

pestas, Sal. Lic. zob. Czas. – 2) do pewnego czasu trwający, doczesny, znikomy, humanus, Gic. majątek cz. dobra cz. res humanae, Cic. tudzież samo: fortunae; res familiaris, id. szczęście cz. huius vitae felicitas.

Cząstka, particula, Cic. jesteśmy cz.ducha świata, animi nostri exanimo per rerum omnium naturam intento et commeante carpuntur, id. N. D. 1,11,27. duch człowieczy jest cz. boskiego ducha, animus humanus decerptus est ex meute, divina, Cic. Tuse. 5,13,38.

Cząstkowo, adv. per partes,Qumt. ex parte (częścią opp. totus), Cic. nonnulla parte, Caes. particulatim (cząstkami nie na raz, opp. totus, albo sum-matim), A. ad 11. carptim (w pojedynczych cząstkach, nie razem, kawałkami , opp. universe, Sal. Lic. – lub universim, Gell. 1,3,22).

Czasza, zob. Czara.

Czaszka, 1) głowy, cranium; calvaria , Ceis, calva, Liv. – 2) w fontannie to, w co woda spływa, crater; labrum, receptaculum aquae salientis ; – 3) cz. ślimacza, concha; testa conchae, Plin. także: domus cochleae , Suet, albo samo: cochlea, Mart.·

4) u pławu morskiego miękkiego, któ-remi się jak bańkami barwierskiemi chwyta i przypina do czego, acetabulum , Plin. – 5) w ciele ludzkićm, kość wklęsła, acetabulum, Cels. Plin.-6) biódr, stawowych kości końce, a-cetabulum , circa quod coxendix vertitur, Plin. 33,11,49. – 7) goleniowa, patella, Ceis. 8,1,21. orbis genuum, Qvid. Met. 8, 808.

Czaszkowaty, 1) podobny do czaszki głowy, cranio, calvariae, calvae similis; – 2) podobny do czarki do picia, paterae, patellae similis.

Czat, swąd, nidor,Lucret. 6,987.

Czata, zwykle w licz. mn. czaty, statio extrema; także o żołnierzach,sto-

jacych na czatach: procubitores, Cato

Czatnik

Czczo

151

ap. Fest. ‘excubiae; excubitores, Cites. podczas nocy: vigiliae, id. cz. rozstawić, exploratores disponere, aa w. Caes. B. G. 7, 61. także: disponere stationes, id. stać na cz. esse in statione , id. postawić kogo na cz. collocare aliquem in specula, in insidiis.

Czatnik, czatownik, szpieg, speculator; qui est in specula; qui captat, aucupatur aliquid; o żołnierzach, którzy na ezatacb stoją: procubitores, Cato ap. Fest. p. 253. rozstawieni cza-townicy, exploratores dispositi, Caes.

B. G. 7, 61. także: excubiae; excubitores ; podczas nocy: vigiliae, Caes.= insidiator; qui insidiatur, Cie.

Czatować, (bez rządu izprzyim. na kogo, na co) , speculari; in specula esse (o kilku: in speculis esso); aucupari; captare aliquid; imminere alicui rei, Cie. = zasadzać się: insidiari alicui, Cie. teraz będę czatował, co się tam dzieje, nunc speculabor, quid ibi agatur, Plaut. Truć. na sposobność cz. speculari opportunitatem, Veli. 2,120. captare occasionem, Cie. imminere in occasionem, Liv. imminere occasioni, Curt. na każdą sposobność do szczęśliwego przedsięwzięcia cz. ad omnes occasiones rei gerendae intentum esse, Liv. na czyje przybycie cz. captare adventum alicuius, Plane, ap. Cie. na dogodną sposobność zemszczenia się cz. tempus ulciscendi observare, Cie. także: alicui insidiari, insidias facere, tendere, ponere; insidias ponere contra aliquem, Cie. potajemnie, chciwie, aliquem speculari; aliquid aucupari, id. zdradliwie , aby kogo zgubić, circumvenire aliquem, Sal. Cie.

Czatowanie, speculatio, Ammian. – zasadzka, insidiae, Cie.

Czcić, poważać, szanować, 1) zewnętrznie , aliquem honorare, honestare , honore afficere, ornare, decorare (dwa ostatnie z uboczn. pojęciem zaszczytu); alicui honorem habere,

tribuere; honore augere aliquem; taką cześć, jakąście mnie zaszczycili, nikt nie osiągnął, tantam laudem, quanta me honestastis, nemo est assecutus, Cie. Cat. 4,10, 20. czcić kogo wszelkiemt sposobami, nullum praetermittere honorem, qui alicui haberi potest, id. omni honore prosequi aliquem , Curt. – 2) wewnętrznie, wysoce poważać, colere (o każdym dowodzie czci i uszanowania); magni facere ; diligere, admirari, in lionore habere aliquem , aliquid; czcić kogo z szacunkiem i uniżonością, colere, observare , venerari aliquem , Cie.

Czciciel, cidtor; n. p. cz. bożków, cultor deorum, Cie. — podziwiacz, admirator, Quini, mieć wiele czcicieli, multis esse admirationi; in multorum admiratione esse; multos habere sui studiosos et observantes, Cie.

Czcicielka, cultrix.

Czcigodny, venerandus; venerabilis ; admirandus; honore dignus; honorabilis; honestus; colendus; observandus , Cie. czcigodnie, adv. honorifice ; honeste; cum dignitate; cz. rządzić, cum dignitate regnum obtinere, Cie. kogo cz. traktować, honorem habere, tribuere alicui; żyć cz. honeste vivere, Cie. cum dignitate vivere, Nep. cz. umrzeć, bene mori, Liv. bardzo cz. zakończyć, summo cum honore interire.

Czcionka, litera; literarum notae; literarum formae, Tac.Ann. 11,13.

Czczenie, cultus, veneratio, Cie. (veneratio odnosi się do modlitwy, cultus do ofiar); jeśli się cześć w zewnętrznych ceremoniach okazuje: eae-rimonia, Cic. sumienne oddawanie czci: religio, id. z podziwieniem znakomitych własności drugiego: admiratio , id.

Czczo, adv. vacuum; inane; 1) szczególnie o czczym żołądku, n. p. na czczo wyjść, ieiunum, siccum, impransum exire, prodire ; – 2) na czczo

Czczone

152

= po trzćźwermi, sobrie; nigdy na czczo, semper ebrium esse.

Czczość, vacuum; inane; inanitas, Cie. vacuitas, Vitr.

Czczy, wewnątrz próżny, w sobie nic nie zawierający, vacuus; inanis; czczy żołądek, ventriculus inanis; przen. czcze słowa, verba inania; czcze obietnice, promissa vana, Tac. groźby, minae inanes; marzenia, somnia vana, Yirg.

Czeczotka, Motacilla sibila, Li-naria rubra minor, Linn.

Czeczuga, ryba, accipenser ru-thenus, gatunek jesiotra, poławia się w Dnieprze; z ikry jego przyprawiają kawiar.

Czego, co, n. p. czego chcesz, epiid vis.

Czekać, zatrzymywać się na co, póki co nie nastąpi, exspectare; opperiri (być przygotowanym na jaki wypadek); manere (przytomnym być na miejscu, póki się co nie stanie); praestolari (być przygotowanym do usług; tylko u poetów); oczekiwać kogo, co, aliquem, aliquid exspectare, opperiri, Cie. praestolari, Ter. manere aliquem, id. praestolari alicui, alicui rei, Cie. oczekiwać kogo przed drzwiami , praestolari aliquem ante ostium, Ter. Eun. 5,5,5. trzy dni na kogo czekać, triduum manere aliquem ; kazać komu czekać, morari alicuius exspectationem, Cuvt. albo tylko: morari , differre, ducere aliquem, Caes. w dalsz. znacz, morari; cunctari; czekają cię nagrody, praemia te manent, Virg. każdego czeka śmierć, mors sua quemque manet; śmierć, kara zagraża ci, mors , poena tibi imminet, instat; tak, tylko czekaj (z ironią) ! frustra exspectaveris ! frustra ne exspectaveris ; czekajno! czekaj ! grożąc z tryb. rozk. hoc tibi non sic abibit! hoc non impunitum omittam! meritam feres mer-cedem! czekać komu, cierpliwość z

uim mieć, folgować y concedere , iu-

Czepiać

dulgere, connive.ro alicui, Cie.

*Czeknlada, Ohocolata; calda ca-caotica, Krafi.

Czeladka, 1) w rozumieniu rzymsk. familia; servi; servitium; famuli; ancillae; famulae, Cie. famulitium, Macr.-

2) u nas: famuli; ministri; domestici; famulae; ancillae ; ministrae; – 3) zwykle: czeladnik rzemieślniczy, cuius opera mercenaria opifex, artifex utitur.

Czeladnik, qui operas fabriles praebet, App. Mei. 9.

Czeladź, zob. Czeladka.

Czeluść, 1) szczęka, kość, w któ-rśj zęby, maxilla, Cie. – 2) otwór w kominie, którym dym wychodzi, os fornacis; os furni; praefurnium,Vitr.

Czemu, cur (oznacza pytanie w ogóle); quamobrem (pytanie o zamiar) ; quare (o powód); qua de causa? quam ob causam? quapropter? quid est causae, cur? quid est, quod? quid est, cur (seq. Coniunct.) quid?

n. p. czemu pytacie o to, co wiście ? cur enim quaeritis, quod scitis ? Liv. dziwi mnie, czemu nie przychodzi, miror, cur non veniat; qnid eansae sit, quod non veniat.

Czep, u zwićrząt odżuwających, drugi żołądek, reticulum.

Czepek, czypek, czepiec, calantica ; mitra; calanticam capiti imponere, Cie.

Czepiać, czepić, przyczepić, uczepić, suspendere aliquid alicui rei, in aliqua re, Cie. tudzież : adiungere; adiiee-re; addere; agglutinare; annectere, Cie. czepiać się, uczepić się czego, przyczepić się do czego , adhaerescere ; inhaerescere, id. także w dalsz. i nie-właść. znacz. n. p. rój pszczół czepił się (usiadł na….) wierzchołka Kapito-lium, fastigio Capitolii examen apium insedit, Tac. Ann. 12, 64. wszędzie się czepić (wszędzie się wmięszać), omnibus se ingerere, navr.Plin.Pan. 36, 2. czepić się do kogo, se applicare ad aliquem, ad alicuius familiari-

Czerstwieć

153

Czepić

tatem, Cic. se alicui obtrudere, inferre, offerre, id. albo w złączeniu: se inferre et obtrudere alicui, id. se ingerere , Plin. Pan. – czepić się ( jak pijawka), adhaerescere alicui rei, Plin. mordicus comprehendere aliquid, id.-czepić się (jak rośliny swemi wąsami), brachiis , claviculis amplecti aliquid , inhaerescere alicui rei; czepić się kogo (jak bićda) , incidere in miseriam; in angustias adduci, Cic. ( jak choroba) incidere, incurrere, delabi in morbum , id. czepia mię się. co, in mentem mihi venit aliquid; subit animum cogitatio ; mihi succurit, occurit aliquid, Cic. mihi incidit in mentem aliquid, Ter.

Czepić, 1) czepek pannie młodej wkładać na głowę, calanticam capiti imponere, Cic. Fragrn. ap. Non. – 2) ubierać komu głowę kwiatami, coronare coronis floreis aliquem ; coronis floreis redimire aliquem; sertis aliquem redimire; coronam floream alicui imponere , Cic. czepić się (kwiatami) , coronam floream sibi ad caput accommodare , id. or. 2, 61, 250. różami, rosa redimiri, id.

Czepiga u pługa, stiva, Virg.G. 1,174.

Czereda, z pogardą lub lekceważeniem , zamiast: gromada, orszak, coetus; multitudo; caterva; grex; turba (wielka kupa pospolitego ludu); vulgus; plebs, Cic. examen, id.

Czeremcha, smrodynia, krzewina do rodzaju porzóczki należąca, jago-

dy jej śmierdzą, ribes nigra.

Czerń, 1) czarny ubiór, tunica pulla, Cic. toga atra, Prop. – 2) używa się często zbiorowo i obrazowo , zamiast czarno ubrani, atrati, Cic. pullati, Suet. – 3) tłum, multitudo; vis; copia; magnitudo, Cic.

Czernić, 1) właść. denigrare, Plin. nigrificare, Mare. Empir. 35. nigrum facere, reddere aliquid; nigrefacere, Vel. Gloss. colorem nigrum inducere

alicui rei, Plin. nigro colore inficere aliquid, Cic. – 2) cz. kogo, obtrectare alicui, Cic. detrahere de aliquo, de fama alicuius, id. obtrectare alicuius laudibus, gloriae, Liv. infamare aliquem, Nep. Alc. 11, 1. criminari aliquem , conviciari alicui, Quint. contumelias in aliquem iacere, Tac. Ann. 2, 55. falso criminari, falsis incriminationibus insectari aliquem; nocere alicuius famae, existimationi; albo samo : calumniari; rodere aliquem, Cic. oczerniają mnie, detrahitur de fama, de existimatione mea, id. czerniący, criminosus, Cic. n. p. czem. mowy, orationes criminosae, Liv.

Czerniciel,- czernicielka, criminator; calumniator, Cic. calumniatrix, Ulp. quae criminationibus, calumniando detrahit de fama, de existimatione alicuius, na w. Cic.    *

Czernica, 1) ryba, sepia, Cic. -2) roślina, Vaccinium myrtillus, Linn. jagoda, bacca myrtilli; – 3) zakonnica, monacha ex ordine Sti. Basilii.

Czerniczek , ptak, pliszka murzynek , motacilla maura.

Czernidło, atramentum, Cic. zob. Czamość.

Czernieć, nigrescere; infuscari; nigrum colorem trahere.

Czernienie, 1) denigratio; denigrare , Plin. nigrum facere, reddere aliquid ; – 2) ujmowanie sławy, falsa, maligna criminatio ; calumnia, Cic.

Czerpać, haurire, Cic. n. p. ze źródła, haurire e, de fonte; wodę ze

studui, ucpia.ni e puteo liaurire, Oie.

przen. haurire; ducere; repetere ; n.p. czerpać łacinę z najczystszych źródeł, latinum sermonem e purissimis fontibus haurire, Muret.

Czerpaczka, czerpak, urna, Ovtd. Hor. situla, Plaut. haustrum, Lucr.

Czerpanie, 1) haustus, Coi. – 2) przen. haustus, id. mutuatio , Cic.

Czerstwieć, 1) jak chleb, durescere, obdurescere ; – 2) przen. o czlo-20

154

Czerstwo

Cześć

wieku, vigescere – gui, CYc. valescere , Liter, roboresegre, Naev. ap. Non.

Czerstwo, tylko wprzenośn. znaczeniu czerstwo wyglądać, valetudinem ore, vultu prodere.

Czerstwość, 1) chleba, duritia; durities; non recens coctus; – 2) zdrowia , vivacitas ; vigor animi, ingenii, oris, Ovid. vigor membrorum, Virg.

Czergtwy, 1) clilćb, durior, non recens coctus ; – 2) zdrowie, vegetus, Cie. Att. 10, 6G. vigoratus, App. Met. vegetus corpore, vigens animo, Non. vivax senectus, Plin. vividus animus, Tae.

Czerw, 1) mól, vermes; vermiculus ; teredo; – 2) fetus, suboles apium, Plin. – 3) trąd, apis terrestris, Linn.

Czerwcowy, iunius-a-nm; iuniae Calendae; Nonae iuniae.

Czerwiec, 1) Jnnius (sc. mensis), Cic. – 2) owad drobny, coccum, Plin.-

3) kolor, color coccineus, Plin.

Czerwień, 1) czerwony kolor, ru-bor-Sris; – 2) karta, scida rubro colore signata; charta lusoria (cordis effigie) signata.

Czerwienić, 1) ruborem alicui afferre, Tae. elicere; czerwienić się, rubere; czerwienią się oczy z płaczu, rubent flendo ocelli, Catuli, cz. kogo, rubefacere, Ovid. – 2) ze wstydu, erubescere, Cie. suffunditur alicui rubor; incutit mihi ruborem, rubori est mihi aliquid, Liv.

Czerwieniec, jego korzeniem łój i wosk czerwono farbują, Anchusa, Linn.- 2) baca(bacca) Vaccinii Vitis Idaeae, Linn.

Czerwienieć, 1) rubescere; erubescere , Ovid. – 2) ze wstydu, erubescere , Cic. rubor mihi suffunditur, Liv. rubore suffundi, Ovid.

Czerwienidło, rubrica, Piant.

Czerwonak, ptak, Phoenicopterus ruber, Linn.

Czerwonawy, subrubicundus; sub-rubeus; subruber.

Czerwoniuchny, czerwoniuteńki, igneus; rutilus; w twarzy, igneo rubore suffundi; totum erubescere.

Czerwonka , dysenteria, Plin. zob. Biegunka.

Czerwonogardł, ptaszek, gatunek pliszki, Motacilla rubecula, Linn.

Czerwonogon, pliszka, Sylvia thorace argentato.

Czerwoność, na twarzy, rubor, Cic. nienaturalna, rubor fucatus , id. wydobyć u kogo cz. ruborem elicere alicui; ruborem in ore alicuius evocare, Sen.

Czerwonowłosy, capillo rufo; rufus ; rufulus, Plaut.

Czerwony, ruber (jak krew); rubicundus (jak ogień) Plin. rubidus (ciemno cz.) Geli, rubricosus, Coi. rufus (jasno cz.) Plaut. russeus (czerwonawy) App. rutilus (czerw, żółty, ognisty); purpureus, Cic. włos cz. pilus ruber, Plin. włos czerwienić, rufare capillum, Plin.

Czesać, pectere, Ovid. pectinare, App. comere, Cie. włosy cz. comere capillos, id. comas, Qnint. wełnę cz. lanam carere, Plaut. carminare, Plin.

Czesanie, pectio, Cael. Aur. wełny, carminatio, Plin.

Czesany, pectinatus; repexus.

Cześć, honor, uszanowanie, czczenie, poważanie, 1) zewnętrzne wyszczególnienie, honos; honor; dignitas (godność); auctoritas (poważanie); decus; ornamentum; observantia, Cie. ostatnia cześć (posługa), honos supremus (supremus odnosi się do pogrzebu); officium supremum, Curt. także tylko: suprema, Tac. iusta, Cic. suprema officia celebrare alicui, Curt. iusta facere alicui; iusta solvere funeri alicuius, Cic. cz. komu oddawać, alicui honorem habere, tribuere, dare; aliquem honore afficere, ornare, decorare , Cic. cz. komu ująć, honore privare, decore orbare aliquem, Cic.

= godnoit? oaiagn^ , atl honores por-

Część    Częstować    155

venire, stopniowo , ascendere ad honores ; zob. Czcić; – 2) dobre imię, existimatio; fama, Cic. starać się o dobre imię, existimationi alicuius servire, id. ubliżyć, existimationem alicuius violare, offendere; dignitatem alicuius labefactare, id. lacerare, Suei. w wyższ. stopn. dignitatem alicuius frangere, Oic.Fam. 9,16, 6. dotkliwie ubliżyć, notam turpitudinis nomini alicuius inurere, id. – 3) zob. Ambi-cya; – 4) zob. Bankiet i Biesiada; –

5) cześć Boska, cultus; zob. Czczenie ; człowiek bez czci, infamia opertus ; na czci kogo skarać, aliquem infamare, Nep. infamem facere; alicui infamiam inferre, Cic. movere, Liv.

Część, cząstka, jedna z tych rzeczy, z których się składa całość, pars; część czyja, udział jego w czćm, portio ; także: pars rata, albo tylko: rata ; jedno i drugie w połączeniu z pro, Lic. 45,40. jako część ciała, mowy, pisma, membrum, Cic. zob. Artykuł; w równych częściach, aequis portionibus; po części, ex parte; partira; ulla ex parte,Liv. częścią- częścią,partim-partim; et – et; aut – aut; quum – tum; tum – tum; częściami, per partes; par-ticulatim (opp. totus; albo: summatim), n. p. si summatim non particulatim narrabimus; carptim ( universi) ; po wielkićj części, magnam partem; magna ex parte; maximam partem, Caes. Cic. część sukcesyi (na kogo przypadająca) , pars haereditatis.

Częściowy, particularis ; częściowo , particulatim, Cic.

Cześnik, pincerna, Ascon. pocillator, App. qui pocula ministrat alicui, Cic. N. D. 1, 40, 112. a cyatho (sc. puer) Inscr. a poculis; jeśli naprzód sam kosztuje, praegustator,Gurt. cesarski, królewski cz. Caesaris, regis a cyatho; być czyim cz. bibere ministrare alicui, Cic. Tuse. 1, 26, 65. u króla, pocula ministrare regi, id. potum regis praegustare, Just. 12,14.

9. a cyatho regis esse, stare.

Często, saepe; saepenumero (opp. semel; iterum; nunquam ); crebro ; frequenter (opp.raro); identidem, Cic. subinde, Liv. = multo; n. p. bywać cz. u kogo, multum esse cum aliquo; niekiedy wyraża się także przez : frequens; n. p. cz. przychodził do senatu, frequens venit in senatum; cz. był w Ezymie, frequens erat Romae, Cic. także przez Verba frequentativa, n. p. cz. chodzić, itare; cz. czytać, lectitare; cz. wołać, vocitare; bardzo cz. saepissime; persaepe; creberrime, Cic. jak cz. quam saepe ; quoties; tak cz. tam saepe; toties; częścićj , saepius; frequenter; crebro, Cic.

Częstokół, palisady, vallus; valli, Caes.

Częstokroć, saepe; saepenumero; crebro ; frequenter; identidem , Cic. subinde, Liv.

Częetokrotny, frequens; creber, Cic. adv. frequenter; crebro; saepius, Cic.

Częstość, frequentia; crebritas, celebritas, assiduitas, Cic. n. p. listów, t. j. częste odbieranie, pisanie i t. d. listów, celebritas literarum ; cz. wojen, assiduitas bellorum, id.

Częstotliwość , actio frequens, crebra.

Częstotliwy, frequentativus, Geli. słowa cz. verba frequentativa , id. czynność cz. actio frequentativa; znaczenie słowa cz. potestas verbi frequentativa , na w. Geli.

Częstować, podejmować gościa, hospitio aliquem accipere, recipere, Cic. po przyjacielsku, łaskawie, blande , benigne excipere aliquem hospitio , Liv. liberaliter habere aliquem, Sal. cz. kogo czóm, aliquid alicui apponere; pascere aliquem aliqua rc, na w. Cic. byli dom w dom częstowani , invitati sunt hospitaliter per domos, Liv. 1,9. niektórzy przyprowadzają swoich znajomych do obozu,

156    Czestownik

aby ich częstować, alii suos in castra invitandi causa adducunt, Caes. B. C. 1, 73. – przen. ofiarować komu co, alicui aliquid offerre, deferre, conferre , polieeri, profiteri, proponere, Cic. n. p. cz. kogo radą i czynną pomocą, conferre alicui consilium et o-peram, id. cz. kogo panną, virginem, conditionem alicui deferre, na w. Suet. Caes.

Częstownik , hospes, Cic. convivator , Liv.

Częsty, frequens; creber, Cic. tudzież : multus ; id. n. p. mieć cz. odwiedziny, frequentes me conveniunt, salutant homines; cz. oznaki uszanowania , frequentes honores, Nep. cz. obcowanie, frequens familiaritas, Cic. cz. posly, crebri nuntii, Nep. cz. listy, crebrae literae, Caes. cz. wycieczki, crebrae excursiones, Nep. wydarzały się. cz. utarczki, aliquoties, non semel pugnatum est; robić cz. wycieczki, saepe, aliquoties erumpere; crebras eruptiones facere, na w. Caes.

Czkać, czkawka, singultus,Plin. 20,17,73.

Człeczek, zob. Człowieczek; Człe-czy, zob. Człowieczy.

Człeczyna, homo miserabilis, misellus ; homuncio; homunculus ; homullus pusillus , parvulus, Cic.

Człek, używa się zamiast człowiek z domysłem politowania, wzgardy albo lekceważenia, zob. Człowiek.

.·. Członeczek, minutum, parvulum membrum ; minuta, parvula, pusilla pars (corporis) ; pars tenera (corporis); membrum tenellum.

Członek, 1) w ogólności, articulus, Cic. palce człowieka mają po trzy cz. hominis digiti articulos habent ternos , Plin. 11, 43, 99. cz. (ciała ludz-kiego) , pars corporis; membrum; artus (άρθρον), Cic. drżćć na wszystkich cz. (na całćm ciele), omnibus artubus contremiscere, Cic.or. 1,26,121. we

wszystk.icłi cz. sjmraliżcnrany ? omni-

Człowiek

bus membris captus ac debilis, id. Rabir. 7, 21. cz. odciąć, membrum amputare, id. cz. męzki, pars virilis, Lucr. natura, Cic. – 2) cz. państwa, civis, Cic. cz. społeczności, qui alicui societati ascripti sunt; socii; sodales ; tudzież: membra, Ovid. niemniej także : pars ; η. ρ. przedtćm u-chodzili za cz. domu, teraz zaś rze-czypospolitćj, ante hoc domus pars videntur, mox reipublicae, Tac. Genn. 13. cz. familii, gentilis , de Stiipe a-licuius, Cic. cz. domu, domus, id. membra domus (poetycznie), Ovid. cz. rady, senator, Cic. albo: vir, homo senatorius, id. niedawno zostałem cz. Paryzkiój akademii sztuk pięknych , nuper academiae literarum elegandorum Parisinae socius ascriptus sum, Ruhnk. obranym być cz. król. instytutu Francuzkiego, sodalem instituti regii Francici cooptari, Wit-tenb. zostać cz. akademii napisów, in sodalitium academiae inscriptionum ascisci, id. Eleowie zostali cz. związku Achejskiego, Elei in Achaicum concilium contributi sunt, Liv. 42,

37.-3)cz. u roślin, internodium, Plin.

Członkowatość, articulatio, Plin.

Członkowaty, membris praeditus.

Człowieczek, homuncio; homunculus; homullus, Cic.

Człowieczeństwo, 1) natura ludzka, humana natura; humanum ingenium; conditio humana, Cic. condido mortalis, Veli. – 2) rodzaj ludzki pod względem swego wykształcenia, genus humanum; genus hominum, Cic. całe czł. universum genus hominum, id.

Człowieczy, homini similis ; humanus, Cic. mortalis, id.

Człowiek, 1) w ogóle: homo (przeciwstawnie do kobićty: mas; vir), Cic. mortalis (zwykle w plur. w połączeniu z multi i omnes; cuncti; quisquam), Cic.- B) w ściśl. znacz.: a) pod względem ułomności ludzkich , homo ; są-

dzioz, żem ca.? zbłądziłem, eeusoa liu·

157

Człowiekobóg    Czop

minem me esse? Erravi, Ter. Ad. 4, 2, 40. Dem. i Homer byli to wielcy mężowie, jednak ludzie, Demosthenes et Homerus summi sunt, homines tamen, Quint. 10,1,25.- β) pod względem społeczeństwa ludzkiego, homo, Cic. privatus; otiosus ; będę cię uważał jako męża, ale niejako cz. virum te putabo, hominem non putabo, Cic. Q. Fr. 2, 11, 3. przestać byćcz. humanitatem omnem exuisse;- γ) pod względem usposobienia stanu umysłowego, stać się nowym cz. piane a-lium hominem fieri; novum ingenium sibi induere , Liv. zupełnie innym, plane alium factum esse, Cic.- 8) mężczyzna, n. p. co to za cz. quid hoc hominis sit, Plaut. młody, adolescens; iuvenis, Cic. homo adolescens; ado-lescentulus; stary, senex, Cic. zepsuty, ladajaki, homo perditus; dissolutus;- 3) służący, famulus; servus.

Człowiekobóg, o Chrystusie θε-άνθρωτις; idem Deus et homo; qui divinam cum humana naturam iunctam habet.

Czmer, crapula, Cic. mieć cz. w głowie, non satis sobrium esse, Curi.

Czółenko, cymbula, Plin. ep. lintriculus, Cic. scaphula, Veget.

Czołgać się, 1) wlec się nizko, trahere; rapere; jak owad, repere; reptare, Plin,- 2) przen. przed kim, serviliter adulari; humilem atque abiec-tum esse.

Czolgacz, homo abiectus, humilis, humiliter adulans, Cic. także: servus iners.

Czołganie się, reptatus, Plin. reptatio , Quint. dzieci na rękach i nogach, reptatio per manus et genua, Quint. 1 , 12, 10. przen. nikczemne czołganie się; adulatio, Cic. adulatio servilis, Tac.

Czołisty, wysokie, szerokie czoło mający, cilo, Fest. fronto, Cic. frons alta, lata, Virg.

Czołko, opaska czoła u kobiet

rzymskich , nimbus, Isidor. nosząca czołko, mulier nimbata, Plaut. Poen. 1, 2, 135.

Czołn, czółno, scapha; navicula, Cic. cymba, Liv. linter, Caes.

Czołnek, 1) zob. Czółenko; – 2) łódka tkacka, radius, Ovid.

Czołnik, cymbae magister, Juv. lintrarius, Pand.

Czoło, 1) właść. frons, Cic. ponure, zmarszczone, wypogodzone, tristis , severa; contracta, Plaut. tranquilla, serena, Cic. cz. zmarszczyć, frontem contrahere, attrahere, adducere, Sen. cz. wypogodzić, frontem explicare, Hor. exporrigere, Ter. remittere , Plin. ep. solvere; cz. zacierać, perfricare os, Cic. frontem, Mart.-2) przen. cz. komu stawić, alicui resistere, obsistere, occurrere; non cedere alicui, Cic. hosti occurrere; periculo obviam ire; – 3) cz. państwa, primores civitatis ; principes civitatis, in civitate; optimates (tum lub tium); patres; patricii; nobiles, Tac. proceres, Liv. być czołem, caput esse, maximum esse; – 4) stać na czele, ducem et magistrum, ducem ac principem ad aliquid esse; na czele buntowników, caput coniuratoriim, Liv. fax seditionis, Cic. tuba belli civilis, Cic. Fam. 6, 12, 3.

Czołobitnia, supplicem accidere ad genua, Ter. supplicem accidere genibus alicuius.

Czołobitnie, adv. suppliciter, Cic. supplicue, App. dziękować, suppliciter alicui gratias agere; prosić zakim, supplicare pro aliquo.

Czołobitność, adoratio; veneratio; reverentia.

Czołobitny, supplex, Cic. genibus alicuius advolutus, Curt. ad pedes a-licuius prostratus, pvoiectus.

Czop, kończaste drewno do zatykania beczki, obturamentum; embolus ; epistomium, Vitr. przen. homo rusticus; truncus.

158

Czub

Czopek

Czopek, 1) na podniebieniu, języczek, uvula;- 2) lekarski, balSnus, Med.

Czopować, obturare, Coi. obstruere, Caes. oppilare, Cic.

Czopowe, opłata od trunków, vectigal in potulenta impositum.

Czosnaczek, ziele, Alliaria.

Czosnak , ziele Teucrium scor-dium, Łinn.

Czosnek, allium, Coi. Allium sativum, Linn.

Czosnkowaó, allio condire, conspergere.

Czosnkowany, alliatus, Donat.

Czterdzieści , quadraginta ; po czterdzieści, quadrageni; cz. razy, quadragies, Cic.

Czterdzieścioro, przy substant, in plur. n. p. dzieci, quadrageni, Cic.

Czterdziestodniowy, quadraginta dierum.

Czterdziestoletni, quadraginta annorum; quadragenarius.

Czterdziesty, quadragesimus.

Cztereehsetletni , quadringentorum annorum.

Czterechsetny , quadringentesimus.

Czternaście, quattuordecim; razy, quater decies, Cic. quattuor decies, Plin.

Czternastoletni, quattuordecim annorum.

Czterodniowy, quatriduanus.

Cztcrofuntowy, quadrilibris, Piant. quattuor librarum.

Czteroletni, quattuor annorum, annos natus; quadrimus ; quadriennis; quadrimatus, Plin.

Czterolokciowy, quadricubitus.

Czteropiętry, contignationes quattuor habens.

Czterosylabowy – sylabny, tetra-sy Ilibus; quattuor syllabis constans.

Cztersetny, quadringentesimus.

Cztery, quattuor; razy, quater; wzięty, quadruplus.

Cztery dni, quatriduum, Cic.

Czterykroć, quater; czterykroe sto tysięcy, quadringenta millia.

Czterypalcowy , czterycalowy , trientalis, Plin.

Cztery piędzi mający, tetradoron -i-n. (us-i) m. Vitr.

Czterysta, quadringenti-ae-a, Cic. czterysta razy, quadringenties.

Czterysta w sobie mający, quadringenarius.

Czub, 1) właść. u ludzi i zwić-rząt: capilli densiores ac prolixi; o zwierzętach: cirrus; crista; iuba, Plin. ptaki z cz.: aves cristatae, Mart. – 2) niewłaść. zam. głowa, n. p. zalać sobie cz. albo nalać w cz. (- upić się), inebriari, Plin. ebrium fieri, Cic. porządnie sobio cz. zalać, vino se percutere, Plant, w wyższ. stopn. vino se obruere, Cic. v. mergi, onerari, Liv. złapać kogo za cz. crines alicuius invadere, Cic. czuby, verbera, Cic. verberatio, Pand. pójść w czuby, manus conferre, conserere, Liv. ferrum et manum (us) conferre; cominus pugnare, Cic. cominus gladiis pugnare, Caes. tudzież: pugnis certare, Cic. kłócąc się poszli w czuby, cum altercatione congressi sunt, Liv. wzięto się już do cz. pugna iam ad manus venerat, Liv. gdy się wreszcie wzięto do cz. consertis deinde manibus , Liv. przyszło do cz. pugna ad manus, ad gladios venit. Liv. 2, 46. tudzież: res venit ad manus , id. res venit ad mantis et pugnam, Cic. rzadko przychodziło do cz. raro ad manus pervenitur, id. Sest. 36, 77. przytrzeć komu cz. pinnas alicui incidero, Cic. Att. 4. 2. med. –

3) wszystko wystćrczająco: wierzchołek góry, drzewa, vertex (montis), Cic. cacumen (arboris), Virg. cz. w mierzeniu, nalewaniu, co nad strych wychodzi, cumulus; abundantia, Cic. dać z cz. abunde dare, id. z cz. nasypać, cumulare aliquid, Cic. ultra, supra modum aliquid complere; supra mo-

Czubatkd

Czucie

159

dum opplere aliquid; z cz. nalany, nasypany, oppletus, Cic.

Czubatka, Parus cristatus, Linn.

Czubaty, cristatus, Marł. kuracz. meleagris ; gallina Numidica, Africana, Coi. Numida Meleagris , Linn. ptaki cz. aves cristatae, Mart. o drzewach i górach: cum cacumine; cum vertice.

Czubek, crista parva; cristula, Coi. mieć w czubku, potum esse, Cic.

Czubić, 1) czub na głowie z włosów stawiać, crines in fasciculum colligere;- 2) za włosy targać, pogłowie kogo bić, caput alicuius percutere, ferire ; czubić się z kim, digladiari, rixari cum aliquo, Cic.

Czuć, v. neutr. sentire; sensu praeditum esse; sensu valere, vigere, Cic. czuć, v. act. sentire, sensu percipere aliquid, Cic. (pierwsze często z domysłem czegoś niemiłego , bolesnego), n. p. czuć głód, sentire famem, Liv. boleść, dolorem, Lucr. cz. rozkosz, affici voluptate; percipere voluptatem; boleść, dolore affici; percipere dolorem, Cic. nic nie czuć, sensu omnino carere, id. Fam. 6, 3,4. cz. przyjemność potrawy , sentire suavitatem cibi, id. nasze własne szczęście albo nieszczęście czujemy mocniej, quae nobis ipsis aut prospera aut adversa eveniunt, magis sentimus, Cic. off. 1, 9, 30. dać komu co czuć, animadvertere , Cic. vindicare in aliquem, Sal. swoję siłę, moc, wielkość cz. suarum virium sibi conscium esse; sentio, quid

possim, quid valoum^ virium suarum

fiducia efferri; niemnićj także: non poenitet aliquem suarum virium, na w. Liv. 8, 23. dobrze swoję słabość cz. bene sentio, quam imbecillus sim; conscius milii sum meae imbecillitatis ; swoją niemoc w ciele cz. sentio, me minus belle, non satis valere, Cic. nie cz. rąk, fractas et affectas vires suas sentire; dać komu cz. swój gniew facere, ut sentiat aliquis iram meam;

to się da cz. hoc sentiri, sensu percipi potest, Cic. cz. miłość ku komu , amore alicuius captum esse, Cic. lub samo : amare aliquem , id. w wyższ. stopn. amore alicuius ardere, Ter. litość cz. misericordia alicuius commoveri, captum esse, Cic. rozkosz cz. capere, percipere voluptatem, id. cz. boleść nad czóm (boleć), dolere aliquid, aliqua re; dolore affici aliqua re; dolorem suscipere, accipere ex aliqua re, id. cz. tęsknotę za czóm, desiderare aliquid; esse in desiderio alicuius rei; cepit me desiderium alicuius rei; laborare ex desiderio alicuius rei, id. mocno co cz. magna molestia affici ex aliqua re; bardzo mocno, acerbissime ferre aliquid , id. cz. się bardzo obrażonym, magnam iniuriam sibi illatam esse putare, existimare, Cic. czuć = za pomocą nerwów węchowych poznawać, odorari; olfacere, Cic. co, subolet alicui aliquid, Plaut. odorari, olfacere aliquid, Gc. przen. cz. pieniądze (u kogo), nummos olfacere, Cic. Rull. 1, 4, 11. nie czujesz, zkąd to pochodzi, non olet (sc. tibi), unde sit? Cic. or. 45, 154. dobrze cz. (dobry mieć węch), sagacem nasum habere, Plaut. cz. co przez skórę , praesentire, praesagire aliquid; futurum aliquid ante sentire, Cic. cz. o zwićrzu, gdy myśliwca czuje, ferae odorantur venatorem ; pies dobrze czujący (zwió-rzynę), canis sagax, Cic. ez. komu z ust, foetorem redolere, Coi. zob. Cuchnąć.

Czuchraó, vellero, Złoi·, convellere; laceraro, Cic. depexum dare, Ter.

Czucie, sensus, Cic. zmysł czucia, tactus; tactio, id. wewnętrzne cz. tactus interior, Cic. Acad. 2, 7. animi affectus; najskrytsze uczucia, permotiones iutimae, id. cz. rozlane jest po całóm ciele, tactus toto corpore aequabiliter fusus est, Cic. N. D. 2,56, 141. w dalsz. znacz, uczucie moralności, verecundia; pudor; uczucie ludz-

160

Czwórka

Czujka

kości, humanitas; naturalne cz. natura; naturae bonitas, Cic. off. 1, 2, 5. cz. piękności, elegantia; venustas, id. mieć cz. sentire; sensu praeditum esse; sensu valere, vigere, id. niemieó cz. torpere; sensu carere; nihil sentire; nullius rei sensu moveri, Cic. nie-mający cz. alienatus sensibus, a sensu , Lin. przen. animus occaluit, obduruit; animo quasi callus obductus est, na w. Cic. czucie delikatne, indicium elegans; indicii elegantia; także: subtilis venustas, Cic.or. 1,5,17. pozbawić kogo cz. extorquere alicui humanitatem, Cic. Lig. 5,16. stracić cz. sensus hebescit, torpescit; sensum amittere; przen. animus obdurescit; occalescit; w uczuciu swej słabości, winy, conscientia, quid abesset virium, IAn. quum bene sentiret, quam infirmus esset; quum sentiret, se non vacare culpa; swoje uczucia słowami tłumaczyć, sensa dicendo exprimere, verbis explicare, Cic. twój list różne cz. wo mnie wzbudził, varie sum affectus literis tuis, Cic. Fam. 16, 4, 1.

Czujka, pallium; lacerna, Cic.

Czujność, vigilantia, Cic. = staranie, cura; diligentia, id. = ostrożność, cautio; circumspectio, Cic.

Czujny, vigil; vigilans, Cic. bardzo cz. pervigil, id. cz. człowiek, vigilans homo, cz. pios, canis vigilax, Coi. być cz. vigilem esse; vigilare; advigilare; bardzo cz. mirifica esse vigilantia; czujnie, adv. vigilanter, Cic.

Czule, n. p. pisać, ita scribere, ut animi eorum qui legunt, suaviter afficiantur, molliores sensus concipiant; cz. mówić, orationem animis admovere, Cic.

Czułek, roślina, Miinósa, Limi.

Czułość, animi, naturae mollities, Cic. animus molliores sensus facile concipiens; animus mollior; vis , facultas sentiendi, percipiendi aliquid, Cic. cz. przesadzona, niedorzeczna, nimis mol-

lin animi aenena; nimia animi mollitipq.

Czuly, mollis; irritabilis, Cic. Alt. 1,17. facile meliores sensus concipiens; być cz. molliore esse animo; robić cz.‘przedstawienia, tam molliter admonere aliquem, ut animus moveatur, flectatur, commoveatur.

Czupryna, zob. Czub.

Czupurność, animus inflatus et tumens, Cic. tumor, Just. fastus, Plin.

Czupurny, calens; calidus; fervens; fervidus; ardens; flagrans; vehemens; iracundus; incensus ; inflammatus, id. praeceps ingenio in iram, Liv. ingenium fervidum; animus acrior, fer-vontior, Cic. czupurnie, adv. ferventer; ardenter; acriter; cupide; iracunde , Cic. cz. mówić, loqui ferventer, effuse, Liv.

Czuwać, vigilare, Cic. długo cz. pervigilare, id. cz. całą noc, pervigilare unam noctem ; cz. przy kim , vigilantem assidere lecto alicuius; cz. na co, czatować, insidiari alicui.

Czuwanie, vigiliae; pervigilatio, Cic. insidiae; specula, Cic.

Czwal, zob. Cwał.

Czwartaczek, czworościenna figura, rhombus; scutula.

Czwartaczka, febris quartana,Cic. quartana, id.

Czwartak, 1) nummus argenteus quattuor grossorum;- 2) Hordćum vulgare, Linn.- 3) zob. Czwartaczek.

Czwartek, dies Jovis; wielki czw. dies Jovis antepaschalis.

Czwartodniowy, quartanus; quattuor dierum.

Czwartoletni, quadrimus , Cic. quadriennis , Hor. quadrimatus, Plin. quattuor annorum, Cic.

Czwarty, quartus-a-um; po czwarte, quartum, Liv. czwrarty raz konzu-lem, consul quartum, id.

Czworaki, quadruplex ; quadruplus ; quadripartitus, Cic. czworako, adv. quadrifariam, Liv. quadripartito, Coi.

Czwórka, quattuor, (quatuor).

Czwórkować

161

Czwórkować, quadruplicare.

Czwórnasób, quadruplex; quadruplum.

Czworoboczny, quattuor latera habens; albo: quadrilatSrus; czworokątny, quadratus, quadrangulus, Plin.

Czworobok, quadratum, Cic. quadrangulum, Glons. tetragonum, Auson. podłużny, quadratum oblongum, Em.

Czworograniasty, quadratus.

Czworokonny, quadriiugus, Plin. wóz czw. currus quadriiugus, ici. quadrigae , Cic. czw. jechać, curru quadrigarum vehi, id.

Czworonóg, w przysł. na czw. chodzić, quadrupedem repere.

Czworonożny, quadrupes, Cic. czw. zwierzęta, quadrupedes, id.

Czwororęki, quattuor manus habens ; quadrimanus; ułożyć mclodyę na cztóry ręce na fortepian, componere modos quattuor manibus aptos.

Czworoszczcpny, quadrifidus ; quadrifida quercus, Virg.

Czworowiosly, quadriremis, Cic. okręt czw. navis quadriremis; albo tylko : quadriremis, id.

Czworozęby, quadridens, Caf.

Czy, 1) an, pytając albo powątpiewając o czćm; an vero, dowodząc jakiej rzeczy, η. ρ. an vero, indices vos soli ignoratis ? Cic. czy zaiste wy sędziowie nie wiście? w podwójnćm lub wielorakiem zapytaniu mowa jest wprost wymierzona, albo ubocznie ; u. p. hoc intellcxtin an nondum ctiam, Ter. czyś to zrozumiał, albo też nie;

w mowie zna ubocznej czworako się

an używa: a) utrum (num) – an ; b) an; c) ne – an; d) ne (annexum); n. p. nescit vitane fruaftir, an sit apud manes, Ooid. nie wić, czy żyje czy umarł; , filius neposne fuerit, parum liquot, Liv. czyby był synem albo wnukiem;-czasem się sam przysłówek an wielokrotnie powtarza, n. p. an populus, an iudices; tóż do drugiój części się dodaje, n. p. ad hostem, an ad filium

Czyn

venerim; annon i nocne, n. p. pater eius rediit, an non ? Ter. czy ojciec jego powrócił, czy nie V często się tak łączy an z ne, że jeden prawie wyraz oznacza, n. p. cum interrogetur, tria pauca sint, anne multa; an zamiast annon ? Ovid. an ze, słowami: nescio, dubito i t. p. zda się zaprzeczając potwierdzać, n. p. est quidem id magnum, atque haud scio, an maximum ; an numquid, dodanie słowa dla pełności mowy, Arnob. – 2) utrum, powątpiewając o czćm z następujące-mi pomocnik, an, ne, noc, ne, n. p. utrum suis servire, an populo Romano obtemperare, Gic. czy swoim służyć, czy ludowi rzymskiemu być posłusznym? pytając się n. p. utrum vestra an nostra culpa est? czy twoja czy moja jest wina? czasem się dodaje nam, albo: ne dla mocniejszego wyrażenia rzeczy, n. p. utrumnam universa classis in portu stare posset, Cic. czyby mogła cała flota stać w porcie;-;i) nonne, czy? czy nie? pytając, u. p. nonne animadvertis? Cic. czyż nic postrzegasz ? – 4) sive – sive; sive venerit sive non venerit, czy przyjdzie czy nie.

Czychać na kogo, na co, exspectare aliquem, aliquid ; praestolari alicui; attendere, intendere animum ad aliquid , Cic. imminere alicui rei, id. imminere in aliquid , Liv. captare, aucupari aliquid, Cic. insidiari alicui rei, Liv.

Czyj, (czyja, czyje), cuius; także

prBOss adi. cuius – a – mu , n. p. culum

pecus? Virg.

Czyjś, cuiusdam; alicuius; certi.

Czyli, vel; aut; sive; seu; zob. Czy.

Czyn, w ogóle: factum; facinus (w złćm i dobrćm znaczeniu; często z adi. jeśli coś złego oznacza); res gestae (w plur. o czynach wojennych); rei; opera; gesta; acta; (opis znaczenia : res maiores, quae domi et mili-21

162

Czynić

tiae geruntur; gesta sunt semper publica , acta sunt etiam rerum privatarum , minorum et familiarium, Laur. Valla); cz. wielki, magnum factum, Ter. magnum facinus, Cie. magnum opus, (Jurt. zły, facinus malum, Plaut. nefarium, turpe, Cie. szkaradny, foedum , tetrum factum, facinus, id. mówi kto o swoich tylko czynach: res a me gestae.

Czynić, w ogóle: agere; facere (πράττε’.ν,πί’.εΐν); przeciw prawom, contra legem facere, albo: legem migrare; dobrze czynisz , hoc bene, recte facis! bene factum! jużem to uczynił, rem iam confeci, Cie. nie wiem, co mam czynić, quid faciam, quid consilii capiam, nescio, Cie. pomyśl, co masz czynić, quid facto opus sit, vide, Ter. to mu dobrze uczyni, magnam inde percipiet voluptatem, Cie. to mi dobrze czyni, hoc gratum, iucundum mihi est; suaviter afficior hac re.

Czynienie, facta; actiones, Cie. nie mam nic do czynienia, nulla milii sunt officia, munia, negotia; jeśli się przedtóm miało co do czynienia: orbatum esse negotiis gerendis; jeśli mowa o publicznóm urzędowaniu, o-tiosum esse, Cic. mieć do czynienia, occupatum esse aliqua re; sunt mihi negotia gerenda; esse in opere; wiele , multis occupationibus distineri, implicatum esse, Cic. mieć zawsze do czynienia, assiduis occupationibus impediri, Plin. ep. 7,2,1.

Czyunik (w rachunkach), factor.

Czynność, 1) działanie, actio; actum ; factum; – 2) przemysł, zabie-głość, opera (opp. segnities, inertia); industria; navitas (opp. ignavia); assiduitas , Cic. – 3) praca, labor; negotium , Cic. ministerium, Liv.

Czynny, 1) działający, efficax; agens; actuosus, Cic. duch cz. animus vegetus, id. pilny, pracowity, actuosus (opp. nihil agens ; .tudzież: quietus) ; agens; ciens; gnavus (opp. igna-

Czynszownik

vus, piger); industrius (opp. segnis); alacer; strenuus; operosus; sedulus; assiduus; impiger; acer; laboriosus ; rączy i cz. mąż, vir in rebus gerendis acer et industrius, Cic. Tuse. 5, 20, 57. być cz. (o osobach), agere aliquid; agere et moliri aliquid; industrium , sedulum esse; in re gerenda versari; zawsze być cz. semper intentum esse rebus gerendis, na w. Cic. szczególnie, niezmordowanie być cz. w, przy czćm, egregia est alicuius in aliqua re industria, Nep. Ages.

3,3. życie cz. vita actuosa (opp. vita quieta), Seu. – adv. czynnie, strenue; naviter; diligenter, Cic. czynnie albo pieniądzmi kogo wspierać, aut opera, aut pecunia benefacere alicui, id. Sy-cylijczykowie popierali wojnę jeszcze czynnićj, Siculi enixius bellum adiu-varunt, Liv. 29,1. – 2) u Gram. activus; η. ρ. słowo cz. verbum activum, Charis. 2.p. 138.

Czynsz, w ogóle datek pieniężny, vectigal, Cic. cz. z gruntu, vectigal agrorum possessoribus impositum, Liv. 4, 36. solarium (od solum rola), Ulp. Dig. cz. z domu, habitationis merces, Caes. także samo: habitatio, Suet, wielki cz. z domu płacić, magni habitare, Caes. ile płaci cz. z domu ? quanti habitat? Cic. najemcom (lokatorom) roczny cz. darować , conductoribus annuam mercedem habitationis donare, Caes.B.C. 3,21. cz. od kapitału (procent), usura; usurae; fenus, Cic.

Czynszować, 1) płacić datek, vectigal (agrorum) pendere , solvere; -2) być dannikiem, vectigalem, stipendiarium esse, Cic. Caes. czyim, stipendiarium esse alicui, Liv. czynszować co, jako czynsz oddawać, vectigalis, fenoris, usurae nomine pendere, solvere aliquid.

Czynszownik , 1) który czynsz wybiera, dominus , cui vectigal, cui tributum pendendum est; jeżeli się

Czynszowi) y

tyczy publicznego skarbu: senator tributis exigendis praefectus; – 2) który czynsz płaci, stipendiarius vectigalis, Cic. Caes. także : rusticus vectigalis, censualis, stipendialis, Sen. ep. 8, 9.

Czynszowny, czynszowy, grunt cz. ager vectigalis, Cic. prowincya cz. provincia vectigalis, id. miasta cz. civitates tributariae, Jusi, dzień cz. dies vectigalium , tributorum ; zboże cz. secale censuale, censiticum, Ict.-dziesięcina, secale decumanum.

Czypek , czypić, zob. Czepek, Czepić.

Czyścić, 1) właść. purgare, Cic. repurgare, expurgare, Liv. purificare, Plin. Suet, mundare, Plin. przez ścieranie , zamiatanie, detergere, Pluut. Coi. abstergere, Cic. extergere, Plaut. Plin. tergere, Cic. wodą, abluere, Cic. drzewa ze mchu cz. arbores emuscare, Coi. arb. musco purgare, na w. Cat. broń cz. arma tergere, Liv. suknie , trzewiki, vestes , calceos sordibus , pulvere liberare; vestes, calceos mundare, tergere; ciało z brudu, corpus illuvie abluere, Curt. – 2) nie-wlaść. ofiarą miejsce jakie cz. lustrare aliquem locum, Lio. przedmioty ofiary cz. februare alqiuid, Varr. αρ. Non. cz. co dla tego, że tam popełniono zbrodnię, expiare aliquid, Cic. rynek cz. ze śladów zbrodni, expiare forum a vestigiis sceleris, id. Rabir. perd. ■A, 11. cz. swe sumienie, exonerare conscientiam suam, Curt. 6, 8, 12. se exonerare, id. 6, 9, 9. cz. się przysięgą , iureiurando se purgaro ; iurat aliquis, se non esse in culpa = czyścić się (o niebie), coeli serenitas redditur, Liv. 2, 62. także : nubila disiiciun-tur, discutiuntur nubes , Ovid.

Czyścicą, ziele, clinopodion, Plin.

Czyściec, purgatorium, Eccl. locus purgandis post mortem animis destinatus , Muret, ignis maculas in animis corpore solutis residuas exurens, Mos-heim.

Czysty    168

Czyściuchny-utkiusienki-uteńki, plane, omnino mundus, purus , nitidus, omnino elegans, venustus; ele-gantissimus; venustissimus; adv. elegantissime ; venustissime; optime.

Czystek, rodzaj rośliny, cistus, Linn.

Czysto, adv. pure, Liv. puriter, Coi. sine sordibus ; w niektórych przypadkach : munde; nitide; eleganter; cz. myć, pure lavare, Liv. cz. co u-trzymy wać, a sordibus, a situ et pulvere aliquid servare, tueri; mundum, tersum, nitidum servare aliquid; nie-właść. pure; caste; emendate; eleganter, Cic. n.p. mówić, pure, emendate loqui ( opp. inquinate, vitiose, barbare loqui, id. cz. mówić po łacinie, lingua Latina caste pureque uti, Geli. 17, 2, 7. do czysta, omnino; prorsus; plane; penitus; omnes in partes ; omni ratione, Cic.

Czystość, munditia (opp. sordes), Cic. mundities, Catuli. = ozdobność, elegantia, Cic. nitor; lautitia, id. puritas , Pall. niezmazana (bez zmazy) cz. candor, Cic. tudzież: castitas, castimonia ; integritas; sanctimonia, Cic. cz. mowy, stylu, purum et candidum dicendi genus, id. or. 16, 53. pura et incorrupta consuetudo dicendi, scribendi ; sermo purus et emendatus, Cic. cz. mowy łac. incorrupta integritas sermonis Latini, Cic. Brut. 35,132. castitas Latini sermonis; jeżeli jest cz. z jasnością połączona: elegantia orationis , sermonis, Cic. cz. słów, mowy, munditiei) verborum , Geli. 1 , 23 , 1.

orationis, id. 10, 3, 4. cz. serca, animus purus , integer castusque; castitas ; sanctitas; sanctimonia, Cic. cz. myśli, uczuć, animus castus et purus; sanctitas; castimonia, Cic. cz. panieńska, castitas ; castimonia; pudor; pudicitia, id. wydrzeć komu cz. panieńska, eripere alicui pudicitiam, id. Mil. 4.

Czysty, 1) właść. niebrudny, nie-plugawy, purus; candidus; nitidus;

164    Czyszczenie

mundus ; nitens; sincerus ; tersus, Cie. Plaut. Ovid. Hor. Coi. Quint. cz. dom, aedes purae, Plaut. cz. łoże, cubile mundum, Coi. cz. szkło, vitrum purum , Mart. – 2) niewłaść. o zwiórzę-tach, które według obrządku Żydów pożywane być mogły, quod edere, vesci fas est; tudzież: purus; = bez błędów; n. p. cz. głos, vox bona, recta, iusta; – o mowie, stylu: purus; elegans ; emendatus; sinceras ; candidus, Cio. tersus, Quint. tak cz. delikatny i ujmujący jest jego styl, tam candidum et lene et speciosum est eius dicendi genus, Quint. nie mówić cz. Łaciną, barbare, inquinate loqui, Cie. = bez winy, niepopsuty, puras; castus; integer; incorruptus; innocens; insons; a culpa vacuus, id. cz. młodzieniec, cz. panna, castus, incorruptus, integer iuvenis; casta, intacta, incorrupta virgo, Ter. cz. obyczaje, sancti et incorrupti mores, Muret, cz. życie, vita pura, casta, integra, sancta, Cie. cz. miłość, amor sanctus, castus, Cie. cz. sumienie, conscientia rectae voluntatis, recte facti, bene actae vitae; mens pura, integra, id: = niefałszo-** wany, jak woda, wino, aqua pura, Cat. munda, Coi. liquida, Varr. vinum merum , Plaut. sinceram, Coi. liquidum, Hor. cz. źródło, fons purus, Prop. limpidus, liquidus; cz. śre-bro, złoto, purum auram, Plin. argentum, Cie. niebo cz. coelum purum, Plin. ep. serenum, Virg. mówić komu czystą prawdę, vere et libero loqui coram aliquo; ingenue alicui dico, quid sentiam; libere profiteor, quid facturus sim; cz. powietrze, aer puras, Cie. liquidus, Virg. = bez długu, aere a-lieno solutus, liberatus, Cie. – oczywisty, manifestus; apertus; promptus; illustris, Cie. cz. kłamstwo, manifestum mendacium, Cie.

Czyszczenie, purgatio; purificatio, Plin. cz. podziemnych kanałów, purgationes cloacarum , ‘Fraian. in Plin.

Czytelnictwo

ep. 10,41, 2. cz. przez ofiarę, lustratio, Lir. cz. z przestępstw, expiatio, Cie.

Czytać, legere, Cie. znowu czytać , relegSre; cz. z pisma, recitare ; często cz. lectitare, id. prędko cz. co, percurrere aliquid, Liv. cz. komu co, praelegere, Quint. książkę cz. legere librum, Cie. cz. z uwagą, aby się z mój czego dowiedzieć, cognoscere libram, literas; czytaj pilnie księgę Platona o duszy, diligenter evolve Platonis libram, qui est de animo, Cie. Tuse. 1, 11, 24. cz. co bardzo pilnie, legendo conterere aliquid; książki chętnie cz. librorum lectione delectari; mowę cz. orationem de scripto dicere, Cie. list czyj powtórnie cz. epistolam alicuius crebro regustare, Cie. Att. 13, 13, 3. uczyć kogo cz. instituere aliquem ad lectionem, Quint. 1, 7,17.

Czytanie n. p. pomników, lectio lapidum, Coi. pilne, gorliwe cz. legendi studium , Cie. zachęcać kogo do cz. excitare aliquem ad legendi studium, Cie. off. 2,1, 2. głośne cz. recitatio ; cz. dobre, wolne, powtórne, przyjemne, powolne, częste, lectio idonea, libera, iterata, cum suavitate quadain, lenta, multa, Oie. pilne, lectio assidua, Quint. cz. autorów, lectio auctorum, Quint. godzina cz. hora legendo destinata.

Czytelnia, 1) bibliotheca in communem delectationem instituta; cubiculum libris legendis destinatum; cz. założyć, bibliothecam in communem delectationem instituere; publiczną cz. założyć, libros disciplinarum liberalium publice ad legendum praebendos ponere; – 2) auditorium, Quint. na wykłady i do cz. uczęszczać, assiduum esso circa scholas et auditoria professorum, Suet. Tib. 11.

Czytelni ea, czytelniczka, l)quae legit; legens; – 2) zob. Czytelnia.

Czytelnictwo, multa ac varia lectio; lectionis multitudo ac varietas;

loctionie copia $ nicclorjsocisuo , lectio

Czytelnik

Dać    165

nimia, immodica, inutilis; lectio sine itidicio et certo consilio instituta; zajmować się niedorzecznćm czyt. libel lis operam dare, Liv. 29,19.

Czytelnik, 1) czytacz sądowych dokumentów, recitator, Cic. Cluent. 51,141. – 2) czytający z książki, lector, Cic. sądziłem, że będzie moim czytelnikom przyjemne, indicavi non ingratum fore iis, qui haec legent, Muret. – 3) przeczytywacz u Rzymian, anagnostes (άναγνώστης), Cic. Nep.

Czytelny, 1) co z łatwością czytać

można, quod facile , commodo legi potest; facilis lectu, ad legendum; -2) wyr aźny, perspicuus ; planus ; distinctus , Cic. czytelnie, adv. ita, ut facile legi, cognosci possit; wyraźnie, perspicue; distincte, Cic. – 3) chciwy czytania, immodico, nimio legendi studio flagrans ; legendi avidus.

Czytywać, lectitare, Cic. saepius, frequenter lectitare, id.

Czyż, 1) czyżyk, Fringilla spi-nus, Linn. acanthis – zdis – f. άκανθίς , Plin. – 2) zob. Czy.

D,

Dąb, quercus, Cic. robur, n. (kor-kodąb); ilex-lcis-f. Virg. A. 12, 702. cerrus, f. Vilr. 2, 9, 9. wysokie, stare dęby, robora grandia, antiqua, Quint. d. się starzeje, quercus canescit, Phaedr. dąbek, quercus parva, parvula.

Dąbnik, miejsce dębami osadzone, silvula querna, quernea; quercetum parvum.

Dąbrowa, las dębowy, quercetum, Varr. ilicetum, Mart.

Dać, dare, praebere; impertire; porrigere; commodare (udzielić do u-żytku na czas); tribuere; offerre alicui aliquid, Cic. o dobrowolnych darach także: conferre alicui aliquid, Nep. in aliquem, Cic. = podarować, donare, dono dare alicui aliquid; donare aliquem aliqua re, Cic. = przedłożyć, commodare (na krótki czas); mutuum dare, id. gratificari (dać co z grzeczności), id. hojnie d. large dare (largiri) , ample, id. d. komu pieniądze, podarunek, chleb, alicui dare pecuniam, munus, id. praebere panem , Nep. pokarm z ręki, praebere alicui cibum de manu, Coi. rękę komu, alicui dextram offerre, Curi, porrigere manum, Cic. dextram dextrae alicuius iungere, Liv. do reki komu co d. alicui aliquid in manum tradere,

Plauti. Cic. dare, Ter. pić d. ministrare bibere, Cic. kazałem d. pić, jussi dari bibere, Ter. Andr. 3, 2,4. d. kar ty, chartas lusorias distribuere, dividere ; – zapłacić, solvere; persolvere; pondere, Cic. podatki, daniny d. vectigalia pendere, pensitaro; tributa conferre, id. tributa pendere, Caes. nie-potrzebować d. żadnych podatków, omnium rerum immunitatem habere, ■id. B. G. 6i 14. daj tu! cedo!- nie-właśc. oddać, powierzyć; n. p. komu kraj do rządzenia, terram alicui regendam, administrandam tradere, Cic. córkę za żonę, filiam alicui dare nuptum , id. dziecko od siebie, filium in alienam disciplinam tradere; filium a-lii educandum , erudiendum tradere, dare, Cic. d. komu radę, consilium alicui dare, id. dobre nauki, napomnienia, bene, sapienter praecipere alicui aliquid; sapienter hortari, exhortari aliquem; lekcye d. czego, docere aliquem aliquid, Gic. naganę, obiurgare, verbis castigare aliquem, id. policzek, alicui colaphum ducere, Quint. w skórę, verberibus castigare aliquem, Cic. całusa, osculum ferre; suavium dare alicui, id. znak ręką, nutu signum dare alicui, Ovid. moc, władzę do czego, potestatem alienius rei alicui dare, facere, id. ius alicui dare, Liv.

166

Dać

Dachówkarz

cl, urząd, munus alicui dare, mandare, Cic, oby to Bóg dał! faxit deus! id. nie dać odpowiedzi, alicui uoil respondere, Cic. swym dzieciom dobre wychowanie dać, liberos suos bene educare; d. drzewu, kamieniowi formę, formare, fingere lignum, saxum, id. d. komu do czytania, poznania, legendum tradere, lior. Sai. legendum dare alicui aliquid; significare alicui aliquid, Cic. = z siebie wydawać; η. p. krowy dają wiele mleka, vaccae magnam vim lactis praebent; d. słowo, fidem dare alicui, id. d, swój glos na kogo, suffragari alicui, id. jeśli mu to jest pomocą, suffragio suo adiuvare aliquem, Plin. ep. 8, 23, 2. swe zezwolenie na co, assensu suo aliquid probare; assentiri alicui rei, Cic. dać ognia, tormentis, sclopetis ictus edere, vibrare; na sposób rzyrn. tela mittere, emittere; na kogo, telo petere aliquem;

d. – pozwolić, concedere, permittere, dare alicui aliquid; potestatem, veniam alicui dare, Cic. tudzież: facere, concedere potestatem; facultatem dare, facere, id. d. komu mórjić, facere a-licui potestatem dicendi, id. d. komu pokój, mittere, missum facere, omittere aliquem, Cic. czemu, aliquid, id. nie d. komu iść, non sinere aliquem ire, abire, id. d. pokój książkom, robocie , relinquere omittere libros, laborem; d. spokój Grece, Łacinie, li-terarum Graecarum, Latinarum studium omittere, intermittere, Cic. dać = kazać, iubere; imperare, ut… d. pomoc, ratunek, auxiliari; auxilium, praesidium , opem alicui ferre; adiumen-tum alicui afferre, Cic. suppetias alicui ferre, Plaut. alicui esse auxilio, Ncp. aliquem iuvare, adiuvare, auxilio iuvare; alicui subvenire, Cic. d. życie za kogo, pro salute alicuius caput suum vovere, Cic. Fin. 5,22,64. v. refl. d. się namówić, persuaderi mihi patior; inducor ad credendum;

d. się komu osłabić, zwyciężyć, debi

litari; frangi; succumbere, Cic.

Dąć, o wietrze, flare, Cic. spirare, Virg. łagodnie, leniter sp. Hirt. d. listami, flare, Plaut. na ogień, ignem conflare, id.- przen. dumnym się okazywać, nadymać się, insolenter se iactare, Cic. d. w co, superbire aliqua re, Plin. tudzież: animus inflatus est aliqua re, Liv. magnifice se inferre in aliqua re, Ter. magnos sibi sumere spiritus, Caes. insolentius se efferre in aliqua re, Cic. iactare aliquid; gloriari aliqua re, id. d. co, za pomocą dęcia co wyrabiać, flare, flatu figurare aliquid, Plin. u. p. szklo , vitrum spiritu in habitus plurimos formare, Plin. flatu figurare, Plin. dąć się, inflari , Cic. turgescere; intumescere ; extumescere, Plin. także: se inflare; se sufflare, Hor. Sat.

Dach, tectum, Cic. d. z dachówki, tegulae, Plaut. Suet. d. z gontów, tectum scandulare, scindulare, App.

d. ze słomy, tectum stramineum, Liv. wiatr zerwał d. ventus deturbavit tectum, Plaut. podobnie: ventus detexit villam, id. w mowie o d; z dachówki: tempestas deturbavit tegulas e tecto, id. = dom, n. p. przyjąć kogo pod dach, recipere aliquem tecto, Liv. in domum suam, Cic. wejść pod czyj d. subire, intrare alicuius tectum, domum; przyjąć kogo pod swój d. t. j. dać mu przytułek , recipere aliquem tectis, Liv. tectis ac sedibus suis, Cic. pod jednym d. z kim mieszkać, una adesse in unis aedibus. Ter.Eun. 2,3, 76.

Dacharz, co dachy pokrywa; a) dachówkami, contegulator, Dig. b) gontami, scandularius, id.

Dachówka, tegula; imbrex, Vitr. żłóbkowata, tegula colliciaris, Cat. lub samo: imbrex-Tcis, Plaut. płaska, tegula plana.

Dachówkarz, który robi, wypala dachówki, qui facit, coquit tegulas; który pokrywa dachówkami dachy, tegularius, Gtoss. contegulator, Zet.

Daleko

Dachówkowaty

Dachówkowaty, tegtilicius; (w botanice) , imbricatus; adv. imbricatim, Plin. 9, 33.

Dachowy, u. p. szczyt d. culmen tecti j Yirg. lub samo: culmen, Liv. wiązanie d. tecti basis, firmamentum; części d. (t, j. z czego się dach składa), tectum; tecti contignatio; rynna

d. canalis , quae excipit e tegulis a-quam coelestem, Vitr. 3, 6, 15.

*Daktyl, 1) drzewo, palmula, Varr. dactylus; palmae pomum, Plin. wielki d. caryota;- 2) miara wiersza złocona zjednej długiej i z dwóch krótkich zgłosek, dactylus, (δάκτυλο;).

*Daktyliczny-a stopa, mówiąc o miarach wiersza, dactylicus numerus.

*Daktylowy, u. p. olejek, oleum palmeum; ziarnko, os dactylorum; os palmulae; ze względu na nasienie, semen palmulae, Suet, lasek, palmetum, Plin.

Dal, longinquitas, Gic. intervallum ; distantia, id. używa się tylko z przyimk. z, w i na, n. p. z dala, procul; eminus ; e longinquo, Plin. ‘Pac. ex longinquo, Sen. peregre, Liv. w dali, procul; o czasie: w dali, hoc longissime abest; nadal, in posterum; posthac; in posteritatem, Cic. in reliquum tempus, Caes.

Dalece , adv. tylko w połączeniu zprzysł. tak, używane; 1) bez nega-cyi: tam valde; tam vehementer, tantopere; adeo; tantum, Cic. in tantum, Lin.- przed adi. albo adv. stoi tylko tam; adeo; ita ; sic; n. p. tak dalece

jesteś nieznajomy w tum mieście , a-

deone hospes huius urbis es? Cic.- tak dalece , także: eo usque, Just. adeo, Ter. lub samo: eo, Cic. tak d. doprowadzić , eo rem adducere, id. tak d. przyszło, eo res accessit, id. rediit, Ter. tak d. że…. ita, ut…. Cic.- 2) z negacyą: quidem, Cic. n. p. temu nie można się tak d. dziwić, hoc quidem non mirabile est, id. tudzież: non fere; haud ferine,; haud ita; non ita; pa-

167

rum; haud, Cic. non perinde, Suet.

n. p. nie ma tak d. potrzeby to teraz dokładnie wyjaśniać, haec nunc enu-clcare, non ita necesse est, Cic. Tusc. 5, 8, 23. rzeczy nie tak d. ważne, res parvae, parvulae, minutae, id. nie tak d. wielki (wiele) ważny, haud magnus; haud gravis; mediocris, Cic. nie tak d. jako adv. modice; mediocriter; non ita; non nimium; non multum; parum; non magnopere, id. n. p. nie tak d. być wielkim, non ita magnum esse, Cic. non nimis amplum esse, Lin. nie tak d. być uczonym, mediocriter doctum esse, Cic. nie tak

d. bogaty, modice, locuples, TA»:

Daleczki, perlongus; longissimus;

n. p. d. droga, perlongum iter; longissima via; adv. perlonge, Auson.e-pigrm. longissime; valde; procul; mam

d. do domu, perlonge domo absum;-nie d. perpropinquus, Accius ap. Cic. div. 1, 22, extr. adv. valde; prope, z Accus. lub samo: proxime.

Daleki, longus; longinquus, Cic.

d. droga, longum iter; longa via, id.

d. podróż odbywać, longinquum iter ingredi, Ctd d. to jeszcze jest rzecz,

t. j. bardzo wątpliwa, res admodum dubia, valde incerta est, nondum confecta, expedita est, Cic. z daleka, e longinquo, Plin. eminus (opp. cominus), Cic. także: procul, id. d. kraj, terra longinqua, id. bardzo d. kraje, terrae disiunctissimae , id. ultimae, Nep. d. od czego, remotus, disiunctus ab aliqua re, Cic. d. być od zdania,

zamiaru czyjego, dissentire , dissidere , discrepare, abhorrere ab aliquo, id. d. jest, aby wierzył, longe abest, ut credat, id. być d. od winy, carere, vacare culpa, id.

Daleko, adv. od daleki, longe; procul, Cic. miasto nie leży d. od Sy-rakuz, oppidum est non longe a Syracusis, Cic. Verr. 2,22,53. odszedł jak najdalćj, discessit quam longissime potuit, id. d. od twego domu, lon-

168

Daleko

Dań

ge a tuis aedibus, id. d. być, longe gentium abesse , id. jeszcze d. do tego, res admodum dubia, valde incerta est, nondum confecta, expedita est, Cie. mam d. do domu, longe domo absum; d. widzieć, longe videre, longe prospicere, id. Arnie. 12, 40. wyjść d. naprzeciw kogo, longe obviam procedere alicui, id. d. od morza, murów, procul mari, moenibus, Liv. także z Praep. n. p. d. od obozu, procul a castris, Caes. niekiedy w połączeniu z inde; n. p. P. leżało nie d. od miejsca, gdzie teraz Neapol loży, Palaeopolis fuit haud procul inde, u-bi nunc Neapolis sita est, Liv. 8, 22.

d. i szóroko, longe lateque, Cie. d. sięgać po co, longe repetere aliquid, id. Fam. 13, 29. dopiekła z każdego miejsca równie d. ad inferos undique tantundem viae est, Cie. Tuse. 1,43, 104. równie d. być od czego, paribus intervallis distare, Caes. iść da-lćj, longius discedere, Cic. 1. progredi, Nep. d. jest ztąd , longe est bine, Ter. longe hinc abest, distat aliquid; nie d. prope; non procul, Cic. = d. o czasie, longe, Cic. d. wlioc, in multam noctam, Caes. – d. przy porównaniach z Comparat, longe, Cic. lub multis partibus, id. n. p. słońce jest d. większe, niż ziemia, sol multis partibus maior est, quam terra, id. Acad. 2, 36, 116. być d. słabszym, mniejszym, multis partibus inferiorem esse, Caes. B. C. 3, 84. słoń jest d. większy niż lew, elephas multo maior est leone; d. lepszy, multo melior, Virg. – dalćj! (jako zachęcenie) age! age sis I Cic. age, ago! Ter. w mowie do kilku osób: agite; często dodaje się do ago i agite, jeszcze partykuły dum; iam; vero; nunc; ergo; sane; da-lój ! teraz będziemy widzieć! age, mmc videamus! age, agite videamus! Cic. dalćj ! = naprzód! pergo! pergite (o kilku)! move te ocius! noli morari !-Daleko, używa się rzeczownikowo w

sposobie mówienia: zd. e longinquo, PKn. eminus, Cic. także procul, id. z d. patrzeć na co, longe videre, prospicere, id. z d. módz dobrze widzieć, res magno ex intervallo percipere posse , Wytteub. z d. stać, procul stare, Ter. być, peregre esśe, Plaut. z d. brać co, longe repetere aliquid, Cic. z dalsza: longius, altius repetere aliquid , id. z d. rnieć się od kogo, od czego , non attingere aliquem , aliquid id.

Dalekość, 1) longinquitas; distantia – przestrzeń, intervallum, Cic.- 2) oddalenie, longitudo; longinquitas, Cic.

Dalćj, comparat, zob. Daleko.

Dalibóg, Deo favente; Deo prosperante ; spondento Deo prospero, Ammian. si qua fata sinant, Virg. diis benevolentibus; cum diis benevolentibus; si diis placet, Plaut.

*Dalmatyka, ubiór, którego Dya-koni i Subdyakoni przy obrządkach kościelnych używają, dalmatica vestis, Isid, tunica sacra laciniata.

DalszoŚĆ, magnum intervallum; longinquitas remotior, zob. Dalekość.

*Dama, 1) zacniejsza białogłowa, matrona; mulier, femina honesto loco orta, na w. Cic. – 2) dama orderowa, femina, matrona ordini ascripta, Bau.-

3) gra w warcaby, lusus duodecim scriptorum, Quint. 11, 2, 38,- 4) w szachaeh, królowa, regina.

*Damascena, (śliwka), prunum Damascenum.

^Damasceński- a klinga, lamina ensis Damascena.

*Damski, muliebris-e, n. p. płaszcz, pallium muliebre; strój, cultus, mundus muliebris , Liv. szewc d. sutor muliebres calceos conficiens; trzewik

d. calceus femineus, App. krawiec, sartor mulieribus vestes conficiens.

Dan, data, na kształt łac. datum, w podpisach skryptów, dies in literis ascriptus, na w. Cic.

Dań, danina, vectigal; tributum;

Danie

Dar

169

portorium, Cie. zob. Czynsz; oplata iii aliquem, id. w dalsz. znacz, donum, od inwestytury, investiturae benefi- id. n. p. filozofia jest d. bogów, phi-ciariae sumptus, Ict.    losophia est donum deornra, id. mtt-

Danie, datio, Varr. do użycia na nus (od ludzi); praemium (dla nagro-niejaki czas, commodatio, App. z dy), Gic. w sróbmym wieku używano grzeczności, gratificatio, Cie.. = darń- liberalitas w mowie o cesarskich dawanie, donatio, Gic. w ogóle zaś przez racli; wielki, znaczny d. aby nim ze verba; d. pomocy, auxilii latio, Lin. względów politycznych lud przeku-lub samo: adiumentum; auxilium; prae- pić: largitio, id. jeżeli wielkość darów sidium, Cic. tudzież przez verba; da- dawcy szkodę przynosi: iaCtura, Caes. nie (o potrawach przy”obiedzie), mis- Cic. d. w mięsie, zbożu (w Rzymie): sus , Lamprid. ferculum , Suet. Plin. visceratio, Cic. frumentatio, Suet, nie-obiad był na trzy dania (ob. dano na zwykły d. z oliwy, wina, zboża, soli trzy potrawy), coenam ternis ferculis lub pieniędzy się składający: congia-praebere, Suet. Oct. 72. d. lekarstwa rium, Cic. Tac. Veli. Suet, przy wstą-(najczęścićj doza), portio, Plin.    pieniu na tron cesarzów: donativum,

Daniel, imię zwierzęcia, mało co id. d. dla żołnierzy, donaria militaria, większego od sarny, dama, Plin. Cer- Tac. dary, które w świątyniach skła-vus Dama, Linn. samiec, C. D. mas, dano lub zawieszano: donaria, άνα-id. samica, danielica, C. D. femina, id. Οήματα, Aur. Viet, dona consecrata, Danina, zob. Dań.    Gell. d. dla gościa: xenium, Plin.ep.

*Dank, tylko od dawnych pisarzy 5, 14, 8. dary, które podczas Satnr-używane w znacz. 1) nagroda; – 2) naliów i po ucztach do znajomych zaszczyt, zob. obydwa.    rozsyłano: apophoreta, Mart. Suet.

Dannictwo , 1) beneficium; ius Cal. 55. mały d. munusculum, Cic. alicui concessum; zwykle feudum, /ci.- d. na wesołe, donum nuptiale, Cic. 2) majętność lenna, praedium bene- otrzymać, munus nuptiale accipere, ficiarium, na w. Liv. 32, 28. – 3) li- Lii·. dać komu co w darze, dare ali-beralis iuris, beneficii alicuius eon- cui aliquid dono, Ter. muneri, Nep. cessio; otrzymać, conceditur mihi a-    posłać komu    co    w d. dono    mittere a-

licuius beneficii, iuris usus.    licui aliquid,    id.    dostać co    wd. dono,

Danniczy, vectigalis; stipendia- muneri aliquid accipere, Tac. wiel-rius, Cic. tributarius, Suet. zob. Czyn- kiemi d. i obietnicami kogo na swą szowny; dwa ostatnio wyrazy o lu- stronę pociągnąć, magnis iacturispol-dziacli, którzy jako pokonani rocznie licitationibusque aliquem ad se per-haracz płacić musieli; vectigales zaś    ducere, Caes.    B.    G. 6,12. czyje wzglę-

nazywali się ci, którzy kg «\vjrcKgmn-    dy bogatomi    d.    starać się    dla siebie

tów pewien podatek płacić musieli; pozyskać, largitione benevolentiam a-= lenniczy, leński, feudali noxu obli- licuius consectari, Cic. off. 2,15,53.-gatus, Le.t. clientelae necessitudine 2) dar = siła, zdolność, talent, dos; obstrictus.    facultas; bonum; virtus, Cic. tudzież :

Dannik, 1) dominus feudi; patro- beneficium; dary ducha, t. j. zdolno-nus; – 2) cliens; beneficiarius; fcuda- ści ducha, facultates ingenii, Cic. do-torius; vasallus.    tes ingenii, Veli. Ovid. virtutes, bona

Dar, 1) quod datur, pensatur; animi, Cie., posiadać, ingenii faculta-quod quis accipit; d. który dla wspar- tibus, animi virtutibus praeditum, or-ciaub^m się daje, stips; beneficium, natum esse, na w. Cic. pewien przy-Cic. dać komu, beneficium conferre rodzony d. naturale quoddam bonum,

2-2

170

Darcie

Darować

Nej). Thras. 1, 3. d. wymowy, dicendi facultas, Cic. mieć d. do czego, aptum, factum, natum esse ad aliquid; także : callere, scire posse aliquid, Cic. posiadać d. pozyskiwania dla siebie umysłów innych, est alicui ars ad aliorum animos conciliandos, Liv. 28,

18. dary są różne, non omnia possumus omnes, na w. Virg. mieć wielki d. do wierszów, singulari versus faciendi facultate valere; benigna ingenii vena praeditum esse; nie ma d. jasnego tłómaczenia się, non potest animi sententiam, quid sentiat, quid velit, dare, dilucide explicare, explanare; d. pamiętania, vis memoriae, Cic. Tunc. 1,27,66. posiadać, magna esse memoria; memoria valere, id.

Darcie, zwykle przez Verba; d. w członkach, arthritis, Viir. 1,6. zob. Ból suchy.

Darek, zob. Dar.

Daremnie, ad irritum redigere a-liquid, Liv. dirimere, pervertere, disturbare, Cic.

Daremnie, adv. frustra; nequie-qu m, alb : nequidquam, Cic. d. pracujesz , mozolisz się, frustra laboras, operam perdis; vana, irrita est opera tua, na w. Cic. daremnie = bez powodu , temere; sine causa, Cic. także przez vanus, n. p. boisz się d. vanus est metus tuus; non est, nihil est quod metuas, na w. Cic. to nie jest d. po-wiedzianćm , non temere, non sine causa dictum est; d. się mozolić, ΟΙ eum et operam perdere; acta agere, Cic. d. się martwić , inaniter angi, Hor. ep. d. kogo błagać, nequidquam aliquem implorare, Caes.

Daremność, inutilitas; vana, irrita opera; vanitas, Cic. częściej przez opisanie adi. i verb.

Daremny, gratuitus, Cic. cassus; inanis; vanus; irritus, id. d. życzenia, vota cassa, Virg. vana, irrita; prośby, preces irritae, Tac. mozoły, labores cassi, PUn. ep. inanes, Cic. obietni

ce , promissa irrita, Catuli, d. pracę podejmować, frustra laborem sumere, Caes. suscipere, Cic.

Daremszczyzna, labor gratuitus; albo samo: gratuitum, Cic.

Darmo, gratuito; nulla mercede; sine mercede, Cic. d. dane, zrobione, odebrane, zjedzone, gratuitum, id. d. mieszkać w cudzym domu, gratis habitare in alieno, id. off. 2, 23, 83. d. nabyty, gratuitus = niezasłużenie, immerito; nullo suo merito; całkiem darmo , immeritissimo, Ter. d. cierpieć, indigna pati , Liv. immeritam luere poenam, na w. Cic. zob. Daremnie.

Darmojad, 1) propter desidiam, inertiam non mereri victum; – 2) parasitus (χαράσιτος), Plaut. Capt. 1,1,7. asymbolus (άσύμβολος), Ter. immunis, Hor. carm. 4, 12, 23.

Darii, darnina, caespes, Cic. świeży , zielony d. caespes vivus, Hor. viridis, Virg. darń wyrębywać, caespitem circumcidere, Caes. z darniny ółtarz wystawić, de caespite facere aram, Ovid. spocząć na d. se abiicere in herba, Cic. or. 1, 7, 28.

Darniowy, caespiticius; ławka d. sedile vivo caespite vestitum, de caespite vivo exstructum;-sedilegramineum, Virg. A. 8, 176. ółtarz d. ara caespiticia; ara de caespite facta, Ovid.

Darnisty, caesposus-a-um, Colum,

r. r. 10, 130.

Darować komu co, donare alicui aliquid, aliquem aliqua re, Cic. dono dare alicui aliquid, Ter. dono donare aliquem, Liv. który niechętnie daruje , parcus donandi, Hor. Sał. albo tylko: parcus, Cic. w wyższ. stopniu: malignus, id. w najwyższym: sordidus (opp. beneficus ; liberalis; munificus; largus, Cic.); hojnie d. largiri; large donare, id. który hojnie d. largitor; w wyższ. stopn. munificus; benignus; liberalis (opp. prodigus), Cic. – przebaczyć, condonare, concedere, remittere, largiri alicui aliquid, CVc.*wiue d.

Darowanie

Data

171

ignoscere alicui delictum, Plaut. błąd d. errori veniam dare, Liv. karę d. poenam remittere, Caes. veniam et impunitatem alicui dare, Cic. Phil. 8, 11, 32. dłużnikom pożyczone pieniądze d. debitoribus condonare creditam pecuniam, Cie. of\ 2, 22, 78. to ci się nie daruje, hoc tibi non sic abibit, Ter. hoc non impune feres, feceris, Cie. byłbym mu chętnie darował, non exegissem; per me hoc omittere poterat; uczniom godzinę d. vacationem scholarum dare discipulis; nic nie darować = nie ustąpić a) w odpowiedziach: non cedere alicui, Cic. β) przy egzaminie: aliquem severe explorare ; γ) w karności: aliquem severius adhibere, Cic. S) przy zbijaniu: graviter respondere, id. e) przy sprzedaży: non parvo pretio alicui aliquid vendere, na w. Cic.

Darowanie, 1) donatio; condonatio, Cic. obfite: largitio; dar, donum; largitio; = uwolnienie od czego: remissio, n. p. kary, remissio poenae, Cic.

Darowizna, 1) zob. Darowanie ;-

2) podarunek, donum; munus; iactu-ra; dary składane w świątyniach bożków : donaria, αναθήματα, Aur. Viet. dona consecrata, Geli. – podarek dla gościa, xenium (sc. donum), Plin. ep. 5, 14, 8. d. dawane współbiesiadują-c.ym po uczcie, xenia, id. zob. Dar.

Darownik, donator, Sen. Trap. albo: doni, muneris auctor, dator; jeśli obficie d. largitor, Liv.

Darowny, darowany , donatus; przysłów, darowanemu koniowi nie zaglądaj w zęby, equi donati dentes ne inspicias, Pr ον.

Darski, rześki, żwawy, krzepki, strenuus (opp. ignavus); navus; alacer (opp. piger), Cic. darsko adv. strenue, Cic. naviter, Hor.

Darskość, alacritas (opp. segnitia, pigritia); vigor; viriditas; animi alacritas, Cic.

Darzyć, felicem rei successum,

exitum praebere , dare; rem laetam, faustam esse iubere; bene vertere, Bnu. d. komu, aliquem beneficiis augere ; beneficia, bona impertiri alicui, in aliquem conferre, ua w. Cic. – obdarzyć kogo czem, donare aliquem aliqua re lub alicui aliquid, Cic. dono dare alicui aliquid, Ter. w dalsz. znacz, augere, mactare aliquem aliqua re, Cic. d. się, evenire; cedere; procedere , succedere; eventum habere; respondere , Cic. dzieci mu się darzą, tales sunt liberi, quales maxime cos esse voluit; liberi respondent expec-tationi eius, non destiterunt spem de ipsis conceptam; o roślinach: provenire , Plin. respondere, Coi. zboże mu się nie darzyło, frumentum angustius provenerat, Caes. B. G. fi, 24. owoce, wino mu się darzy, magna copia pomorum, vini provenit, na w. Cic.

Dąs, tylko w liczbie mnogićj: dąsy, silentium iracundum; simultas, Cic. indignatio; acerbitas, id.

Dąsać się, stomachose, iracunde tacere ; tacendo , silentio obstinato a-nimum iratum, stomachum prae se ferre; d. się na kogo, intercedunt mihi cum aliquo simultates; albo: itj simultate esse cum aliquo, Nep. Att. 17, 1. indignationem vultu fateri.

Daszek, 1) tectum parvum; – 2) accentus circumflexus , Gram. zgłoskę daszkiem oznaczyć, apice syllabam circumducere, Quint. 1, 5, 23. albo : syllabam circumflectere, Geli. zgłoska daszkiem oznaczona, syllaba circumflexa, id.

Daszkowatość, declivitas; fastigium, Caes. wbudown. clivus; proclinatio, Vitr.

Daszkowaty, tecto similis ; fastigatus ; declivis, Caes. daszkowato, adv. in modum tecti; d. robić, declive reddere aliquid.

Data, l)zob. Dan;- 2) przen. człowiek dawnćj albo starćj daty, antiqui, prisci moris;- 3) przysłów, pod dobrą

172

Datek

datą, vino obrutus , Cic. depositus, Plaut. ebrius; crapulentus, Amm.

Datek, quod datur, pensatur; quod quis accipit; zob. Dar.

Datować, diem ascribere in literis, Cic. twój list pierwój datowany jest jak Cezara, antiquior dies in tuis ascripta literis, quam in Caesaris, Cic. Q. Fr. 3, 1, 3. w ściel, znacz, twój list datowany pierwszego Stycznia, epistola Calendis Januariis data, scripta est, na w. Cic.

Dawać, częstotl. od (zob.) Dać.

Dawacz, dator (poot. wyraz, którego w prozie unikać należy), Plaut. laetitiae dator (o Bachusie), Virg.-daleko lepiój i więcój używane: auctor, parens alicuius roi, Cic.

Dawanie, datio, Varr. zob. Danie.

Dawca, auctor, parens alicuius rei, Cic. n. p. Bóg d. naszego życia i całego naszego dobrego bytu, Deus vitae nostrae, omnis salutis nostrae parens, conditor, auctor;- tudzież: donator, Sen. Trag. albo lepiój: doni, muneris auctor, dator; jeżeli hojnie daje: largitor, Liv.

Dawczyni, quae aliquid dat, praebet , confert, impertit, auctor, na w. Cic. także: donatrix, Prud. auctrix, Valer. Proh, in catli. p. 1452.

Dawić się, zob. Dławić.

Dawno, adv. diu; pridem; longo, magno intervallo, Cic. (diu w przeciwieństwie do paullisper, od dawna, pridem opp. nuper, najczęściej w połączeniu z iam); n. p, okazuje, jak dawno spadkobierstwo otrzymał, quam pridem sibi hereditas venisset, docet, Cic. czegośmy sobie d. (od dawna) życzyli, quae diu cupimus, id. d. go nie widziałem, magno intervallo eum non vidi, Cic. już d. iam diu; iam pridem , Cic. niedawno, non ita pridem, id. non pridem, Ter. nuper; – już d. temu, jak… iam diu est, quum…Pławi.

Dawność, diuturnitas; longinquitas, Cic. także: longitudo, id. wwyi«s·..

Dążyć

stopu, vetustas, id. tudzież: dies, id. d. czasu, diuturnitas, longinquitas temporis , Cic. d. wojny, pokoju, diuturnitas belli, Caes. longinquitas belli; diuturnitas pacis, Cic. od d. iam diu; iam pridem, id.

Dawny, vetus (opp. nowy, teraźniejszy, recens); vetustus; antiquus (opp. novus); priscus; pristinus, Cic. inveteratus (zadawniony), id. n. p. d. poeta, poeta vetus, Cic. d. zwyczaj, mos antiquus, id. priscus, Ovid. ritus priscus, Plin. d. forma rządu, prisca reipublicae forma, Veli. d. wierność, uczciwość, fides antiqua, Cic. fides cana, Virg. być wzorem d. uczciwości i wierności, antiquae probitatis et fidei exemplar esso, Cic. rep. 3,4. najdawn. czas , ultimum tempus , id. d. przyjaźń, amicitia vetus, invetora-ta; necessitudo vetus, id. d. przyjaciel, amicus vetus, antiquus , id. d. gościnność, hospitium vetustum , id. d. pisarze, klassycy, antiqui scriptores, lub samo: antiqui, id. d. opinia, opinio inveterata, id. d. zle, malum inveteratum, id. d. zwyczaj, consuetudo vetus, Sal. d. szlachta, nobilitas vetus, id. d. familia, genus antiquum, Nep. d. godność , dignitas pristina, Cic. postępować po dawnemu, antiquum morem atque ingenium obtinere, Ter. Hec. 5, 4, 18. postępuję po d. ego idem sum, Cic. z kim, alicui sum nihilo aliter ac fui, Ter. Phorm. 3, 2, 45. d. długi, nomina vetera; albo : aes alionum ante multos annos contractum ; d. stan , status pristinus, Nep.

Dążenie, festinatio; properatio; properantia, Tac. Sal. maturatio, A. ad U. tudzież przez odpowiednie verba.

Dążyć, festinare; properare; maturare , Cic. festinationem adhibere, Nep. celeritati studere, Caes. accelerare; currere; accurrere, Cic. se incitaro , Ca.ce. proporo teiulcrc , contou-

Dbać

dere aliquo, Liv. do Rzymu d. Ro-mam properaro, accurrere, Cic. na łeb , na szyję d. omui festinatione properare, Cic. Fam. 12, 25,3. ventis rcmisque festinare , ibid. d. do czego, niti, Cic. anniti, Liv. eniti (z ad , albo ut, albo z luft.); tendere; contendere (zad izut, rzadko z Inft.) studere; petere; appetere, expetere aliquid; concupiscere, Liv. sequi aliquid, Cic. persequi aliquid, id. także: anquirere, requirere aliquid; imminere alicui rei i ad aliquid; captare aliquid, id. d. do sławy, ad gloriam niti, contendere; servire gloriae; spectare, id. petere gloriam, Sal. d. do cnoty, virtutem sequi ; virtuti studere , Cic. wszyscy dążą z natury do tego, co się dobrem wydaje, a unikają przeciwnego , natura omnes ea, quae bona videntur, sequuntur fugiuntque contraria, Cic. Tunc. 4, 6, 12.

Dbać o kogo, o co, respicere aliquem , aliquid, spectare aliquem, aliquid , ad aliquem, ad aliquid; observare aliquem, aliquid, Cic. d. o siebie, de so cogitare, id. sui ipsius rationem habere, id. także: aliquem, aliquid circumspicere, curare; consulere, prospicere alicui, id. nic nie d. nihil pensi habere, Sal. nihil curare; negligere, contemnere aliquid, Cic. curam , diligentiam adhibere in re; curam ponere in aliqua re, conferre in aliquid, id. laborare de aliqua re; curae est mihi aliquis, aliquid, id. n. p. jeżeli zaś bogowie zupełnie o nas nie dbają, sin autem clii nos omnino non curant, id. nie d. o dobra ziemskie, omnia humana contemnere, id. nie d. o pieniądze, non moveri pecunia, id. nie d. o nic, mea nihil interest, nihil refert, id. haud in magno discrimine pono, Liv.

Dbałość, cura (opp. levitas i ne-gligentia); diligentia (od diligere, opp. negligentia), Cic. observatio, id.

Dbały, o osobach: diligens; curio-

Decydować    173

sus, Cic. o rzeczach: accuratus, diligens, id. adv. diligenter; accurate; exquisite, Cic. książkę bardzo dbale pisać, librum accuratissime scribere.

*Debankować, zdebankować kogo, sorte aliquem evertere; sortem o-mnem auferre alicui, Bau.

Dębak, w ogóle: potus asper, a-cerbus.

Dębianka, gałla, Plin. 24,4,2.

Dębina, 1) drzewo, lignum quer-num, Plin.- 2) las d. quercetum, Hor.

*Debosz, heluo; prodigus; ganeo; nepos; gurges; asotus ; homo luxuria diffluens, Cic. luxu perditus, Ter.

*Deboszować, heluari; luxuria diffluere et delicato et molliter vivere, Cic. luxuriose vivere; luxuriari, Ovid.

Dębówka, zob. Dębianka.

Dębowy, quernus , Virg. Ovid. querneus, Coi. querceus, Tac. robustus, Plaut. roboreus, Ovid. iligneus, Coi. ilignus, Ter, cerreus, Coi. 9,1,5.

*Deces, zob. Defekt.

Dech, spiritus ; spiratio; halitus; anima, Cic. po ostatnim tchu, post extremum spiritum; do ostatniego tchu, usque ad extremum spiritum, Cic. ad supremum usque spiritum, Tac. Hiet. 4, 12. stracić d. exanimatum esse, Caes. spiritum vix trahere posse; anima deficit; d. komu zatrzymać, exanimare aliquem, Ter. spiritum alicui exhaurire, Cic. biedź, że się aż d. straci, cursu exanimari, Caes. B. G. 2, 23. jednym tchem, imo spiritu ; continenti non intermisso spiritu, Cic. jednym tchem cale zdanie przeczy tać, complexio verborum, quae uno spiritu volvi potest, Cic. or. 3,47, 182. do tchu przyjść, respirare, Cic. animam recipere, Ter. anhelitum recipere, Plaut.

Dęcie, flatus; flamen, Ovid. na flecie, inflatus tibiae, Cic. o instrumentach : cantus; concentus, id.

*Decydować, zadecydować co, indicare , diiudicare, decernere, discep-

174

Deistowski

Decymalny

tarę aliquid, Cic. = momentum rei facere, Liv. momentum afferre ad aliquid; który decyduje, disceptator; spór d. controversiam dirimere, tollere, transigere; de controversia decidere, Cic. mieczem, discordiam dijudicare ferro, Veli, controversiam ferro decernere, Liv. pytanie d. quaestionem solvere, Cic. rzecz wątpliwą d. rem dubiam defferuere, Liv. d. o czem, affirmare de aliqua re; zdecydować się, pronuntiare, constituere de aliqua re; decernere aliquid , Cic. (piid sentiam, quid mihi videatur de aliqua ro , certo , diserte dicere; zdecydować się na czyją stronę, partes alicuius sequi; se applicare ad causam alicuius; wkrótce się rzecz zdecyduje , brevi apparebit, patebit, manifestum fiet, Cic.

*Decymalny, zob. Dziesiętny.

♦Decyzya, diiudicatio; disceptatio ( czynność decydowania ); iudieium (wyrok); sententia (zdanie wypowiedziane o czóm); arbitrium (zdanie pojednawcze); momentum (przez co wynik sprawy zapada); discrimen (chwila stanowcza); poddać co pod czyją d. permittere aliquid alicuius arbitrio, Nep. alicuius iudicio; relinquere aliquid alieni indicandum , disceptandum , Cic. dać d. momentum alicuius rei facere, Liv. afferre, Cic. już zapadła d. iam ad exitum venit quaestio , id.

*Dedukcya, argumentatio; confirmatio; ratio, Cic. demonstratio, Quint.

*Dedykacya, 1) dzieła, dedicatio; albo przez verba; – 2) poświęcenie, dedicatio; uroczyście obchodzić d. celebrare dedicationem, Liv. 5,31. aedis.

♦Dedykować, książkę, librum alicui dicare, dedicare, Plin. lepiój po starożytnemu: mittere ad aliquem librum, Cic. Brut. 35,132. nomini alicuius inscribere librum, Wiitenb.

♦Defekt, także: deces, defectus, Macrob. opis: quod deest, desidera

tur ; d. w kasie, w ogóle: defectus pecuniae in arca; odnośnie do poborcy: def. pecuniae commissae, creditae ; są d. w rachunku, rationes non conveniunt, sibi non constant; d. w książce, desunt quaedam in libro; liber non est integer, plenus; d. cielesny, vitium; vitium corporis, Cic. menda (d. naturalny), Ovid.am.l,5,18.

*Defektowy, mancus; in quo aliquid desideratur; imperfectus; non integer; numeris suis non absolutus , Cic. być d. claudicare, id. tudzież: claudere, id. vitiosus (błędy mający); adv. imperfecte, Geli, vitiose, Cic.

*Deferować , komu przysięgę d. deferre alicui iusiurandum, Quint.

♦Defilować, instructa acie incedere , procedere ; lub samo: procedere, Liv. incedere, Sal. Coi. 60, 1.

*Definicya, wyłuszczenie rzeczy zwięzłe, dostateczne i jasne, definitio; interpretatio, Gic. descriptio, id.

♦Definiować, zdefiniować, słowami co, verbis explanare, exprimere aliquid; także: definire, explicare rem, Cic. tudzież: dicere; n. p. dic, si vis, de quo disputari velis, id.

♦Definitor, radca zakonny, definitor , Tert. consiliator monasterii; iu-ridieus coenobii.

♦Definitorz, izba zakonnych obrad , curia monachica; curia in monachis (μ,οναχεΐον).

♦Degradacya, locus, gradus inferior poenae loco alicui assignatus; albo: ab ordine motio, Ulp. in Dig. 37, 20, 3. regradatio, Cod. Theod, 8, 5, 2.

♦Degradować, loco movere aliquem , Caes. ex superiore ordine in inferiorem detrudere aliquem , na w. Suet. Caes. 29. regradare, Nov.

♦Deista, bożnik, który samego tylko Boga przypuszcza, cłeista; qui sola ratione duce Deum esse statuit, credit.

♦Deistowski, revelatae religionis auctoritatem contemnens.

Deizin

* De izm, deistostwo, deismus; religio naturalis.

*Deka, tegumentum, Cie. tegmen, Coi. tegumen; integumentum, Liv. in-voliicrum (w którą, coś jest owinięte), Cie. operimentum, Cut. d. do posłania pod co, stragulum; stragula vestis , Cia. stramentum, Cacs. d. na łóżko , lodix, Juv. d. skórzana, scor-tga, Mart. ze słomy, z sitowiny, storia, storea, Cci es. Lin. matta, Ovid. d. na konia, stratum, Liv. instratum, Cat. d. pod siodło, stragulum; ephippium , Caes. centunculus, Liv. 7,4. d. u narzędzi muzycznych, testudo; cavum resonum; d. piersiowa, os pectorale, Celu.

*Dekanalny, ad dignitatem, munus Decani pertinens.

*Dekiel (u strzelby), operculum, Cat. tegumentum, Cie.

*Deklamacya, pronuntiatio, Cie. opis: ex rerum et verborum dignitate vocis et corporis moderatio, id. Juv.

1,7, 9. albo: pronuntiandi ratio, Quint. dobra d. commoda pronuntiandi ratio, id. 10,1,17. vultus, gestus moderatio cum venustate, A. ad Η. 1, 2, 3. d. w celu ćwiczenia się w wymowie: declamatio, Cic. d. czcza, jedynie dla popisania się krasomową, inanis verborum volubilitas , Cic. ieiuna verborum concertatio, id. inanis quaedam profluentia loquendi, id. inanis loquacitas, Muret, inepta verbositas ; inanis garrulitas, Ern. tudzież : verborum magnifteentia; species et pompa in dicendo, Cic. w związku także samo: pompa, id.

*Deklamaeyjuy, deklamatorycz-ny, non satis graviter et venuste pronuntians ; o wykładzie: oratio cum putida gravitate et nimia copia habita; oratio ad ostentationem facta; adv. ad ostentationem componere orationem.

*Deklamator, (u nas) pronuntiandi artifex; qui commode pronuntiare didicit ; (u Rzymian ten, co ćwiczenia

Deklinaeya    175

w wymowie wyprawiał), clamator, Cic. proclamator, id. rabula, id. latrator, Quint. declamator, Cic. Plane. 34,83.

^Deklamować, dobrze, pronuntiare , Cic. recitare aliquid, Plin. ep. wyraźnie i przyjemnie, graviter et venuste pronuntiare aliquid, A. ad II. 4,56, G9. drżącym i słabym głosem, voce tremula et effeminata pronuntiare, Quint. 11,3,91. d. – napuszysto, bombastycznie mówić, cum putida gravitate et iusto fusius verba facere, dicere; także: tumida, inflata oratione uti; bardzo napuszysto d. tumidissime dicere, Sen. d. jak starzy, wcelu ćwiczenia się w mówieniu, w szkołach retorów, declamare; declamitare, Cic. Brut. 90,310.

^Deklamowanie, zob.Deklamacya.

*Deklaracya, 1) oświadczenie się, oznajmienie, obwieszczenie, declaratio ; professio, Cic. pronuntiatio, Caes. d. groźna, dobitna, denuntiatio, Cic. d. wyraźnie wypowiedziana, sententia ; vox; oratio; Cic. d. ustna, praefatio , Liv. dać ustną d. praefari aliquid , Cic. Liv. pisemną, literis sententiam suam declarare; d. wojny, denuntiatio belli, Cic. – 2) oświadczenie chęci ożenienia się, conditio matrimonii ineundi; dać d. petere aliquem in matrimonium , Suet. – 3) obietnica, promissio, Cic. rzecz obiecana, promissum , id.

*Deklarować, 1) co, sententiam aperire, dicere; quid sentiam dicere;-2) komu co, promittere, polliceri alicui aliquid i alicui de aliqua re, Oie. albo promittere, se facturum esse a-liquid, id. – 3) d. się względem czego , exponere, dicere de aliqua re; pisemnie, scribere de aliqua re, Cic. quid sentiam , literis ostendere, docere , id. – 4) zob. Deklaracya 2.

*Deklinacya, 1) w Gram. declinatio ; flexus, Quint. flexura, Varr. – 2) zboczenie igły magnesowćj , acus ma-gneticae declinatio , T. t.

17G

Deklinować

Delikatka

*Deklinować, 1) w Gram. declinare nomen , Quint. inclinare nomen, Ge.II. – 2) o igle magn. declinare, T. t.

*Dekokt, napój lekarski robiony z wywarzenia roślin lab innych sub-stancyj , decoctum, Plin. potio medicata , Gurt.

*Dekret, zob. Wyrok.

*Delata, doniesienie do sądu, u-rzędu, significatio; indicium, Cie. pisemna , significatio literarum, id. do urzędu, delatio, id. takie: indicium ; -zdrada, proditio, id. uczynić, indicare, significare aliquid, id. pisemnie, per li-teras significare, deferre alicui aliquid, id. o sprzysięieniu, de coniuratione indicare, Sal. Cat. 30, G. certiorem facere aliquem de coniuratione, Cie.

*Delator, donosiciel, index, Cie. ustnie: nuntius , id. = zdrajca, proditor , id. który do urzędu donosi, index , id. delator, Tac. Suet. potwar-czy d. calumniator, Cie.

*Delegacya, legatio, Cie. = wydział , delecti; legati alicui negotio transigendo missi; = delegaci, legati; allegati, Cie. Cluent. 13, 39.

*Delektacya, delectatio; oblectatio , Cie. to, czem się delektujemy, delectamentum; oblectamentum, Cie.

*Delekto\vać, permulcere, voluptate afficere, perfundere aliquem, Cie. voluptatem alicui dare , Plaut. efficere , conciliare, Cie. d. się czćm, se delectare, oblectare aliqua re i cum aliqua re; pasci, capi, teneri aliqua re; voluptatem capere, percipere ex aliqua re, id. zob. Bawić 3.

*Delegat, zob. Deputat.

*DelegO\vać, eligere; deligere, Cie. kogo do czego, mandare alicui aliquid , Liv. curam dare alicui alicuius rei; negotium committere, imponere, dare alicui, Cie. deferre aliquid ad aliquem, Nep. adi. legatus, Cie. allegati , id. Cluent. 13, 39.

*Delfin, 1) ryba morska, delphinus , Cie. – 2) najstarszy syn knila

Francy!, Delphinus, Dan. filius regis Francogalliae natu maximus in spem regni natus.

Delia, płaszcz obszerny, opończa, pallium; palliolum ; paenula (lekki do podróży); lacerna (ciężki od zimna i niepogody); amiculum; sagum (krótki, peleryna) ; palla (obszerny długi płaszcz u Rzymianek); chlamys (χλα-μύς, grecki płaszcz, podobny do rzymskiego sagum) , Cie. Plaut. Liv. Virg. Ovid.

*Deliberacya, zob. Namysł; Rozwaga.

*Delicya tylko wlicz. mn. używane: delieye, 1) bardzo smaczna potrawa, cibus suavissimus, Cie. esca molicula, Plaut. cupedia – orum, id. lautitia epularum , Plin. scitamenta -orum, Plaut. ganea – ae, Cie. Tac. res ad epulandum exquisitissimae, Cie. Fin. 2, 28, 90. bonae res, Nep Ages. 8, 5. także: irritamenta gulae , Sal. –

2)    = wygody, commoda, commoditates ; opportunitates, Ge. życia, eomra. vitae; commoda, ornamenta vitae, id,-

3)    rozkosz, delectatio; oblectatio; delectamentum; oblectamentum; deliciae; voluptas; Cie. – 4) obrazowo: bardzo wielka przyjemność, słodycz, magna laetitia; magna, eximia voluptas , Cie. tudzież : deliciae, id. amoenitas , Plaut. zob. także: Rozkosz.

*Delikaeik, liguritor, Maerob. Sat. 2,12. cupes, Plaut. catillo, Fest. homo delicatus, Cie. homo lautitiarum studiosus, Suet, homo delicatioris, fastidiosi palati; nie być d. temperare gulae, Plin. ep. 2,6,5. nie jestem d. nihil moror cupedia, Plaut.. Stich. 5, 4, 32. – 2) człowiek zniewieściały, homo mollis; h. mollis et effeminatus, Cie. h. delicatus, id. – 3) człowiek pieszczotliwie tkliwy, qui animi sensibus nimis indulget.

*Delikatka, 1) mulier, femina, virgo delicata, lauta, fastidiosae gulae, quotidianum victum contemnens,

Delikatnie

Demeszkbwać

177

Spernens; tudzież: femina, mulier lautitiarum studiosa, na w. Suet. Caes. 46. – 2) kobieta pieszczotliwie tkliwa, quae animi sensibus nimis indulget.

^Delikatnie, ady. tenuiter , Caes. subtiliter, Lucr. artificiose; affabre, Cie. belle; venuste; pulchre; eleganter, id. d. zrobiony, wypracowany, wyrobiony, multa arte elaboratus, affabre factus; d. czuć, mollioris animi esse, Cic. d. z kim się obchodzić, placide tractare, accipere , adbibere aliquem, Cic. festive, lepide, belle, urbane, honeste tractare, accipere a-liquem, id. d. dotknąć , subtiliter, tenuiter attrectare , attingere aliquid, id. – przen. argute, lepide, scite tangere, attingere aliquid; mentionem facere alicuius rei, Cic. argute, lepide, festive aliquem, aliqiud significare; notare, designare, Caes. tudzież: molliter; delicate, Cic. tenere, Pali, effeminate , Cic. n. p. d. chować dzieci, molliter, delicate educare liberos.

^Delikatność, mollities; teneritas; elegantia, Cic. w jedzeniu, lautitia epularum, Plin. d. czucia, mollitudo humanitatis , Cic. or. 3,40,161. verecundia , id. Q. Fr. 3, 1, 3. z d. kogo strofować, molli brachio aliquem ob-iurgare, id. Att. 2,1,6. jego mowy mają tyle d. littius orationes tantum argutiarum, tantum urbanitatis habent , id. Brut. 45,167.

*Delikatny, tener (opp. asper, rigidus) ;· tenuis (opp. crassus); subtilis, Cic. pieszczotliwie: tenellus , Plaut. n. p. d. dziewczyna, puella tenella; dziecko wyciąga d. rączki, parvulas teneras porrigit manus, Catuli, d. chłopiec, puer tener, Prop. wiek d. aetatulae teneritas, Muret, aetas tenera, Quint. od dzieciństwa, a tenero, id. 1, 2, 18. a teneris, ut Graeci dicunt , unguiculis, Cic. Fam. 1, 6, 2. d. kożlątka, boedi teneri, Hor. teneriores , Geli. d. korzenie, radices tenerae ; – w dalsz. znacz, miękki, ła

godny, tkliwy, mollis; mollioris animi, Cic. mieć d. czucie, mollioris esse a-nimi; d. serca, umysły, animi teneri, Hor. Sat. zbyt d. umysły, mentes nimis tenerae, id. od. 3,24,52. zdrowie d. valetudo haud firma; głos d. vox tenera, mollis, Quint. to delikatna materya, ros suspecta, suspiciosa, Cic. – wątpliwy, niepewny, śliski, także: przykry, krytyczny, niebezpieczny, dubius; anceps; periculosus, Cic. lubricus , Lio. anceps hic et lubricus locus est, Plin.ep. 1,8,6.

*Demagog, qui populi causam a-git, Nep. vir popularis, Liv. 6, 20. jeśli naród pobudza, vulgi turbator, Liv. 5,2. contionator, Cic. Cat. 4,5, 9. demagogowie, populares (opp. optimates) , Nep. Piioc. 3, 1. qui populi causam agunt, ibid. populi potentiae amici (opp. optimatium fautores), Nep. Alc. 5,3. popularis factionis principes; niespokojny d. homo popularis ac turbulentus, Cic. homo seditiosus, rerum novarum, commutandarum, rerum mutationis cupidus, Cic. rerum novarum molitor, Suet.

‘•^Demagogiczny, popularis, Liv. causae populi favens, addictus, serviens ; populi potentiae amicus, Nep. zabiegi d. conatus, motus eorum, qui rerum novarum, rerum mutationis cupidi , avidi simt, na w. Cic.

*Demarkacya, wymiar granic, can-cellatio, Front, opis : constituere fines.

*Demarkacyjny – a linia, termini definiti, constituti.

^Demaskować kogo, maskę, mu zedrzćć (właść. i przen.), detrahere alicui personam, Mart. 13, 43,3. ingenium et verum alicuius animum denudare ; albo: evolvere atque nudare aliquem simulationis integumentis, Cic. or. 2,86, 350.

*Demesz, demiesz, demeszka, lamina ensis Damascena.

:):Dcmeszkować, żelazo, stal, złoto it. d. na Wzór fabrykDamaskich kwie-23

178    Demokracya

cić, opere Damasceno distinguere a-liquid.

*Dcmokracya, gminowladztwo, civitas , in qua populus res publicas tenet, na w. Cie. albo: respublica, quae a populo tenetur, Cic.div. 2,2, 7. civitas, in qua in populo sunt omnia, id.de rep. 1,26. civitas, in qua omnia per populum geruntur, ibid. 27. civitas, in qua populi potestas summa est, ibid. e. 31. populi potestas omnium rerum, ibid. 28. respublica popularis, ibid. 2, 23. respublica, iu qua populus plurimum potest, omniaque eius arbitrio geruntur, ibid. 3,14. respublica, in qua per populum aguntur et suut iu populi potestate omnia, ibid. 33. civitas popularis, ibid. 1,26. imperium populi; potentia populi, Nep. opes plebis, Sal. Cat. 39. ratio popularis, Cie. rep. 3, 35. wolne państwo, respublica libera; nie być przychylnym d. adversum esse a ratione populari, Cie. rep. 3,35. d. przywrócić, populo reddere procurationem reipublicae, Nep. Thras. 3,1.

“Demokrat, demokrata, przyjaciel gminowladztwa, popularis potestatis amicus ; qui populari causae , potestati studet, servit; także: populi potentiae amicus, Nep. Ale. 5, 3. qui populi causam agit, id. Phoc. 3,1. (opp. optimatium fautor ; qui optimatium causam agit; optimas, id.).

“Demokratyczny, popularis, Cie. zob. Demokracya.

*Denar, nummus; nummulus; teruncius, Cie. ad assem reddere, Plin.ep.

*Denarek, trójnóg, trzynożek, tri-pus-odis, Cie.

Denko, 1) nakrywka, opcrculum;-

2) zob. Dno.

*Dentysta, medicus dentium.

*Dependencya, 1) zob. Zależnoić;-

2) u adwokata, conditio eius, qui patrono in causis agendis est a manu.

“Dependent u adwokata, tiro causarum agendarum; administer causidici.

Denis

“Dependować, 1) od kogo, zob. Zależeć; – 2) u adwokata, subigi tirocinio fori; ad studium causarum a-gendarum se applicare.

“Depesza, literae publice missae, Cie. properae alicuius literae.

“Deponent, 1) index, testis iure-iuraudo obstrictus; – 2) qui deponit aliquid apud aliquem.

“‘Deponować, deponere; rem asservandam tradere.

“Depozyt, rzecz powierzona ku schowaniu , depositum, Cie. res fiduciaria, Ict. pecuniae apud aliquem depositae.

“Depozytaryusz, qui recipit pecunias depositas.

Deptać 1) komu albo kogo po nogach, pede aliquem icere, ferire ; calcare, Plin. – 2) d. co, n. p. glinę, terram argillaceam calcando praeparare ; miechy d. follium, vectes calcando deprimere; wino, uvas calcare, Cat. – 3) przen. deptać prawa, auctoritatem legum parvi ducere.

Deptanie, calcatus; d. winogron, calcatura, Vitr. zresztą przez verba.

“Deputacya, zob. Delegacya.

“Deputat, 1) poseł, legatus, Cie. plur. allegati, id. – 2) d. w zbożu, frumentum in cellam imperatum , Cie. Verr. 3, 38, 200. także: cibaria, id. Verr. 3, 30, 72. w drzewie, ligna, quae ex muneris ratione alicui assignata sunt; d. w winie, admensum vinum.

“Deputować, zob. Delegować.

Dera, tegumentum equi, Suet.

Dereń , krzew, cornus, Plin. owoc, cornum; dereniowy, corneus, Virg. A. 3, 22.

Deresz, dereszowaty koń, albis maculis sparsus, distinctus equus ater;

Derkacz , Ortygometra , Plin. Grallus Crex; Linn.

Derus, 1) zdzierca, vexator; przen. carnifex; hirudo, Cie.Att. 1, 16, 11. sanguisuga, Plaut. bonorum ereptor;-2) zob. Galg-an.

Derwisz

Deszcz

179

♦Derwisz, monachus Mubarame-danus.

♦Desabilka, negliże, vestitus noctuinius , matutinus; vestitus domesticus ; być w d. vestitu nocturno, domestico indutum esse , albo: tunica indusiata , Plaut. ep. id. 2, 2,47.

*Desoii, exemplar ad imitandum propositum, Cie. zob. Wzorek.

♦Deser, bellaria-oium, Plaut. Truc. 2,5,27. zob. Wety.

Deska, deszczka, tabula, Cie. (gruba) assis, Varr. axis, Cacti. Vitr. d. ziemię (podłogę) wyłożyć, solum compingere axibus, Coi. obić, solum contabulare, Caes. rznąć, axes secare, Vitr. drzewo na d. trzeć, arborem’ in tabulas desecare, Plin. – przen. od deski do d. n. p. książkę przeczytać, a capite ad calcem librum perlegere; do grobowej d. ad mortem; ad vitae finem; ad extremum spiritum, na w. Cie. od kolebki do grobowćj d. a prima aetate usque ad supremum diem.

♦Desolacya, vastatio, Cie. populatio , Caes. depopulatio, Cie.

♦Despekt, contemptio, Cie. contemptus, hiv. despicientia, Cie.

♦Desperacki, desperationis plenus, Cie. ad desperationem adductus, Nep. położenie, res desperatae, extremae; desperatio salutis, Caes. być w d. położeniu , suis fortunis desperaro, id. de salute sua desperare, Cie. – bez nadziei, desperatus, Cie. Caes. exspes , Hor. spe carens , orbatus; perditus , Cie. conclamatus, App. – adv.

desperantor , Oie. tnkfco : vuldo; vo hementer; acriter; pertinaciter, Cie.

u. p. po d. się bronić, acerrime, pertinacissime resistere, repugnare; – zacięty, uporczywy, acor; pertinax; vehemens , Cie. n. p. d. obrona, acerrima, pertinacissima defensio.

♦Desperacya, desperatio alicuius rei, Cie. extrema spes, Caes.

♦Desperat, homo desperatus , spe carens, orbatus, ad desperationem ad

ductus , expes , Hor. ep. 2,3,20.

♦Desperatka, mulier desperata, exspes; m. spe carens, orbata, ad desperationem adducta.

♦Desperowae, desperare; omnem spem abiicere, Cie. ad desperationem pervenire, Nep.

♦Despota, (οετχότν;:), dominus ; tyrannus , (τύραννος), Nep. Milt. 8,4. jako przydomek także: superbus; η. p. Tarquinius Superbus.

♦Despotyczny, tyrannicus, Cie. A. ad Π. Just. imperiosus, superbus; impotens , Cie. Phil. 5, 9, 24. opis: regis dominatione devinctus, id. Brat. = groźny, okrutny , surowy, straszny, saevus; atrox ; crudelis, id. panowanie królewskie staje się d. regium imperium convertit in dominationem, Sal. Cat. fi, 7. sposób myślenia d. spiritus regii, Nep. Dion. 5, 5. rozkazy, imperia superba, crudelia, Sal. despotycznie , adv. crudeliter; superbe ; impotenter, Cie. libidinose; ex libidine, Sal. panować d. crudele regium, imperium exorcBre, na w. Cie. działać, postępować, crudeliter ac regie facere , Cie.

♦Despotyzm, (także: despotycz-ność) , dominatio; tyrannis ; regnum ; dominatio superba, Cie. dominatio impotens , Nep. superbia, Sal. Cat. 51. impotentia, Suet, barbarowie, u których zawsze d. panował, barbari, quibus pro legibus semper dominorum imperia fuerunt, Liv. 37, 54. państwo, w którćm d. panuje, civitas, in qua arbitrium principis pro IcgibuS est, Just. 1,1,2.

♦Destylacya, destylowanie, destillatio , Plin. 20,17, 71.

♦Destylator, destillator; liquator.

♦Destylować, przepuszczać przez alembik, liquores destillare, Doer.

Deszcz, deszczu, pluvia (ós-ός), Cie. d. mocny, imber (z silnym, mroźnym wiatrem) ; nimbus (przy niemi-łem powietrzu), Gic. mieć wielkie i

180

Deszczka

Dłubać

ciągłe deszcze, magnos et assiduos habere imbres, Gic. Alt. 13,16,1. pada mocny d. largi cadunt imbres, Ovid. imber effunditur, Curi, na deszczu , in imbri, Cic. per imbrem, Cat. dum pluit, Virg. deszcz pada, pluit; pluvia cadit; imber effunditur; nie ma deszczu , desunt coelestes aquae, Liv. 4, 30. grozi d. pluviae imbres imminent ; pluvia impendet, Virg. – przen. d. krwawy, mleczny, kamienny, imber sanguinis, lactis, lapidum; imber sanguineus , lacteus, lapideus, Cic. nimbus saxorum, Flor, nimbjjs telorum, Luc. – przysłów, dostać się z deszczu pod rynnę, incidit in Scyllam, qui vult vitare Charibdim; albo: in maius malum incidit, qui detractat subire minus; także: dum vitant stulti malum, in contrarium currunt, na w. Hor. Sat. 1,2,24.

Deszczka, zob. Deska.

Deszczówka, aqua pluvia, Cic. aqua pluvialis, Plin. aqua coelestis (u poetów), Liv. 4,30.

Deszczowy-a chmura, nubes pluvia ; nimbus, Liv. wielka chm. d. nubes imbre graves, id. 28,16.

Deszczułka, deszczułeczka, tabella , Plin. assiculus, Ammian.

*Determinacya, 1) decisio, Cic. –

2) definitio; interpretatio, id. – 3) consilium; animi praesentia; animus praesens , Cic. constantia; animus fortis; fortitudo, id.

^Determinować, 1) statuere, constituere, finire, definire, terminare, metiri aliquid, Cic. – 2) d. się na co, decernere, constituere, apud animum statuero aliquid; consilium capere, Cic.

Dętka, 1) zob. Bańka;- 2) bulla vitrea.

Dęty, 1) cavus; concavus (opp. solidus), Cic. – 2) d. instrument, or-ganon pneumaticum; gra na dętych i strónowych instrumentach, tibiarum nervorumque cantus.

*Dewocya, zob. 1) Pobożność ;-

2) Bigoterya.

*Dewot, dewotka, zob. Bigot.

*Dezercya, desertio signorum; albo : desertio, Pand. przejście do nieprzyjaciela, transitio ad hostem, transfugium , Liv. 22,43,5.

*Dezerter, desertor signorum, Liv. 3, 69. desertor, Caes. B. G. 6,23.

*Dezerterować, signa deserere, Caes. albo tylko: deserere, Tac. signa relinquere (opp. signa sequi; ordines servare), Sal. Caes. Liv. o wielu, dilabi a signis, Liv. przejść do nieprzyjaciela , ad hostes transfugere, Nep. ad hostes transire; pro perfuga venire ad hostem, Caes.B.G. 3, 18. desertis signis ad hostem transire, id.

*Diak, cantor; minister sacerdotis ritus graeci.

Djabeł, zob.Bies; djabelski. zob. Czartowski.

Dla, praepos. wyraża przyczynę, powód, zamiar, ob; propter; de; pro; causa; gratia; ergo; per; n. p. dla swojój korzyści, ob emolumentum suum, Cic. dla tój przyczyny, propter hanc causam, id. dla pewnych przyczyn , certis de causis, id. kochać ko-go dla przyjemnego obejścia się, amare aliquem pro ejus suavitate, id. dla powszechnego dobra, omnium salutis causa, id. zwierzęta są dla ludzi stworzone , bestiae hominum ergo creatae sunt; dla pory roku, dla wieku, per anni tempus, Caes. per aetatem, Ter.

Dławić się, aegre spiritum ducere ; przy wymiotach, aegre ciere vomitum ; cum labore vomitare; przy połykaniu, aegre degiutue aliquid.

Dławienie się, suffocatio; nausea sine exitu; satietas, Plaut.Cist. 1,1,72.

Dłoń, palma (παλάμη), Ceis.

Dłóto, w ogóle: scalprum fabrile, Liv. 27,49. do robót wypukłych, cao-lum , Quini, dla wklęsłych, cestrum, Plin. scalprum, IAv. dł. tokarskie, tornus (τόρνος), Lucr. 4, 361.

Dłubać, cavare; w zębach, den-

Dłubacz

181

Długo

tes perfodere spina, Foli·, piórkiem, penna levare dentes, Mart. deutes levare, id. w jedzeniu, fastidiose delibare cibos.

Dłubacz, cavator, Plin. qui aliquid carpit, purgat, seligit, secernit; przcn. qui sollicite, nimis diligenter aliquid rimatur, quaerit , explorare studet.

Dhibaczka, scalptorium, Mart. do zębów, dentiscalpium, Mart. 14,22.

Dłubanina, 1) scalptura, zresztą, przez verba; – 2) przen. putida, nimis sollicita, curiosa alicuius rei investigatio , indagatio.

Dług, suma pewna pieniędzy należna drugiemu, debitum; debita pecunia; (pożyczona) credita; (lepiej) aes alienum; do księgi długów zaciągnięta (ogólowo): nomen, Cic. creditum, Sen. cały d. solidum, Cic. Tac. Ulp. wielki d. aes alienum magnum, Cic. aeris alieni magnitudo, Sal. Cat.

33.2. małe, parva nomina, Cic. Rose. Com. 1, 4. d. robić, aes alienum facere , Cic. Liro. contrahere, Cic. conflare, Sal. w d. wpaść, in aes alienum incidere, id. być w d. esse in aere alieno; habere aes alienum; obaeratum esse, id. w wielkich, premi aere alieno; laborare ex aere alieno, Caes. starych d. nie być w stanie zapłacić, in vetere aere ali eno,vacillare, Cic. Cat. 2, 10, 21. d. rosną przez procenta, aes alienum usuris cumulatur, Liv. 2, 23. po uszy być w d. animam debere, Ter.Phorm. 4,3,56. wepchnąć

kogo w wiolkio d. obruoro nlir^uom

aere alieno, Cic. Att. 2,1, 11. wepchnąć kogo w d. obstringere aliquem aere alieno, Brut. ap. Cic. Fam. 11, 10, 5. aes alienum alicui afferre, contrahere, Cic. wyjść z d. ex aere alieno exire; aere alieno liberari, id. długi płacić, aes alienum solvere, Sal. dissolvere, Cic. exsolvere, Caes. debita solvere; nomina solvere, dissolvere, exsolvere, expedire, id. odbie

rać d. nomen exigere, id. żądać całego d. in solidum appellare, Tac.Ann. 6,

17. d. swych przyjaciół na siebie przyjąć, aes alienum amicorum suscipere, Cic. off. 2,.16, 56. majątek mieć na długach, pecuniam in nominibus habere, id. Verr. 5, 7, 17. d. do księgi zaciągnąć, nomen referre in adversaria , id. Rose. Com. 3, 8. upominać się u kogo o d. compellare aliquem de nomine, id. wykreślić d. nomina expungere, Plant. Cist. 1, 3,40. tollere nomina de tabula, Cic. = oddać d. naturze, ojczyźnie, debitum naturae reddere, solvere patriae, quod debes.

Długi, (o przestrzeni) longus, Cic. bardzo d. perlongus, id. stopę d. pedalis , Caes. pół stopy, semipedalis, Plin. dwie stopy , bipedalis , Caes. łokieć d. cubitalis, Liv. Plin. pół łokcia , semicubitalis, Liv. (na pytanie, jak d. ? stoi u pisarzy złotego wieku Acc. rzadko Abl.); = znaczną długość mający, longus; procerus, Cic. promissus, Caes. prolixus, Coi. Varr. bardzo d. praelongus , Liv. (o czasie) diuturnus; longus; longinquus, Cic. diutinus (długotrwały), id. dzień bardzo d. dies longissimus, Plin. najdłuższy dzień, dies solstitialis; solstitium , Cic. najdłuższa noc, nox brumalis ; po d. przeciągu czasu, longo intervallo , id. longo interposito spatio, Caes. longo temporis spatio inter-iecto, na w. Cic. d. modlitwa, preces longiores, verbosae; d. mowa, oratio longior, latior, Cic. d. zgłoska, syllaba longa , producta, id. tl. rozprawę,

o czem pisać, multis, pluribus, uberius , fusius, longius scribere do aliqua re, na w. Cic. – d. czas (nudny), tempora tarde labentia, Ovid. otium molestum, taediosum; tudzież : tempus angustum, Plin. Pan. 49. taedium, CiCi— przen. d. język mieć, linguam continere, moderari non posse; omnia efferre, enuntiare, Cic.

Długo, adv. od długi, longum tom-

182    Długonogi

pus; diu, Cic. bardzo d. perdiu, Cic. on d. żył, is diu vixit, id. niekiedy łączy się. inultum z diu; n. p. d. się naradzać, multum ac diu consulere, id. tak d. tam diu; ad eam finem, id. tak d. dopóki… usque ad eum finem, dum…. id. tak d. aż…. quoad; dura; donec…. id. d. przedtem, multo, longe ante, id. d. potem, multo post, postea; longo tempore post, id. nic d. potćm, non ita multo post, Nep. non ita longo intervallo, Cic. jak długo ludzie żyć będą, dum hominum genus exstabit, erit, Cie. dłużój, diutius; amplius; plus, id. długo kogo nie widzieć, magno intervallo aliquem non vidisse, Cic. najdłużój, summum; ad summum, Oie. długo w noc, n. p. walczyć, ad multam noctem pugnare,Caes.

Długonogi, longis pedibus praeditus ; tudzież: longipes , Plin. albo: longis crunibus. ·

Dhlgonosy , longo naso insignis, notabilis; albo: nasutus, Hor. Sat. 1, 2, 93. jako rzeczownik: naso, Oie.

Długonos, Curculio, Linn.

Dlngopomny , 1) memorabilis; commemorabilis; memoria dignus; memorandus; commemorandus;- 2) quod nulla oblivione deletur; quod quis immortali memoria retinet, Cic. Nep.

Dlugoręki, longis brachiis; longis manibus praeditus; longimanus,Hiem.

Długość, właść. co do miejsca: longitudo, Cic. d. skib przy pomiarze, striga (opp. scamnum, szerokość), Col. nad. in longitudinem; pod względem d. longitudine; per longitudinem, Plin. in longitudine, Caes. d. w górę, altitudo; proceritas; przen. co do czasu: diuturnitas; longinquitas; longitudo, Cic. w prozodyi: proceritas (opp. brevitas), Cic. mensura, Quinf. długość i krótkość w tonach, longitudines et brevitates sonorum, Cic. or. 51, 173. = rozwlekłość, prolixitas.

Długosz, 1) imię własne kronikarza nazwanego po łacinie Longi-

Dłużnik

nus; – 2) żartobl. o człowieku wysokim , longnrio-ónis-m. Varr. – 3) Bo-tan. #) Anchusa, Linn. β) flos Africanus.

Długoszyi, collo longo, procero.

Długotrwały, longum, diuturnum esse; permanere ad longinquum tempus; longaevus, Mart. 14,27,1.

Długowieczność, długa starość, longaevltas-atis, f. Macrob. Sat. 7,5.

Długowieczny, longaevus, Virg.

A. 2, 528. robić co d. longaevare, Venant. vit. 1. frequent: longaevita-re, Alcim. ep. 56.

Długowłosy, comatus, Plin. qui est promisso, prolixo capillo, Caes. kudłaty, villosus, Virg. /1.8,177.

Dlugowy-a książka, tabulae, adversaria, in quibus nomina consignata sunt.

Dłuż, tylko : wdłuż i na dłuż , in longitudinem, Cic.

Dłużek, parvum nomen; d. zaciągać , parva nomina in codicem referre, Cic. Rose. Com. 1,4.

Dłnżen, dłużny, obligatus; debens, Cic. być komu co d. debere alicui a-liqnid, id. zapłać, coś d. solve, quod .debes, id. być wiele d. obaeratum esse ; aere alieno oppressum esse, id. ex aere alieno laborare, Caes.

Dłużój, Comparat, zob. Długo.

Dłużmiernica, longitudinis mensura; w miernictwie wiejskiem, decempeda, Cic. w G-eometryi: linea, id. w prozodyi: mensura, Quint.

DłużmiornictwOjlongimotria; dłuż-miernik, longimetra.

Dłuż ni ea, debitrix, Dig. 49, 14,

47. quae debet, pecuniam debet, nomen, Cic.

Dłużnik, debitor; qui debet, Cic. debens, Sen. nomen, Cic. obaeratus, Caes. nexus ob aes alienum; albo tylko: nexus, Liv. dobry, pewny d. nomen bonum, Cic. zły, nomen nonbo-nnm, id. nomen malum, Col. uchodzić

za dobrego d. bonum nomen aestima-

Dłuższy

ri, dc. Fam. 5, G, 2. jest moim d. est aliquis in aere meo , id. przen. jestem twoim wielkim d. nemini plus debeo quam tibi, id.

Dłuższy, comparat, zob. Długi.

Dma, flatus, Cic. or. 2,44,187.

Dmuch, dmuchnienie, zob. Dęcie.

Dmuchać, flare, Cic. spirare, Virg, d. na ogień , ignem conflare; przen. insolenter se iactare, Cic. d. komu do ucha, insusurrare alicui ad aurem, Cic. Verr. 5, 41, 107.

Dmuchanie, afflatus, Plin.

Dmuchawka, tubus ligneus globulis flando emittendis; w hutach szklanych, tubulus vitro flando.

Dmuchnąć, flare; d. na co, afflare aliquem, aliquid, alicui, Cic. przen. d. zkąd, erumpere; e conspectu fugere, Ter. se eripere, Caes. se abripere, Plaut. in pedes se couiicere, Ter. d. kogo w papę, colaphum alicui infringere, Ter. Ad. 2, 1, 45. incutere, Juv. 9, 5. ducere, Quini. 6,3,83.

Dnieć, v. intr. lucescere; illucescere, Cic. dnieje, dilucescit, id.

Dnienie, ortus lucis; prima lux, Caes. ze dniem, prima luce; ubi primum illuxit; simulatque lucebat, Cic. sub ortum lucis; ad lucem, Caes: luce appetente, Liv.

Dniowy, diurnus, Liv. 4, 6.

Dno, fundus, Cic. okrętu, alveus, Liv. Sal. carina (w połączeniu lub bez navis), Caes. Cic. morza, fundus maris, Virg. ima maris, Plin. naczynia, fundus, id. dzban ai do d. wychylić,

cadum faeco tanns potare , TTor. Od.

3, 15, 16. osiąśdź n.a d. in fundo residere; iść nad. pessum ire, Coi. ima petere, Hor. Sat. mergi, Cic. uiema-jqcy d. zob. Bezdenny ; wino już d. sięga, reliquiae, reliquum vini; przysłów. nie rychło skąpić, kiedy mało na d. sera parsimonia in fundo est, IJesiod. έ’ργ. y.. ήμ. 369. kolor stanowiący grunt czyli dno czego, color, qui est quasi fundamentum picturae, Plin.

Do    183

Do, praopos. z Genit, wyraża w ogńlnośei cel, kres, granicę dążenia, działania; 1) jeżeli poruszenie wyraża: ad, in lub sam Acc. Cic. n. p. iść do kogo, ad aliquem veuire, id. chciałem do ciebie iść, te volebam; te conventurus , aditurus eram; do miasta, do domu przyjść , in urbem venire –domum venire, Cic. przen. powołać kogo do odpowiedzialności, vocare a-liquem ad rationem reddendam, Quint. wziąść sobie co do serca, moveri aliqua re; sollicitum me habet aliquid, id. od głów do stóp, a vertice usque ad ungues , id. przyjść do siebie , ad se redire, do sił, vires recipere, Liv. modlić się do Boga, preces mittere ad Deum; albo: precari Deum, Cic. kogo do czego napędzić, przymusić, impellere aliquem ad aliquid; cogere aliquem·, ut faciat aliquid, na w. Cic. zaprosić kogo do stołu, vocare aliquem ad coenarn, id. przyczynić się do czego, conferre ad aliquid , id. woda do picia, mycia, aqua ad bibendum , ad lavandum; psy do polowania, canes ad venandum, Ter. żądają sześć dni czasu do uskutecznienia tego, sex dies ad eam rem conficiendam spatii postulant, Caes. do niczego nie być zdatnym, ad nullam rem aptum esse, na w. Cic. strzelić do kogo, petere aliquem telo; missili appetere aliquem, Curi. – 2) przy imionach krajów, wysp, szczegół, większych : in; n. p. posłać do Azyi, in Asiam mittere, Gic. przy pojedyń-ezyeli imionach miast, wsi, niemniej także wysp, zwłaszcza mniejszych, wypuszcza się in; podobnie przy domus , do domu, i ras, do wsi; n. p. Plato przybył do Tarentu, Plato Tarentum venit, Cic. wycieczkę na wieś zrobić, rus evolare, id. Arystoteles, Plato, „Zeno i inni filozofowie niepo-wróeili nigdy do domu, Aristoteles, Plato, Zeno et alii philosoph nunquam domum reverterunt, id,- 3) przy

184

Do

Do

innych oznaczeniach miejsca in; n.p. przyjść do senatu, in senatum venire, Cic. iść do ogrodu, in hortum concedere , .id. do więzienia zaprowadzić kogo, in carcerem ducere aliquem, id. iść do miasta, urbem ingredi, Cic. wpaść do kraju nieprzyjaciół, invadere agrum hostium, albo: in urbem ingredi; invadere in agrum hostium, Cic.- 4) przy adiect. zdatny, zdolny, użyteczny, potrzebny i t. d. lub odwrotnie: utilis, aptus, idoneus, necessarius ad aliquid, rzadko z Dat. n. p. być zdatnym do wszystkiego, ad o-mnes res aptum esse, Nep. do służby wojskowćj, habilem esse militiae, Curt. do uczenia, aptum esse addocendum, Cic. być użytecznym do czego, utilem, fructuosum esse alicui rei; v. ad aliquid, także prodesse, expedire, conducere , Cic. potrzebny do życia, ad vitam necessarius, id. człowiek do niczego niezdolny, homo nequam (a-ni do tańca ani do różańca), id. łatwy do zrozumienia, facilis intellectu , Nep. ad intelligendum, Cic. do zrobienia, facilis factu, Ter. potrawa łatwa, trudna do strawienia, cibus facilis, difficilis ad concoquendum, Cic. facilis, difficilis concoctioni, Plin. zamiast Praep. ad kładzie się przymiotnik lub słowne opisanie, jeżeli się wyraża , do czego rzecz jaka służy, n; p. pióro do pisania, calamus scriptorius, Ceis. 5, 28,12. książka do czytania (dla dzieci uczących się czytać), liber, quo pueri, instruuntur ad lectionem, na w. Quint. 1,7, 17. (k. którą się czyta dla rozrywki), liber lectu ineundus; liber, quem aliquis oblectationis causa legit, na w. Cic. proszek do zębów, dentifricium, Plin.

29,3,11. szczoteczka do zębów, peniculus dentibus purgandis, fricandis; piórko do zębów, dentiscalpium,Mart. 14 , 22. – 5) przy oznaczeniu miary, granicy co do miejsca, czasu, ilości i innych okoliczności : ad ; usqne ad;

tenus; in; usqne in, Cic. pierwsze dwa oznaczają zbliżenie się do pewnego kresu ; tenus kładzie się zawsze za Subst. wAbl. rzadko za Subst. w Genit. albo Acc. przy imionach miast kładzie się samo: usque lub z Praep. aż do góry Taurus, Tauro tenus, Cic. aż do piersi, do kolan, pectoribus, genu tenus, Liv. aż do śmierci, usque ad extremum spiritum, Cic. aż do wieczora żyć, ad vesperam vivere, id. aż do Kapitolu, usque ad Capitolium, id. do przybycia czyjegoś co odłożyć, in alicuius adventum differre, id. aż do tego czasu, do tego dnia, usque ad hoc tempus, id. ad hunc usque diem, Nep. liodieque, Cic. So-fokles pisał tragedye do póżnćj starości, Sophocles ad summam senectutem tragoedias fecit, id. Sen. 7, 22. aż do póżnćj nocy czuwać, ad multam noctem vigilare, id. aż do północy czekać, ad mediam noctem exspectare, Hor. Sat. aż do białego dnia spać, ad lucem dormitare, Cic. aż do wieczora walczono, usque ad vesperum pugnatum est, Caes. od 7mćj godziny aż do wieczora, ab hora septima ad vesperum, id. do zachodu słońca, ad solis occasum, id. wodę do połowy wygotować, aquam in dimidiam partem decoquere, Cal. pojechał aż do Rzymu, profectus est usque Romam, Cic. do P. posłów posłać, usque in Pampkiliam legatos mittere, id. do dziśdnia , do jutra, usque ad hunc diem, Nep. usque ad crastinum diem;-

6) przy oznaczeniu zamiaru, w jakim się co dzieje, n. p. wezwać kogo do rady, in consilium adhibere aliquem, Cic. do zdania sprawy, vocare aliquem ad rationem reddendam, Quint. gotować się do wojny, bellum parare, Cic. do podróży, iter comparare, Nep. przybyłem do grania, veni ludendi causa;- 7) zamiast: podług, stósowuie do, n. p. do mego gustu, meo sensu;

iiifHeio; si qiwl eonłio, 0ic. pro-

Do

Do

185

mea sapientia, Ter. Ad. 3,3, 73. quantum ego sapio, Plin. ep. 3, 6, 1. nie jest mi do gustu, est aliquid non mei stomachi; mihi non placet, nullam affert delectationem, na w. Cie. nie przypadać do gustu ludowi, populari assensioni non accomodatuin esse, Cic. Brut. 30, 114. ta suknia jest jój zupełnie do twarzy, haec vestis satis eam decet, Plaut. Most. 1,3,10. ten ubiór jest mu do twarzy, hae quidem vestes bene ei conveniunt, eum decent;- doprawdy, znaczy: a) jako adi. verus; veritate fundatus, Cic. albo jako adv. convenienter ; congruenter; apte, id. do prawdy mówić co, ad veritatem loqui,’fd. b) = bez żartu, szczć-rze, serio; vere; ex animo, id. mówić, ex animo, vere, serio dicere, na w. Cic. c) – rzeczywiście, vere; re; re vera; re ipsa, id. nie doprawdy, nomine ; verbo; vocabulo, id. doprawdy ? itane ? itane vero ? ain tu? id. doprawdy (w odpowiedzi) także : nimirum; n. p. i do prawdy ma się owo tak, et nimirum illud est, id. – 8) przy o-znaczeniu liczby: circitor; ferme; ad, Cic. a) przy Gard. n. p. do 16.000 ludzi, circiter hominum numero ΧΥΙ. milia, Caes. do 200, ad ducentos, Cic. do 50 lat mieć, annos ad quinquaginta natum esse, id. do 4000jeżdżców, equitatus ad numerum quattuor milium , Caes. b) przy Ordin. n. p. do pierwszego, drugiego,trzeciego, czwartego razu , primum; iterum; tertium, quartum, Cic. do ostatniego razu, postremum, Ter. ad extremum, Cic.- 0)

jeżeli się wyraża stosunek jakiego przedmiotu do dwóch innych, ad; n. p. jak się mają 1 : 10 tak 10 : 100, ut unum ad decem, sic decem ad centum, Quint. 5, 11, 34.- 10) o czasie, w którym się co dzieje, n.p. zaledwie trzy razy do roku mieć wiadomość, vix ter in anno nuntium habere posse, Cic. Rosc. Am. 46 , 132. bywa u mnie trzy razy do roku, invisit me

ter in anno; od czasu do czasu odwiedzać kogo, intervisere aliquem, Plaut. do dnia (o świcie), prima luce; ubi primum illuxit; simulatque lucebat, Cic. bardzo do dnia wstawać, surge-re de multa nocte, Plaut. multo ante lucem, Cic. – 11) co-do tłumaczy się w łacinie przez wyrzutnię a) zam. co się tyczy: attinere; pertinere ad aliquem , aliquid, Cic. także: spectare aliquid lub ad aliquid, id. co do mnie, ad me quod attinet, id. tudzież: de me, id. per me; a me, Caes. b) z domysłem: mieszać się albo wtrącać się;

n. p. co mnie do tego, quid hoc ad me ? quid mihi cum illa re ? Cic. u-marłym nic do tego, id nihil ad mortuos pertinet, id. mnie nic do tego, id nostra nihil refert, interest, nihil ad me pertinet; haec res a me aliena est, Cic. c) przy oznaczeniu ilości,

n. p. (co) do grosza wypłacić, ad denarium solvere, Cic. Quint. 4. extr. ad nummum convenire, id.- 12) co-do, ze słowem mieć, n. p. cóż to ma do tego, quid nocet? quid impedit, obstat? quid hoc ad rem? Cic. to nie ma nic do tego, nihil obest, nocet; nihil impedit, refert; hoc nihil ad rem, Cic. niemieć nic do kogo, do czego, nihil est mihi cum aliquo; id nostra nihil refert, interest; nihil ad me pertinet; haec res a me aliena est, Cic. nihil ad me attinet, Ter. haec res nihil ad me pertinet, Cic. cóż ja mam do ciebie, quid mihi tecum commercii est, Plaut. Aul. 4,4,4. co ty masz

do mój , quid cum illa rei tibi est ?

Ter. Eun. 4, 7,34. mieć do kogo co, mihi est cum aliquo negotium, commercium, Cic. – 13) do w niektórych sposobach mówienia, które się czucia tyczą, n. p. bić kogo do kiwi, vulnerare, sauciare aliquem , Cic. ita ferire, percutere, ut sanguis profluat; do ran rózgami, virgis sauciare aliquem, Plaut. Rud. 3, 4, 53. zedrzeć kogo do żywego, nimis magno, iniquo 24

186

Doba

Dobieleć

pretio vendere aliquid ; dopiekać komu do żywego, vehementissime acerrime, urgere, premere aliquem, instare alicui, insectari aliquem , Oie. acerrime excruciare aliquem, Ter. albo: cruciare , stimulare ac pungere aliquem dies noctesque, Cie. Ait. 7, 9,4. brać sobie do serca, a) wpoić , utkwić sobie co, imprimere, insculpere aliquid in animo, id. demittere aliquid in pectus suum, Sal. Jug. 102, 11. demittere in pectus anirnumque, Liv. 34,

50. dobrze, vere cogitare aliquid in animó ruo, Ter. Ad. 5,3,32. całkiem, toto pectore amplecti aliquid, Cic. Ati. 12, 35, 2. b) – troszczyć się o co, curae est mihi aliquid; sollicitum me lmbet aliquid; commoveri aliqua re; laborare de aliqua re, Cic. bardzo, vere, vehementer laborare de aliqua re; magnopere, gravius commoveri, id. nie brać sobie do serca, negligo-re, omittere, non curaro aliquid, id.· 14) do, w sposobach mówienia, które przywiązanie lub wstręt do czego wyrażają, n.p. mieć się do kogo, carum habere aliquem, Cic. Ter. amare, diligere, amore amplecti aliquem, Cic. tudzież : capi, allici, pellici, moveri ab aliquo, Cic. albo: affixum esse a-licui, id. Fam. 1, 8, 5. addictum esse , favere alicui; studiosum esse alicuius; deditum esse, id. powziąść do kogo przywiązanie, adamare aliquem, Cic. nienawiść, odium in aliquem concipere, id. erga aliquem suscipere, Nep. mieć do kogo co, odium, simultatem adversus aliquem suscepisse, Cic. odio habere aliquem, Plaut.- 15) od—do, n. p. tłómaczyć od słowa do słowa, ad verbum aliquid transferre, exprimere, Cic. verbum verbo reddere, Hor. verbis totidem aliquid transferre, Cic.

Doba, 1) dies et nox; spatium vi-giuti quattuor horarum;- 2) czas, pora, tempus; nocna p. tempus nocturnum, Cic. wkażdój dobie, omni tem

pore, id.- 3) zob. Położenie.

Dobadać się, czego nn kim (od kogo) , n. p. prawdy , verum exsculpere ex aliquo, Ter. Eun. 4,4, 44. gwałtem, veritatem alicui extorquere, Cic. or. 48, 160. zeznanie, cogere a-liquem confiteri aliquid, Cic. Mil. 21, 57. elicere alicuius sententiam , Cic. arc&na, Liv. d. się wszystkiego, omnia ab aliquo expiscari, Cic. Fam. 9,19,1.

Dobadywać się kogo, exquirere aliquid ab , ex aliquo ; interrogando, quaerendo aliquem pertentare; expiscari aliquid ab aliquo, Cic.

Dobadywanie się, percontatio; (piaostio; investigatio, Cic. exploratio, Tac. inquisitio, Cic.

Dobić, n. p. gwóźdź, clavum capite eminentem penitus in arborem vel parietem adigere; clavum non alte impactum, ictibus crebris penitus parieti immergere; kogo, seminecem mactare; occidere penitus, exanimare; enecare; addere letalem ictum; przen. pessum dare, perdere, evertere, prosternere , dilacerare, delere aliquem, aliquid, Cic. fortunas alicuius funditus evertere, id. d. się czego, magno, multo labore adipisci, sibi parere aliquid ; magna virium contentione acquirere aliquid, Cic.

Dobied/., 1) do kresu, ad finem pervenire, Cic. ad calcem decurrere; tangere metam, Ovid. – 2) d. kogo, currendo consequi.

Dobiegać, accurrere, decurrere, percurrere, prope accedere ad aliquid; przen. już ostatnia życia dobiega godzina , vivendi curriculum iam iam conficere; spatium vitae brevi decurrere.

Dobieganie, accursus, Valer. Max.

Dobielać czego, dealbandi finem facere; płótno , lintea insolare, apricatione candefacere; dobielić, penitus, omnino, plane aliquid dealbare.

Dobieleć, prorsus exalbescere, inalbescere, Ceis. S, 7.

Dobierać

Dobro

187

Dobierać, jako skończona czynność, dobrać, I. v. a. 1) czego, assumere , addere, adhibere aliquid; uti aliqua re , Cic. – 2) domieszać, admiscere aliquid alicui rei, id. – 3) wyszukać , wybrać, dobrać, coby się z rzeczą zgadzało, legere, deligere, e-ligere, seligere aliquid, aliquem, Cie. także:· exquirere, excerpere, capere; miejsca dogodnego na obóz, idoneum locum castris deligere, Cues. capere, Liv. klucza, elavem convenientem, accomodatam exquirere; trzewiki sobie do nogi, sibi calceos ad pedem apte convenientes exquirere, deligere ; d. słów podług myśli, verba ad sensus accomodare, Cie.- 4) dobrany, electus; selectus; delectus, Cie. exquisitus ; eximius; egregius, elegans, id. d. młodzi ludzie, delecta inventus; flos iuventutis, Cie. d. wyrazy, verba lecta, electa, Cie. d. małżeństwo, conveniens par coniugum ; tudzież : convenientes mariti; d. sobie kogo do siebie (za towarzysza), socium sibi adiungere aliquem, Cie. in societatem aliquem assumere, allegare, Liv. – II. dobierać się czego, quaerere, Cie. sequi; persequi; sectari; consectari; captare; petere aliquid, Cie. invenire velle; dobrać się czego, pervenire in, albo ad aliquid, Cie. assequi, consequi, adipisci aliquid, id. compotem fieri a-licuius rei, id. invenire , id. d. się z kim, adire aliquem; comitem se adiungere alicui, Cie. tudzież: aptum, accommodatum esse alicui; congruere, convenire alicui, albo ad aliquem; quadrare, cadere in aliquem; respondere alicui, Cie.

Dobieranie, delectus; selectio, Cie. Fin. 2 , 13 , 43. accommodatio , id. temperatio; temperamentum; częściój zaś przez verba.

Dobijać, zob. Dobić; d. targu, emptioni imminere; emptionem conficere, transigere, Cie. d. do lądu, appropinquare ad litus, terram; albo:

appellere ad terram (se. navem), Cie. appellere terrae, Liv. na okręcie, nave appellere aliquem locum , Suet. prędko, navem eiicerc in terram, Cete fi. navigium appellere litori, Curi, navem applicare ad terram, Caes.

Dobijać się, 1) dokąd, per vim intrare, ingredi velle, cuperc;- 2)oco, expetere, concupiscere aliquid; incumbere ad, lub in aliquid, Cie.

Dobitka, dopełnienie, ictus extremus; finis; peractio, Cic. na dobitkę, in extremo; ad extremum, id. d. nieprzyjaciela, hostem occidione occidere; internecione delere, Liv. w grze, scida capta.

Dobitnie, graviter; cum vi; nervose , Cie. potenter, significanter, Quint’, także: etiam atque etiam; maiorem in modum; diligenter, Cic.

Dobitność, vis; gravitas; pondus; impressio, Cic. d. mowy, vis dicendi, orationis ; starożytne wyrazy mają więcój d. antiqua verba plus auctoritatis habent, Cic. Leg. 2, 7, 18. mowa bez d. oratio ieiuna, id. słowa bez d. verba frigida, id.

Dobitny, gravis; efficax; nervosus , Cic. potens; significans, Quint. penetrabilis; acer; validus; vehemens.

Dobór, n. p. wyrazów, verborum delectus elegans, Cic.

Dobóśdź, penitus transfigere, perfodere aliquem, Cic.

Dobosz, zob. Bębenniea.

Dobrać, zob. Dobierać.

Dobrnąć, eluctari, Tac. przez śnieg cl. eluctari nives, id. Iliat. 3, 59.

Dobro, 1) bonum, Cic. d. najwyższe , summum bonum; fines bonorum (opp. fines malorum), id. quod est extremum in bonis (quod ultimum est in malis); najwyższe d. zakładać w zmysłowych rozkoszach , voluptatem summum bonum statuero; finem bonorum voluptatem esse dicere, Cic. Tuse. 5 , 9, 26. summum bonum in voluptate ponere, id. off. 3, 33,117,-

Dobroć

188

2) dobru, bona; fortunae; facultates; opes, Cic. d. ruchome, res, Cie. res moventes, Liv. nieruchome, possessiones, Cic.

Dobroć, 1) skłonność do czynienia dobrze, benignitas; liberalitas (opp. tenacitas); bonitas; benevolentia (opp. odium, invidia); mansuetudo; munificentia ; sensus recti; d. Boża, divina beneficentia;- 2) doskonałość rzeczy, bonitas, Cic. roli, bonitas agri; wody, aquae;- 3) przen. n. p. serca, bonitas.

Dobroczyńca, beneficii auctor, largitor ; qui beneficium in aliquem contulit; qui beneficiis aliquem afficit, auget, ornat, Cic. benefactor, Coripp. laud. Justin. 1, 314.

Dobroczynność , skłonność ku świadczeniu drugim, beneficentia; benignitas ; liberalitas; w wyższ. stopn. munificentia; towarzystwo dobroczynności, sodalicium publicae liberalitatis; Collegium pauperibus curandis, inopiae sublevandae.

Dobroczynny, beneficus (opp. maleficus); benignus; liberalis; munificus; przen. salutaris (opp. pestifer); saluber (opp. pestilens), Cic. dobroczynnie , adv. liberaliter; benigne, Cic. przen. salutariter; salubriter, Liv.

Dobroduszność, 1) facilitas; obsequium , Cic. officiosa voluntas, Ovid.

2) = liberalitas, Cic.

Dobroduszny, voluntarius; non coactus; lubens; facilis, Cic. za d. iu-sto mollior, facilior; ad quidvis promptus; dobrodusznie, adv. facili, lubenti animo; lubentor, Cic.

Dobrodziej, 1) zob. Dobroczyńca;- 2) jako komplement: Pan Dobrodziej, Tu, vir indulgentissime, clementissime; także: clementia vestra; wielmożnego pana dobrodzieja uniżony sługa, Perillustris Nominis Tui ob-servantissimus cultor, addictissimus cliens.

Dobrodziejka, mulier beneficii

auctor (auctrix), jmrona; quae boiicii-

Dobrowolny

cium in aliquem contulit; quae bene de aliquo merita est, Cic.

Dobrodziejstwo , beneficium; = meritum, Cic. wyświadczyć komu nadzwyczajne d. beneficium singulare conferre, deferre in aliquem, ponere collocare apud aliquem; beneficium alicui dare, tribuere; beneficio aliquem afficere, augere, ornare, Cic. dobrodziejstwami kogo zobowiązać , beneficio obstringi, devinciri alicui, id. d. prawa, beneficium iuris, /ei.

Dobroić, plus etiam stulte facere; stulte faciendi finem facere; d. się czego, sibi stulte faciendo aliquid contrahere, consciscere; stulte faciendo incurrere in aliquid.

Dobrota, 1) zob. Dobroć;- 2) przen. dobrotliwy człowiek, homo probus , benignus, liberalis; ironicznie, także: bonus homó, na w. Liv. 5, 5.

Dobrotliwość, probitas; benignitas; bonitas; liberalitas; humanitas, Cic. jeżeli się okazuje w dobrodziejstwach: beneficentia, id. przyrodzona d. animi, naturae bonitas; tudzież: animus benignus, id. lenitas; animus lenis, mitis; mens placida; clementia; mansuetudo, Cic. ingenium mansuetum, Ter.

Dobrotliwy, probus; benignus; liberalis , Cic. ironicznie: bonus; n. p. d. trybunowie ! boni tribuni plebis, Liv. 5, 5. benevolus; amicus; propitius; favens; equus, Cic. beneficus, id.

–    dobroduszny, comis; humanus, id.

–    łagodny, clemens; lenis; mitis, id. w dalsz. znacz. = miłosierny, misericors, id. dobrotliwie, adv. simpliciter; benigne; liberaliter, Cic. benevole; comiter,fd. clementer; leniter; moliter, id.

Dobrowolność, libera, prompta voluntas; animus nulla vi cogente ad aliquid promptus , na w. Cic. także: facilitas ; obsequium, id. officiosa voluntas, Ovid.

Dobrowolny, voluntarius; non coactus; lubens; facilis; non invitus, Cic. śmierć d. mors voluntaria, id. d. śmier-

Dobruchać

189

cią zginąć, voluntaria morte obire,Liv. voluntariam mortem sibi consciscere, Cie. sponte mortem sumere; volimtate exstingui, Tac.- dobrowolnie,adv.spon-te; sua sponte; ultro ; volimtate, Cie,. sua voluntate, Liv. ipse – a – um, Cie. jeżeli d. nie pójdziesz, to cię zawlekę do domu, nisi voluntate ibis, rapiam te domum, Plaut. Mil. 2,5,40. jedne narody przyjmowały d. jarzmo na siebie, drugie ze strachu, populi alii voluntate , alii metu iugum accipiebant, Liv. 40, 49. d. być komu posłusznym, voluntate obedire alicui (opp. terrore teneri), Cic.

Dobruchać, udobruchać, lenire; delenire; mitigare; permulcere; placare; expiare, Cie. także w połączeniu: animum alicuius lenire et placare, placare et mitigare, id. delenire, Liv. mitigare, placidum reddere aliquem, Cie. rozgniewanego, iratum lenire, id. iram alicuius lenire, Liv. Tac. permulcere, placare, Cie. bóstwo prośbami, placare numen divinum precibus, id. udobruchać się, iram missam facere, Ter. iracundiam dimittere, Caes. omittere, Ter. iram sedare, restinguere , Cie. iracundiam reprimere, Ter. tudzież: moliri; mitigari; mitescere, Cie.

Dobruchny, dobruteńki, n. p. być dla kogo, carissimum habere aliquem, Cie. tudzież: optimus; jucundissimus; suavissimus ; dulcissimus; gratissimus; commodissimus; opportunissimus; facillimus, Cie. d. jedzenie, cibi suavissimi , Cie. iucimdissimi, Coi. d. droga, via optima , commodissima ; itor expeditissimum.

Dobrudzać, dobrudzić, maculare, Plaut. inquinare; contaminare , Cie. maculandi, inquinandi, contaminandi finem facere; penitus , omnino, plane aliquid maculare, inquinare, contaminare ; chustek, reliqua colli velamenta polluere, inquinare, contaminare; velamenta colli prorsus, plane inquinare,

Dobry

Dobrukować, czego, u. p. ulicy, reliquam partem plateae lapidibus munire, plane consternere; plateam lapidibus ad finem consternere; lapidibus plateam consternendi finem facere.

Dobry, przyjemny, upodobanie wzbudzający, ineundus; suavis; dulcis ; gratus, Cie. n. p. d. zapach, smak, odor suavis, ineundus, Cie. sapor dulcis , Varr. suavis, Plin. d. objad, coe-na lauta, Plin. ep. d. stół, cibi suaves, Cie. iucundi, Coi. d. życie, vita lauta, voluptatibus affluens, Cie. prowadzić , laute vivere, Nep. d. powietrze, tempestas bona, secunda, serena, Cio. – w dalsz. znacz, tyle co: przyjemne uczucie sprawiający, zadowolony, laetus; hilaris; bonus, Cic. n. p. być d. myśli, bono, laeto, hilari esse animo, id. bądź tylko d. myśli, habe modo bonum animum, Plaut. mieć dobre czasy u kogo, iucundos, laetos dies apud aliquem transigere; vivere iucunde cum aliquo; d. wino, vinum bonum, Varr. generosum, Plin. d. czasy , tempora bona, felicia; felicitas temporum, Cie. d. obywatel, mówca, żołnierz, civis bonus; orator bonus, probus , probabilis , Cic. miles bonus, bello fortis, Liv. d. lekarz, medicus bonus, peritus; d. pamięć, memoria bona, Cic. tenax, Quint. d. srebro, złoto, argentum , aurum probum, Liv. lekarstwo d. na wiele chorób, hoc medicamentum multis morbis medetur, adversus multos morbos salutare est;-d. chwilę , satis diu; aliquantum temporis ; d. cztery mile, facile, admodum , haud dubie, liquido quattuor milliaria; d. krok, incessus celer, a-lacer; mieć d. krok, impigre, celeriter incedere; – ma d. utrzymanie, habet aliquis, unde commode , satis bene vivere possit; – mieć d. sen , arte dormire , Cic. w moralnym względzie: człowiek d. vir bonus, probus; d. dziecko , puer bonae indolis; w d. sposób, bona gratia, Ter. per bonam gratiam,

190

Dobrze

Dochodzić

Plant, amice; benigne, comiter, Cic. d. serce, bouitas; mieć, mansueti esse animi, Ter.Andr. 1,1,87. – łagodny, uprzejmy, przyjacielski, lenis; clemens ; benignus; comis, Cic. dać koiłm d. słowo, blandis verbis aliquem compellare, rogare ; = przychylny, życzliwy , benevolus; amicus; favens, Cic. być d. dla kogo, amicum esse alicui ; amare; amore complecti aliquenr,-w d. celu co robić, bono consilio, bona mente aliquid facere; rzeczownie wzięte : bonum, Cic. spełnić co dobrego, aliquid boni facere, id.

Dobrze, 1) przyjemnie, iucunde; commode; belle; suaviter, Cic. η. p. d. smakować , iucunde sapere; suavi esse sapore, Coi. d. jeść, laute eoe-nare; – 2) latwo, facile, Cic. u. p. d. ci kupować, kiedyś bogaty, facile e-mere potes, quum dives sis; d. ci się śmiać, facile ridere potes; – 3) zgodnie , n. p. obraz d. trafiony, imago bene, ad vivum exemplum expressa est; – 4) stosownie do zamiarów, życzeń, potrzeb, bene; recte; probe; belle; commode, Cic. d. się mieć, bene valere ; bene, belle se habere, Cic. – 6) zręcznie, zgrabnie, bene; scite; perito ; callide; n. p. scienter cantare; scite convivium exornare; commode saltare; apte, bene, scite scribere, Cic. – 6) przyzwoicie, n. p. bene se gerere; bonos, probos mores, vitae honestatem probare; – 7) dokładnie,

n. p. recte; bene; probe; bene scio; probe teneo; – 8) przy porównaniach, tak dobrze jak, pariter, aeque ac; non minus quam, Cic. iuxta, Sal. wiedzieć co tak dobrze jak inny, iuxta, cum aliquo aliquid intelligere; – 9) bardzo, dosyć, bene; valde ; satis, Cic. d. zapłacić, benc, liberaliter solvere;-10) uprzejmie, comiter; benigne; amice; amanter, Cic. d. się z kim obchodzić, benigne, comiter, amice aliquom tractare, habere; – 11) potwierdzając, bc-

lio facis ! laudo , probo ti>am factum,

Cic. bardzo d. ironicznie, optime.

Dobrzeć, lepszyć się, naprawiać się, ad melioręm frugem se recipere, Cic. reverti ad sanitatem, Caes. resipiscere , Cic. także: redire in viam, Ter. ad meliorem vitam se recipere; mores, vitia emendare.

Dobudować, 1) astruere aliquid a-licni rei,Coi.- 2) pergere in aedificando.

Dobudzić się, expergefacere, somno excitare, suscitare aliquem, Cic.

Dobyć, z kieszeni, extrahere, Cic. promere, Liv. – miasta , expugnare, occupare; – szabli, educere gladium e vagina; gladium educere, destringere , evaginare, nudare; – d. glosu, elicere, proferre; – d. do czasu, ad certum tempus loco manere; ante tempus non abire.

Dobytek, 1) pecus domesticum; pecus vernaculum, Coi. – 2) bona ; fortunae ; facultates; copiae; res familiaris , Cic. stracić cały d. rem et fortunas amittere, id.

Dobywać, zob. Dobyć.

Dobywanie, 1) czego, n.p.zęba, evulsio dentis, Cic. fortecy, oppugnatio, Caes. impugnatio, Cic. także przez verba; impetus, id. – 2) d. się dokąd, irruptio, Cic. incessus, Tac. d. źródła, fontis proruptio; ognia, incendium prorumpit.

Dochód, plur. dochody, reditus (stałe), Nep. Plin. quaestus; fructus; vectigalia (szczegół, publiczne dochody) , Cic. d. z dóbr, fructus praediorum , Cic. z kopalni, pecunia, quae redit ex metallis, Nep.

Dochodzenie, czego, quaestio (sądowe i pozasądowe) ; disquisitio ; inquisitio ; cognitio (sądowe) ; disceptatio ; deliberatio ; investigatio; indagatio ; exploratio ; d. przedsiębrać, quaestionem instituere; cognitionem constituere; quaerere de aliqua re albo quaerere aliquid.

Dochodzić, 1) dokąd, appropiu-

gutuc , prope accedere ad aliquid j –

Doehodziciel

Doczekać

191

2) z Accusat, osoby: dochodzą nas wieści, dicitur; fertur; traditur; fama est; rumor est; sermo est, Cio. ferunt; dicunt; narrant; – 3) d. czego, quaerere aliquid , albo: de aliqua re ; inquirere in aliquid; perquirere; d. czego sądownie, bona mea lite atque indicio repeto ac persequor; aequo meo iure aliquid peto; repeto apud iudices ius meum, Cic. pro meo iure ago; –

4) d. sukni, zedrzeć, vestem usu penitus conterere, consumere.

Doehodziciel, vestigator; explorator; percontator, Plaut.

Dochować, frequentat, dochowywać, 1) co, servare; asservare; reservare; condere, recondere; reponere,

n. p. d. zboże przez lat wiele, servare fruges per multos annos; na zimę, fructus condere et reponere in hiemem; d. kogo, educare; – 2) d. komu czego, n. p. pieniędzy, wiary, commissa (d credita fidei nostrae, conservare, Cic. przysięgi, praestare ius iurondum,7J/m. ad ultimum fidem alicui praestare, Liv. conservare fidem.

Dochowanie, conservatio, Cic. repositio, Pali, custodia; tuitio, Cic. także przez verba.

Dochrapać się czego, pervenire ad aliquid; assequi, consequi, adipisci aliquid, Cic. compotem fieri alicuius rei, id. godności, gradus honorum assequi, Cic. pervenire ad honores; podstępem, extorquere precibus; haud bonis artibus anferre.

Dochwycić czego, prehendere, comprehendere, deprehendere aliquid; corripere, arripere aliquid, Cic.

Dociąć, docinać, 1) do szczętu uciąć, amputare; caedere , Cic. decidere, Coi. abscidere, Cic. desecare, Caes. truncare, detruncare , Cic. – 2) komu, urgere , premere aliquem; in-Rtare alicui; insectari aliquem, Cic.

Dociągać, dociągnąć, 1) dojeżdżać dokąd , pervehi aliquo; ad aliquem locum, Cic. – 2) co, operire,

claudere, Cic. d. strony, intendere chordas, Cic. – 3) d. czóm, wystarczyć, sufficere; – 4) do pewnego stopnia, eo. adducere, perducere.

Dociec, 1) docieknąć, penitus destillare ; – 2) d. czego, exquirere; perquirere ; indagare; perscrutari; expiscari; w wyższ. stopn. omnia odorari et pervestigare; indagare et odorari aliquid (starannie), Cic.

Dociekać, 1) exstillare;- 2) czego, zob. Dociec 2).

Dociekanie, zob. Dochodzenie.

Docierać, dotrzeć, 1) farby, colorem nondum satis contritum terere; terendi laborem finire;- 2) d. dokąd, ad ipsum locum pervenire ; – 3) d. się kogo, semianimem recreare; – 4) d. się czego, n. p. cyny, terendo, poliendo expolire; – 5) d. z kim , kończyć sprawę, transigere aliquod negotium; transigere et decidere cum aliquo aliquid, lub: de aliqua re, Cic.

Docinać, zob. Dociąć.

Docisnąć, 1) dorzucić dokąd, attingere aliquid, Cic. adiicere aliquo telum; adiicere telum in litus, Caes. adiectu tangere, Lucr,- 2) d. się, penetrare per turbam aliquo; penetrare an portum, Cic. se inferre, id.

Dociśnienie, 1) dorzucenie, ad-iectus, Lucr. – 2) d. się, penetratio, App.flor. 4. p. 1G0.

Doczekać, 1) dożyć, n. p. do sto lat, vitam ad centesimum annum perducere , Cic. pervivere usque ad summam aetatem, Plaut. perducere se ad longam senectutem medicina aliqua, Plin. – 2) d. się kogo, czego, η. p, doczekałem się ciebie, explesti omnem exspectationem diuturni desiderii mei, Cic. doczekać się pociechy z dzieci, gaudium videre e natis; tales habere natos, quales aliquis maxime eos esse vult; nie doczekać się, haud speratos fructus e liberis habere, percipere, Cic. bodajbym tego nie doczekał! hoc ntinam ne videam!

192

Doczernić

Dodoić

Doczeraić, penitus denigrare.

Docześnie, hac in vita; in vita lmmana; temporaliter, Tert. adv. Jud.

2. temporarie, Salvian. d. i wiecznie, nunc et olim in- aeternum, Bau.

Doczesność, res humanae; haec vita; humana vita, Cic.

Doczesny, 1) humanus, Cic. terrenus, terrester, Eccl. d. dobra, res humanae, Cic. fortunae; res familiaris;-

2) d. urząd , huius temporis, huius anni consul ; ad tempus , temporalis, Quint. temporarius , Plin. secularis , Eccl. d. sprawy, secularia negotia.

Doczyścić, penitus purgare, tergere aliquid.

Doczytać, finem legendi facere; d. się czego, legendo cognoscere; lectione assequi; aliquid legendo investigare , in libris invenire.

Dodać, addere, adiicere aliquid, Cic. przy sprzedaży: cumulum addere, adiungere, subiungere, subiicere, affigere alicui rei aliquid; attexere ad rem aliquid, Cic. pisemnie: adscribe-re aliquid, id. augere aliquid aliqua re, id. d. co w opowiadaniu, narrationem mendaciunculis aspergere, na w. Cic. de or. 2, 59, 241. affingere aliquid in aliqua re narranda; tylko to jedno d. hoc unum adiungere, Nep. ep. 10,4. d. komu czego, offerre, praebere alicui aliquid, Cic. potajemnie, clam, furtim suggerere, suppeditare alicui aliquid; albo samo : subministrare, suppeditare alicui aliquid, id. przen. d. komu odwagi, serca, facere alicui animum , Liv. addere, Ter. ochoty do czego, alacritatem alicuius rei alicui addere, Cic. Alt. 16,3,1. alacritatem alicui iniicere, Caes.

Dodarcie, plena diruptio; plena laceratio ; plenus laniatus ; częściej przez verba.

Dodatek, 1) additamentum, Sen. accessio, Cic. appendix , Varr. jako podarunek: corollarium, Cic. Acc. 3, 50, 118. = przy kupnie: cumulus, Cic.

dod. co powiększyć, cumulo augere aliquid , id. w dodatku , insuper; in cumulum, Cic. to jest d. do czegoś dla mnie, accessio mihi est haec res ad aliquid, id. -2) appositum, Gram. supplementum, id. pisemny, ascriptio, id. Caecin. 33, 95. z tym d. aby, aby nie, conditione, sub ea conditione, ut, ne…’. Cic. obcy d. n. p. przy kruszcach , interpolatio, Bau. nieprawdziwy d. w starych pisarzach, glossa; glossema, Gram. książkę bardzo licz-nemi d. zbogacić, librum largissimis accessionibus locupletare,Ruhnk. dzieło uwagami i d. zbogacić, opus locupletare animadversionibus atque supplementis, Wyttenb. bez d. purus; sincerus , Cic. o kruszcach, solidus; w dalsz. znacz. = zmyślenie, mendacium, commentum, Cic.

Dodatkowo, adv. additamenti loco ; appendicis loco; quod coronidis loco additur.

Dodatkowy, additicius, n. p. mensis, Dig. 50, 16, 98.

Dodatni, n. p. w arytm. ilości d. quantitates positivae , affirmativae ; znak d. signum positivum; elektryczność d. electricitas positiva.

Dodatnia, epenthesis, (έπίνθεσι;), Sen. ad Virg. G. 1,164. paragoge (■παραγωγή) , przedłużenie słowa, przyczepienie głoski do słowa) , wyraz gram. Charis. 3. p. 226.

Dodawać, w arytm. plures numeros in unam summam colligere; tudzież samo: addere, Cic. componere, Vitr. Col. zob. Dodać.

Dodawanie, waryt. przez verba; additio, Prisc. 14, p. 978.

Dodlubać, 1) czego, finem cavandi, excavandi facere; cavationem, excavationem ad finem adducere, perducere; aliquid plane, omnino, prorsus excavare; – 2) przen. laborem o-perosum expedire, explicare.

Dodoić, mulctum expedire; krów, vaccas reliquas emulgere; ubera reli-

Dodrapać

quarum vaccarum exhaurire; przen. d. kogo, reliquam pecuniam elicere ex, ab aliquo; omni argento, pecunia nudare, spoliare aliquem.

Dodrapać, omnino effodere, exsculpere aliquid; penitus eradere aliquid; przen. d. się czego, zob. Dochrapać się czego.

*Dodrukować, typorum ope addere, adiungere aliquid; quod reliquum restat typis exscribere, literarum formis describere; czego, typis exscribendi (libram) finem facere; tudzież : laborem typographicum expedire.

Dodrzeć, dodzierać czego, penitus rumpere, conscindere, porro lacerare , ad finem usque, donec res plane sit laniata; d. sukni, vestem usu penitus conterere.

Dodusić, spiritum penitus elidere, Ceis, fauces alicui omnino interprimere , prorsus interstringere, Plaut. zob. Dogasić 2).

*Dodyktować, ad finem usque syl-labatim dictare alicui aliquid, na w.Cic.

Dodśwignąć kogo, co, η. ρ. d. na wóz, aliquem tollere in collum, Cic. na konia, subiicere aliquem in equum, Liv. inferre aliquem in equum, Caes.

n.a. 6,30.

Dodzwonić, 1) finem facere ciendi campanas; – 2) extremum sonare campana, campanis; dodzwonili, Campanae tacent, Bau.

Dogadać, dicendi, loquendi finem facere, Cic. nie mogę się z nim d. sermonis alicuius sententiam assequi, in-telligere non posse.

Dogadzać, 1) komu, morem gerere , gratificari, obtemperare, se ac-comodare alicui, Cic. veniam dare, Nep. precibus alicuius indulgere, Plin. locum relinquere, Cic. przen. blandiri ; lenocinari alicui, dogadzać zmysłom, sensibus suaviter blandiri, Cic.-

2) d. sobie, indulgere sibi; deservire, servire corpori, Cic. stomacho suo vivere , Plin.

Dogodny    193

Dogadzanie, 1) komu, obsequium, Cic. obsequentia, Caes. propensa voluntas; facilitas ; officium ; gratificatio , Cic. accommodatio, id. – 2) d. sobie, indulgentia corporis, Cic.

Doganiać kogo, assequi, consequi aliquem cursu, itinere, Cic. aequare aliquelh cursu, Liv.

Dogasić, dogaszać, 1) czego, penitus exstinguere ignem; prorsus restinguere flammam; – 2) d. kogo, animum alicui exstinguere, Ter. Ad. 3,2,

16. spiritum alicui auferre, Cic. spiritu aliquem privare, Veli, spiritum auferre alicui, Cic. Verr. 5, 45, 118.

Doglądać kogo, czego, custodire, servare aliquem, aliquid; praeesse ; praefectum esse alicui rei, Cic. in mores alicuius inspicere.

Dogładzić, dogładzać, levigare; repolire; dogładzać, expolire.

Dognić, dogniwać, exputescere, Plaut. Cure. 2,1,26. computrescere, Coi. 5,10, 7.

Dognicść czego, penitus comprimere, coartare, condensare aliquid,Cic.

Dognoić czejjo, stercorationem finire ; agrum satiare stercore, Coi.

Dogodność, commoditas; commodum; opportunitas, Cic. zrobić komu d. beneficio aliquem afficere; beneficium in aliquem conferre, Cic. officia alicui praestare, in aliquem conferre, Cic.

Dogodny, pod względem 1) celu, zamiaru: opportunus; idoneus; aptus; habilis; aequus (opp. iniquus, alienus); commodus; accomodatus, Cic. – 2) czasu : tempestivus, Cic. czas d. tempus opportunum , idoneum, commodum, aequum; do żniwa, tempus demetendis frugibus accommodatum , Cic. – 3) miejsca: locus opportunus, id. idoneus, aequus, Caes. bardzo d. locus peridoneus alicui rei, id. m. dla bitwy, campus ad proelium bonus, Tac. – 4) o morzu: mare ad navigandum tempestivum , Cic. – 5) wiater, ventus idoneus, Caes. secundus, non adversus, 25

194    Dogodzenie

Cic. dogodnie, ady. opportune; idonee; apte; accommodate; congruenter, Cic. przychodzisz wd. czasie, commodum advenis, Plaut. opportune venis , Cic.

Dogodzenie, zob. Dogadzanie.

Dogodzić, skończona czynność od dogadzać, które zob. satisfacere alicui ; nie można temu gzlowiekowi w niczćm d. quicquid agas, displicet huic homini; nunquam satisfacere potes huic homini; nie wszystkim d. non omnibus satisfacere, probari, Cic. d. komu, także: placare aliquem, id· Mil. 35,95. całkiem, cumulate satisfacere alicuius voluntati, id. Top. 26, 99,-tranquillare, mitigare, permulcere aliquem; animum alicuius cura, sollicitudine liberare, id. dogodziło mu się tćm, hoc profuit illi; ądiumento illi est aliquid; utilitati illi est aliquid, Cic. bardzo, id multum illi profuit; magnam illi attulit utilitatem, na w. Cic. – przen. oppugnare, petere, adoriri aliquem, Curt. słowy, vehementer invehi in aliquem, Cię. – w ogóle: conviciis consectari aliquem, increpitare aliquem; corripere aliquem; concidere, proscindere aliqiaem, Cic.Caes. Liv.

Dogoić, czego, n. p. rany, vulnus plane sanare, consanare; vulnus sanare, ut coeat , Ceis, ut cicatricem ducat efficere; d. się, v. intr. penitus consanescere; prorsus consanari; plane coire.

Dogolić, kogo , czego, abradere, Plin. barbam alicui plane tondere; barbam tondendi finem facere.

Dogonić kogo, consequi, Cic. assequi aliquem, id. in cursu nancisci aliquem , Hirt. currentem, fugientem consequi, na w. Caes. przen. assequi, consequi, aequare aliquem , Cic.

Dogorywać , a jako skończona czynność , dogorzeć, exstingui; famis consumi, comburi, exuri desinere ; tudzież : concremari; plane conflagrare; penitus incendio conflagrare, deflagrare ; omnino exuri; – przen. obire,

Dogryźć

interire; occidere; exstingui, Cic. tudzież o umierających : animam agere, Cael. ap. Cic. extremum spiritum trahere, Phaedr. 1,21, 4. novissima valetudine conflictari, Plin. ep. 2, 20, 7. in media morte teneri.

Dogospodarować, rem familiarem administrare desinere ; res domesticas et familiares tueri desinere; negotia domestica curandi finem facere; res familiares et domesticas usque ad tempus aliquod tueri; negotia domestica usque ad tempus aliquod curare.

Dogotować, także dowarzyć (a jako nieskończona czynność, dogoto-wywać, dowarzać), incoquere aliquid ei rei, Plin. amplius, plus etiam coquere ; co nie dostatecznie ugotowanego lepićj ugotować, bene, satis coquere , Cic. percoquere, discoquere aliquid, Plin. d. się, v. intr. defervescere, Geli, pereoqui; discoqui, Plin. satis coctum esse.

Dograć, dogrywać, desinere ludere ; lusum finire; do końca d. ludum absolvere; na instrumencie muzycznymi absolvere aliquid canendo; przen. d. roli swój, partes suas transegisse, Cic. Plin. ep.

Dogramolić się 1) dokąd, laboriose , magno labore, magna virium contentione progredi, rapi aliquo ; magna virium contentione pervenire aliquo , capere aliquem locum; także: vix corpus trahere, na w. Liv. na górę d. się, magna virium contentione eniti in verticem montis, evadere in iugum montis, na w. Curt. in verticem montis erepere , na w. Suet, montes, Hor. Sat. 1,5,79.- 2) przen. d. się czego albo do czego, zob. Dochrapać się.

Dogryźć, dogryzać czego, piane demordere, morsu, mordicus divellere, frangere aliquid; przen. d. się, maerore se conficere, Cic. Tuse. 3,12. mors consequitur aliquem ex aegritudine, Ter. Phorm. 5,1, 23. także: vitam

Dogrzewać

aegritudine finire, Tac. Ann. 5, 8.

Dogrzewać, 1) czego,iterum percalefacere aliquid; epulas recalefacere; Scrib. Larg. – 2) absol. słońce dogrzewa , adurit sol, Virg. peruror aestu, Ovid. – 3) dogrzewam komu, tiro hominem , Terent, dogrzewa mi co, uror tacitis doloribus, Ovid. premor odio alicuius, Oie.

Doheblować czego, runcina plane, omnino levigare, expolire aliquid.

Dój, doiwo, mulctus, Varr.

Dojadać , explere famem ; cibo defungi.

Doić, mulgere, Varr. lactescere, Auguntin. ep. 150. także absol: mnl-gere; ubera siccare, Hor. ubera pressare palmis, Virg. nie kazać krowy d. vaccas prohibere mulctra, Coi. 6,21,2.

Dojechać, 1) dokąd, pervehi aliquo , ad aliquem locum, Cia. pervenire aliquo; pervenire ad aliquem, id. tangere provinciam, id. – 2) d. komu, zob. Dociąć.

Dojeść, exedere, consumere, conficere aliquid, Cie. addere, suggerere aliquid alii cibo.

Dojeżdżać, zob. Dociągać 1.

Dojnica, mulctra, Coi. mulctrarium , Virg. mulctrum, Hor.

Dojny, lacteus, Plin. lacte repletus , refertus ; lactifer, Silvan.

Dojrzałość, maturitas; tempestivitas , Cie. d. owoców, zboża, maturitas frugum, id. frumenti, Caes. przen. d. wieku , maturitas, tempestivitas aetatis ; do d. dojść, ad maturitatem venire, pervotlire -, maturitatem adipisci,

habere; maturitatem assequi, Cic.

Dojrzały, maturus ; tempestivus; coctus (o owocach); d. owoc spada, matura poma decidunt; d. człowiek, vir maturus sponsae; d. panna, virgo matura, Hor. matura viro, Virg. matura marito (opp. cruda marito), Hor. w d. wieku, firmata iam aetate, Cie. zupełnie d. permaturus, Ceis. 6, 13. za nadto d. nimis maturus; iusto ma-

Dokarczować    195

turior; praematurus, Coi. 11, 3, 51. o owocach: fracidus, Vair.

Dojrzeć, dojrzewać, maturescere, Caes. ematurescere, Plin. percoqui, Coi. maturitatem adipisci, Plin. assequi , Cie. ad maturitatem venire, Plin. zupełnie d. permaturescere, Ceis, w krótce d. non multum abesse a maturitate , Caes.

Dojrzeć , zob. Dowidzieć; Doglądać.

Dojść, zob. Dochodzić 1), 3); d. do czego, n. p. wieku, rozsądku, aetate , ingenio corroborari, confimari; perfectum esse et suam habere maturitatem, Cic. ad iudicandi maturitatem pervenire, Ruhnk. zob. Dokazać.

Dokąd, 1) o miejscu, aliquo, Cic. d. tylko, d. kolwiek, quoeumque; quoquo, id. d. kolwiek poszedł, quocumque iter fecit, id. także w rozłączeniu:

n. p. d. kolwiek się obrócisz, quo te cumque verteris , id. dokądże ? quo ? quorsum? quem in locum? id. także: quonam ? id. d. idziesz ? quo agis te ? Plmct. quo hinc te agis ? Ter. zkąd i d.? unde venis et quo tendis? Hor. Sat. 1,9, 62. krócćj: unde et quo? ibid. 2, 4,1. d. mam się nieszczęśliwy udać? quo me vertam miser? Cic. d. rzecz doszła? quem in locum res deducta est ? id. nie wiem, d. się mam udać, nescio, quorsum eam, Ter. wiem, d. poszedł, scio, novi, quo abierit, discesserit; d-kolwiek ty pójdziesz, tam i ja pójdę, quo tu abieris, eodem ego quoque concedam; me conferam;

pójdę za tobą, d-kolwiek pójdziesz,

quocumque abieris, te sequar, na w. Cie. – 2) o czasie (lepićj dopóki), quam diu , quousque; quem ad finem, Cic. quoad, Ter. – 3) przen. quoad; quousque ; quatenus , Cic.

Dokapnć , dokapywać, zob. Dociec.

Dokarczować czego, lasu, pola, silvam excidere ; exstirpare; agrum silvestrem exstirpare; agrum arbori-

196

Dokarmić

Dokładność

bus et virgultis purgare, na w, Col. albo: exstirpationem expedire, finire; agrum arboribus et virgultis purgandi finem facere.

Dokarmić, 1) o dziecku, ad tempus quoddam uberibus alere; ad tempus quoddam mammam praebere; o zwierzętach: ad t. q. rumen praebere;-

2) dotuczyć, ad tempus quoddam saginare , opimare, pinguem facere; saginandi , opimandi finem facere.

Dokazać , czego, efficere, Cic. ad effectum adducere, Liv. perficere, inchoare; peragere; absolvere; exsequi ; persequi, Cic. natychmiast , repraesentare aliquid, Caes. B. G. 1,40. aliquid efficere, conficere, patrare, Cic. starać się d. moliri, Cic. nic, bardzo wiele, nie wiele d. nihil, plurimum proficere, id. non multum proficere, Nep. także: valere, polere, posse movere, Cic. pieniądzmi d. pecunia aliquid expugnare, id. prośbami, precibus assequi, id. orando impetrare aliquid, Ter. d. swego, ad id, quod volumus, venire, Cic. eo, quo quis vult, pervenire, Ter. eo, quo intendis, ferri et deduci; pervenire eo, quo intendis, Cic. consequi, quod petas, Nep. nie dokazałem jeszcze swego, nondum ad propositum mihi finem perveneram, Cic. Sui. 4,11. groźbami d. minis pervincere, Liv. aby tego łatwićj d. quod quo facilius obtinerent, Cic.off. 3,18.

73. módz d. czego, possum, queo aliquid facere; par, idoneus sum alicui rei efficiendae, data est mihi alicuius rei efficiendae potestas, copia, na w. Cic. Kato sprzeciwił się temu i doka-zał swego, Cato restitit et pervicit, Cic. Alt. 2,1,8. Trybunowie dokazali tego, że… tribuni pervicere, ut… Liv. 4, 30. d. wielkićj rzeczy, facinus magnum patraro, perpetrare, conficere, perficere, na w. Cic. i Liv.

Dokazywać, 1) zob. Dokazać;-

2) zob. Brykać 2; turbas facere, dare, Ter. figle płatać, petulanter agere,

facere, także: lascivire, Liv. wiele d. multa stulte facere, Plaut. – 3) d. nad kim , zob. Dokuczać.

Dokisnąć, zob. Dokwasić.

Dokład , dokładka , auctarium (quod super mensuram aut pondus iu-stum adiiciebatur, Fest. Plaut. zob. Dodatek; dać d. addere, adiicere aliquid alicui rei; cumulum afferre, Cic. addere, Ovid. jako d. insuper; in cumulum , Cic.

Dokładać, dołożyć, 1) addere, adiicere alicui rei aliquid; augere aliquid aliqua re, Cic. (że) dołoży sprzedającym po dwa sesterce na każdym korcu, binos nummos se additurum negotiatoribus in singulos modios, Tac. Ann. 2, 87. – 2) przen. pracy, usilno-ści, pilności, starania d. ponere, consumere laborem, operam, diligentiam, curam in aliqua re, Cic. pilności, diligentiam adhibere; industriam locare in aliqua re, id. pilności i usilności nadaremnie d. operam frustra consumere; operam perdere, id. ludere, Ter. podobnie: frustra insumere operam, Liv. dołożyłem nadaremnie usilności, oleum et operam perdidi; Cic. Fam.

7,1,3.- dokładać się do czego, η. p. pieniądzmi, pecuniam conferre, Nep. dare ad aliquid, Cic. – przyczynić się, collationem facere, Liv. także: afferre aliquid, Cic. według sił, pro re sua, pro facultatibus dare, conferre, id. – nadto, stipem conferre, id. dia wsparcia kogoś , ad alicuius inopiam levandam dare, afferre , conferre aliquid , na w. Cic. – d. się kogo = rady czyjćj zasiągać, consulere aliquem; petere consilium ab aliquo ; exquirere alicuius consilium, Cic.

Dokładanie, dołożenie, przez verba ; przen. amiisus-us – m. Symmach. ep. 5, 74. d. się do czego (pieniądzmi), collatio, Plin. 37, 9,42. d. się kogo, consultatio , Cic.

Dokładność, 1) accuratio, Cic. Brut. 67, 238. diligentia; cura, Cic.

Doktorski

Dokładny

w wyższ. stopn. subtilitas; religio, id. z dokładnością, zwykle przez adv. z największą d. accuratissime; diligentissime ; quam diligentissime, id.-

2) integritas ; absolutio , Cic. plenitudo , A. ad H. tudzież: accurata diligentia, Cic. d. dowodzenia, absolutio argumentandi, id.

Dokładny, diligens (o osobach); accuratus (tylko o rzeczach); subtilis (szczególnie o pisarzach i mówcach); pressus (o mowie, wyrażeniu), Cic. exactus, Quint. byó d. w czem, diligentem esse in aliqua re lub alicuius rei, Cic. d. objaśnienie, d. opis, subtilis definitio, descriptio, id. d. wiadomość dać komu o czćm, diligenter scribere de aliqua re ad aliquem, id. nadto d. plenus; perfectus; longus; multus (ze wszelkiemi szczegółami); copiosus, verbosus, Cic. d. dowód, argumentatio plena et perfecta, A. ad H. 2,20,31. – dokładnie, adv. diligenter ; accurate; plene; copiose; verbose , Cic. integre; absolute ; perfecte, id. tudzież : subtiliter; presse; enucleate; exquisite; proprie; religiose, id.

Doklepać, malleo aliquid bene, satis , plane tundere, pulsare; malleo tundendi, pulsandi finem facere; przen. decantare aliquid (wyrecytować co tonem jednostajnym), Cic.fin. 4, 4,10.

Dokłuć, penitus transverberare , transfigere aliquid; plane transfodere; także: ictum mortiferum infligere alicui, Cic.

Dokołatać się 1) kogo, pulsando

excitare, suscitare e somno ; – 2) czego, magno labore, magna virium contentione aliquid assequi, adipisci, consequi.

Dokonać czego, finire, ad finem adducere, conficere, perficere, transigere, terminare aliquid ; finem facere alicuius rei albo alicui rei, Cic. exitum alicui rei imponere, Liv. ad exitum adducere aliquid, Cic. peragere; absolvere; profligare, exsequi, id. perpetrare; patrare, id. pracy d. labore

197

defungi, id. opus susceptum perficere ; życia d. mori, Cic. vita defungi, Tac. deserere, dimittere, ponere vitam , Cic. supremum diem obire, Nep. Tac. nie dokonać czego, imperfectum, inchoatum relinquere aliquid, Cic. czas dokonany, tempus praeteritum, Cic.

Dokonanie, zob. Dokończenie.

Dokończenie, confectio, Cic. czę-ścićj przez verba, η. ρ. bello Sabino perfecto, Liv. także: finis; exitus; terminus, Cic.

Dokończyć, ukończyć, zob. Dokonać.

Dokończyciel, dokonywacz, confector , Cic. perfector, id. o Chrystusie Panu: conservator, remunerator constantiae, Bau.

Dokopać, effodere; fodiendo consequi; d. się. czego, fodiendo, fodiendi opera colligere, acquirere aliquid.

Dokosić, demetere, n. p. arva, pratum; siano d. foenum caedere, demetere, Coi. 10, 304.

*Doktor, 1) tytuł akademiczny, doctor theologiae; doctor utriusque iu-ris; d. medicinae; d. philosophiae; d. zostać, in doctorum ordinem ascribi; doctoris nomine insigniri; nomen et dignitatem doctoris adipisci; chcieć zostać d. summos in theologia i t. d. honores doctoris petere;- 2) lekarz, medicus, Cic.

*Doktorat, godność doktora, dignitas ac nomen, honores doctoris.

*Doktorka, 1) doctrix-icis. f. Sero. Virg. A. 12,159.- 2) zob. Akuszerka.

*Doktorowa, uxor medici.

*Doktorować, 1) na doktorstwo kogo promowować, creare, renuntiare aliquem doctorem, magistrum; omare, augere aliquem honore, dignitate doctoris , magistri; – 2) d. się , doktorem zostać, creari, renuntiari doctorem, magistrum; capere, capessere honorem, gradum, honores, dignitatem doctoris, magistri, Bau.

*Doktorski, 1) biret, dignitatis doc-

198

Dokuczać

Dołek

toris insigne; magisterii galerus; tytuł d. nomen doctoris; – 2) adi. medicus; medicinalis, Plin.

Dokuczać, fatigare; premere aliquem , Cic. w wyższ. stopn. urgere, vexare, affligere, cruciare aliquem, id. maerorem afferre, offerre, Plaut. dolorem facere, efficere, id. offendere alicuius animum; mordere, pungere, gravi offensione afficere aliquem; dolorem alicui inurere, id.

Dokuczliwy, acerbus; acer; mordax; pungens ; bardzo d. peracerbus; d. człowiek, carnifex; carnifex acerbissimus, Liv. dokuczliwie, adv. acerbe; moleste; graviter; acriter, Cic.

*Dokument, dowód piśmienny, documentum; literae; literarum fides; tabulae, Cic.

^Dokumentnie, rei firmandae, testandae causa.

Dokupić, dokupować, 1) praeterea emere; iis quae possideo, emptione addere alia;- 2) pretium inter e-mendum augere.

Dokwasić, 1) co, totum aliquid acidum reddere; chlćb d. panem fermentare acore, Plin. – 2) v. intr. totum acidum fieri; o chlebie, penitus fermentari.

Dokwitnąć, penitus deflorescere, Coi.

Dół, 1) fossa; fovea, Cic. scrobs (mały); w dół wpaść, in foveam incidere, Cic. decidere, Plaut. delabi,Plin. w kopalniach, fodina, Plin. specus, Vitr. metallum, id.- 2) pars aedificii, quae est plano pede, Vitr. 6,11. cryp -toporticus subterranea, Plin. ep. 5, 6, 30. pokoje na dole, conclavia, quae sunt plano pede, Vitr. 7,4,1.- 3) u dołu , na dole, od dołu, infi-a; sub; subter (opp. supra), Cic. rzadko: subtus; takie: inferior; inferius; psy mają u dołu zwieszone wargi, canes sunt labris pendulis subtus, Varr. 2,’9, 3. na dole jest sucho, subter terra sicca est, Iav. siedział na dole, ja na górze,

ille inferius, inferior, inferiore loco sedebat, ego superius, superior, superiore loco sedebam; – 4) fundus, Cic. siedzieć na dole, in fundo residere.

Dola, fors; fortuna; fatalis vis; fatum; w dalsz. znacz, eventus; eventum; casus, Cic. moja d. bardzo smutna, iniquissima sorte laboro , conflictor; pomyślna moja dola, felix, laeta sors milii obvenit; bene mecum agitur, Cic.

Dolać, dolewać, affundere, Plin. suffundere aliquid alicui rei, Coi. d. wodę na ogień, addere aquam flammae; complere ad summum aliquid,Coi.

Dołączyć, addere, adiungere, sub-iungere, adiicere, subiicere, affigere alicui rei aliquid; adtexere ad rem aliquid, Cic. pisemnie, ascribere aliquid, id. d. się, se aggregare aliis, Caes. se adiungere comitem alicui, Cic.

Dolatać, dolecieć, advolare; pervolare; volatu pervenire.

Dołazić, doleźć, adrepere; aby mysz albo jaszczurka niemogła d. do gołębników, ne mus aut lacerta ad columbaria adrepat; d. na wićrzcb góry, eniti in verticem montis; evadere in iugum montis, Curf.

Dolegać kogo, 1) urere; pungere; atterere; stringere, n. p. calceus urit, Hor. calcei male habent pedem; przen. hoc me urit, pungit; hoc me sollicitum habet;- 2) impers. zob. Boleć.

Dolegliwość, afflictatio; calamitas; miseria; aerumna; labor, Cic. być w d. in angustiis versari; calamitate afflictum esse; także: molestia; difficultas; acerbitas; sollicitudo; zob. Ból.

Dolegliwy, molestus; gravis; incommodus ; durus; odiosus, Cic. bardzo d. permolestus; d. pora roku, difficilis anni tempus; dolegliwie , adv. moleste; incommode; graviter, Cic. bardzo d. permoleste.

Dołek, zdrobn. zob. Dół; dołek pod piersiami, scrobiculus cordis, T. t. d. po ospie, variolae nota, vestigium; adi. variolarum vestigiis deformis, no-

Dolewać

Dom

199

tatuś; d. oczny, cavum oęuli; kto pod kim dołki kopie, sam w nie wpada, qui alteri exitium parat, eum scire o-portet sibi paratam pestem, Cic. e poet. Tuse. 2, 17, 39. cecidit in ipsum periculum , quod alii intenderat, Curt.

Dolewać, zob. polać.

Dolewek, suffusio; affusio; quod affundi solet.

Doleźć, zob. Dołazić.

Doleżeć, ad tempus quoddam ia-cere , cubare , accubare, recubare ; o rzeczach: ad t. q. iacere, collocatum, positum, situm esse; w łóżku, cubare in lecto usque ad tempus quoddam; doleżeć, albo doleżeć się, manere usque; intactum manere; doleży ci, intactum reperies, invenies ; nadto d. się, non tolli; intactum relinqui; loco suo non moveri, na w. Cie.

Doliczyć, doliczać, 1) annumerare aliquid alicui rei, Cic. – 2) addere; adiicere; numero addere, annumerare;- 3) iuste, recte numerare enumerare, dinumerare; d. się czego, numerando aliquid invenire, reperire; nie-módz się czego d. aliquid dinumerare, computare, enumerare non posse.

v Dolina, vallis , Caes. górami na około otoczona, convallis, id. wielka, głęboka, vallis magna, alta, id. wię-cćj głęboka niż szćroka, vallis magis in altitudinem depressa quam late patens, id.

Dolizać, quod reliquum restat, e-lingere, lambere; pure lambere; talerza, pure catillare, nn w. Plaut. Cas.

3, 2, 2.

Dołkowatość , recgssus cavus, Plin. d. na słupcu kolumn, striges, Viir. d. na licach, parvae lacunae, Ovid. a. ara. 3, 283.

Dolkowaty, lacunatus, Plin. twarz, facies cicatricum vestigiis notata; także: parvarum lacunarum plenus.

Dolny, inferior, Cic. o miejscach, okolicach: depressus, Plin. ep. tudzież:

infimus; imus (jeżeli mowa o więcćj), Cic. d. część, pars inferior (opp. pars superior); pars infima, ima (opp. pars summa), id. d. izba, conclave, quod est plano pede, Vitr. 7, 4, 1. warga, labium inferius, Varr. labrum inferius , Petr. d. część brzucha, alvus; abdomen; venter, Cic. zob. Dół 2).

Dołowaty, lacunatus, Plin. fossarum plenus, foveis repletus.

Dołożenie, zob. Dokładanie;- dołożyć zob. Dokładać.

Dołupać czego, caedendi, findendi finem facere; aliquid penitus diffindere ; d. się, plane findi, diffindi; se penitus findere; plane fatiscere, hiscere.

Dolutować, quod reliquum restat, ferruminare, conferruminare; aliquid penitus conferruminare.

Dom, 1) (jako budynek), domus; domicilium; tectum; aedes (pl.) ; aedificium, Cic. wielki, wspaniały d. palatium , Virg. moles, Cic. w d. domi, id. w moim, twoim, jego, naszym d. meae, tuae, suae domi, id. nostrae domi, id. także z praep. in z Abi. in domo mea, Sen. in. domo sua, Nep. in nostra domo, Plaut. do d. domum, Cic. jeżeli się mówi w liczbie mnog. domos; z d. domo, id. od d. do d. per domos; ostiatim, id. zostać wd. domi manere , remanere; siedzieć w d. se tenere domo, id. domi, Nep. wysłać z d. foras mittere aliquem, Cic. Ver)·. 1, 26, 65. wyjść zd. domo exire, excedere ; in publicum prodire, id. idź-cio do d. in vostra tecta discedito! domum discedite! id. być w d. domi esse; intus esse, id. nie być w d. domo abesse ; apud se non esse, id. przen. non esse compotem sui; alienata esse mente, Liv. non sanae esse mentis, Cic. przyjąć kogo w dom swój, domum suam, albo: in domum suam recipere aliquem, id. nie puszczać do d. prohibere aliquem domo, Ter. wyprowadzić się z d. domo emigrare,

200

Dom

Domak

GVc. pisać, przywołać do d. domuin literas dare, vocare, id.- 2) mieszkali-cy domu, domus; familia, Cic. takie: domestici, id. pan d. herus; pater familias , id. pani d. hera; mater familias, id. syn, córka pana d. filius herilis, Ter. filius familias, Cie. Sal. Tac. filius familiaris, Plauł. filia familias, Sen. cały nasz d. pozdrawia cię, domus te nostra tota salutat, Cie. AU. 4, 12.- 3) familia, ród, domus; familia; stirps, Cic. dawny, znaczny, sławny d. familia vetus , illustris, clara, id. clara domus, Ovid. królewski d. regia domus, Just. regia stirps, Veli. szlachecki d. familia nobilis, id. stirps generosa, Nep. człowiek z dobrego d. homo honestis parentibus natus, na w. Cic. honesto genere natus, Nep. –

4) gospodarstwo, res familiaris, Cic. domem zarządzać, rem familiarem administrare, tueri, curare; rei familiari praeesse, na w. Cic.- 5) dom handlowy i t. p. n. p. wiele znacznych d. upadło, multi iique mercatores corruerunt , bonis , aere diruti sunt; – 6) dom wraz z posiadłością, sedes; fundus; habitatio; domus et possessiones, Cic. domus et fundus, Hor. ep. 1, 2,

47. wypędzić kogo z d. exturbare a-liquem domo, e possessionibus, bonis patriis, fortunis omnibus, Cic. – 7) przykłady: wracać do d. domum redire , reverti; lub samo redire, Cic. w powrocie do d. spotkałem mego przyjaciela, domum revertens incidi in amicum meum; powrót do d. domum itio , Cic. domum reditio, Caes. myśleć o powrocie do d. domum ire, abire cogito, na w. Cic. tęsknić dod. teneri, captum esse, laborare desiderio patriae, na w. Cic. mocno, flagrare desiderio patriae, na w. Cic. zatęsknić, capit aliquem desiderium patriae , na w. Ter. Hec. 1, 2, 14. dom boży, templum; aedes sacra; albo samo : aedes, Cic. d. roboczy, aedificium publicum, in quo homines otiosi in

opere faciundo exercentur; dla podejrzanych niewolników , zbrodniarzy , ergastulum, Cic. Caes. Liv. d. poprawy, ergastulum, Cic. pistrinum, Ter. oddać do d. poprawy, in ergastulum aliquem ducere, Liv. 2, 23. dare, id. mittere, Sen. d. obłąkanych , domus, qua continentur homines mente capti, Eichst. krócćj: morodoeheum; hospitium mente captorum; d. podrzutków, infantium expositorum hospitium; albo krócćj: brephotropheum (βρεφοτρο-φεΐον), Cod. Justin. 1,2,19. d. sierót, orphanotrophenm, Cod. Justin. aedificium orbis alendis et honeste habendis, Eichst.

Domacać się czego, attrectando, contrectando aliquid reperire, invenire; przen. zob. Dogadać się; Dopytać Się.

Domagać się czego, iubere, velle, postulare, poscere, petere, expetere aliquid, Cic. w wyższ. stopn. flagitare, efflagitare, contendere aliquid ab aliquo, id. czego się domagasz o-demnie ? quid me facere iubes, vis ? quid a me postulas, petis ? domagam się posłuszeństwa od ciebie, te mihi, dicto meo parere, obtemperare volo, iubeo; tego domagano się ze wszech stron od niego, id ex omnibus partibus ab eo flagitabatur, Caes. B. C. 1, 71. nadto domagać się czego, urgere , premere aliquid; instare alicui rei, lub: de aliqua re, Cic. d. się zapłaty, debitum consectari, Cic. flagitare debitam pecuniam; Cezar domagał się od żołnierzy, aby nie…. Caesar a militibus contendit, ne…. Caes.

Domak, «zwykle: domator, 1) domowy , domownik, in eadem domo habitans; quocum domus mihi communis est; in domo alicuius pro mer-cede habitans ; domownicy, familia; domestici; – 2) z przyganą, piecuch, deses; umbraticus; umbratilis; murcus (wyraz wzgardy , którym nazywali

Gallowie tych, co sobie ucinali palce,

Domalować

iżby się stać niezdolnymi do służby wojskowej), Amin. 15, 12,3,- 3) prywat , domem się bawiący, privatus; homo privatus, Cic. który nie zajmuje się sprawami publicznemi: homo otiosus; qui suum negotium agit, (opp. homo, vir occupatus, zajęty publiczne-mi sprawami), id.

Domalować czego , extrema lineamenta afferre, addere , Cic. alicui rei appingere aliquid, lior. A. P. 30.

Domawiać do końca, finem facere orationi, Cic. finem facere sermoni, Plaut. domawiam się czego, consequor dicendo; persequor rem meam, Cic. domawiać się komu o co, rogare; postulare; blande alloqui.

Domawianie, zob. Domówienie.

Domek, domuncula, Vitr. aediculae; tugurium; casa, Cic. casula, Petr. d. budować (o chłopcach), casas aedificare, Hor. Sat. 2, 3, 247.

Domęczyć kogo, penitus cruciare, excruciare aliquem, Plaut.

Domiar, affusio, Pallad. 3,28,2. expletio, Cic. na domiar, accessio mihi est haec res ad aliquid, id.

Domierzać , admetiri alicui aliquid, Cic.

Domieszać, admiscere aliquid a-licui, Cic. n. p. aquae admistus est calor, id.

Dominikan, monachus ex ordine Dominicanorum; dominikanie, 1) ordo S. Dominici;- 2) monasterium ordinis S. Dominici.

Domino, 1) maska, vestitus do-

mini personati}- 2) gra, ludne talorum, qui vulgo vocatur Domino.

Domiuować, imperare, Cic. imperitare, Hor. Sat. imperio regere a-liquid, Liv. aliquem imperio suo tenere ; dominari in aliquem; regere, gubernare aliquem, aliquid; praeessc alicui , Cic. pagórek dominuje nad miastem, collis imminet urbi , Liv. 32, 25.

Domknąć, domykać, occludere;

Domowy    201

operire aliquid, Cic. drzwi, ostium o-perirc (opp. aperire), Ter. drzwi się nie domykają, fores non satis aptae sunt foribus.

Domniemauia reguła, regula falsi, positionis, (z jednój lub dwóch liczb na upodobanie wziętych, liczby pra-wdziwćj dochodzić).

Domniemanie, coniectura; suspicio; opinio, Cic. praesumpta suspicio, Tac. opinatio, Cic. Tusc. 4, 7, 15.

Domniemywacz, opinator, Cic. Acad. 2, 20, 6G.

Domniemywać się, suspicari (z uboczn. pojęciem trwogi) ; conficere, Cic. coniectare, Liv. Ter. coniecturam facere (z prawdopodobieństwa); augurari, Cic. = opinari; putare, id.

Domoczyć czego, penitus madefacere, Cic. rigare, Plin. humectare, Virg.

Domoknąć, penitus madefieri,Cic. madescere, Ceis, uvescere, Lucret.

Domorzyć kogo, fame aliquem macerare, Liv. debilitare, necare, e-necare, conficere, Cic. d. miasto, urbem fame domare, Liv. fame suffocare, Cic. Att. 9, 7, 4. inopia expugnare, Liv. 24, 41. fame ad deditionem cogere, adigere, Caes. domorzony, fame enectus, confectus, Cic. provincia enecta, id. Att. 6, 1, 2.

Domowiec, zob. Domak 1); 2) famulus et famula domus, albo tylko: familia, Cic.

Domówienie, koniec mowy, epi-lógus; extrema oratio, Cic. d. się, przy końcu mowy , peroratio; perorandi locus, id. d. się o co, optatio, id.

Domostwo, zob. Budynek.

Domowy, domesticus; vernaculus; penetralis (wewnątrz domu będący); d. zwićrzęta, animalia domestica; animalia vernacula, Coi. lekarz d. medicus domesticus et familiaris, Sen. de Const. 1,1. lekarstwo d. medicamentum domestico usui paratum, destinatum ; złodzićj d. fur domesticus, 2G

202

Domrażae

Donosić

Cic. Rosc. Am. G, 15. potrzeby d. u-sus necessarii domestici, albo tylko: usus necessarii, Cic. po domowemu, adv. parce; frugaliter; diligenter; wikt d. victus tenuis, Hor. Sat. 2 , 2, 70. apparatus tenuiculus, Cic. Fam. 9, 19 , 1. = zwyczajne jedzenie, coena quotidiana; coena sobria, Sen. ep. 108,

14. po domowemu kogo przyjąć, victu tenui, apparatu tenuiculo aliquem excipere.

Domrażać, domrozid, frigore rigere; torpore uri; domroziłem się, totus rigeo ; torpeo gelu ; totum corpus occupavit, invasit vis frigoris.

Domurowac, murum penitus exstruere; opus latericium finire.

Domykać, zob. Domknąć.

Domysł, coniectura (opp. casus, jeśli ze zwyczajnego toku na przyszłe rzeczy wnioskujemy); suspicio (domyślanie się jakiój złój rzeczy); divinatio (słabe przeczucie) , Cic. na domyśle się opierać, in coniectura positum esse; coniectura contineri , id. d. się powodować, coniectura duci, id.

Domyślać się, 1) czego, coniice-re, Cic. coniectare, Liv. coniecturam facere, coniectura augurari, iudicare, assequi aliquid, Cic.- 2) wnosić, coniecturam capere ex aliqua re, Ter. coniectura aliquid providero, prospicere ; suspicari, Cic. animo, opinione praecipere aliquid, Caes.- 3) zob. Domyślić.

Domyślanie się, 1) zob. Domysł;-

2) conclusio;- 3) coniectio.

Domyślić się, 1) conficere; coniectura assequi, consequi aliquid; suspicione aliquid assequi, Cic. trudno d. się tego, difficilis est huius rei coniectura; non facile coniectura rem assequaris, Cic.- 2) domyślić się samemu , sponte; sua sponte; voluntate; ultro; suo consilio;- 3) wpaść na jaką myśl, rnibi venit in mentem; animum induxi, Cic. incidi in eam cogitationem; incidit milii cogitatio; ad eam cogita

tionem deductus sum, Cic.

Domyślność, vis, facultas divi nandi; albo samo : divinatio; praesagitio, Cic.

Domyślny, 1) quod confici, con-iectari, coniectura indicari, provideri potest; quod coniectura continetur; quod coniectura augurari potest, Cic.-

2) fatidicus; divinus, Cic. acutus (opp. bebes); acer; ingeniosus (opp. tardus, obtusus); sagax; argutus; callidus;- domyślnie, adv. 1) quantum, quoad coniectare , coniectura iudicare , assequi licet, Cic.- 2) acute; acriter; argute; ingeniose; sollerter; sagaciter; callide; bardzo d. peracute, Cic.

Donacya, zob. Darowizna.

Donica, 1) naczynie gliniane kuchenne, caprunculum, Fest..- 2) na kwiaty, testa (floribus servandis).

Doniekąd, adv. temp. aliquot tempus ; ad quoddam tempus; aliquamdiu, Cic.

Donieść co, 1) ad ipsum locum perferre;- 2) d. komu o czćm, deferre ; sermonem alicuius referre ad aliquem, Nep. Dion. 2, 5. ad magistratum deferre aliquid, Caes. Cic. nuntiare, indicare aliquid alicui; certiorem facere aliquem de aliqua re, Cic.

Doniesienie, ustne, nuntius ; pisemne, literae; = significatio; indicium; = pogłoska, fama; rumor; dziejopisarza, narratio; auctoritas (pod względem powagi); ustne i pisemne d. podawać komu, per literas nuntiosque certiorem facere aliquem; otrzymywać o czćm pisemne d. per literas certiorem fieri de aliqua re; odebrać d. nuntium accipere; audire, comperire, accipere, discere, cognoscere, resciscere aliquid ; certiorem fieri; nuntiatur milii aliquid; nuntius milii perfertur; d. mieć,nuntium accepisse; nuntius mihi perlatus est; audivisse, accepisse, cognovisse, didicisse aliquid,Cic.

Donosić, zob. Donieść; d. do czasu, usque feliciter ventrem ferre; jak

Donosiciel

Dopiero

203

strzała, usque perferri, advolare.

Donosiciel , qui aliquid perfert, refert; nuntius, Cic. index, id. delator, Quint. Suet.

Douośność, w ogóle: sila, robur; limitas; vis; vires; nervi, Cic. d. głosu, firmitudo vocis; firmitas vocis (opp. exilitas), Quint. w wyższ. stopn. vastitas vocis; przen. aby senatowi mnogością członków większej d. dodać, quo plus virium in senatu frequentia ordinis faceret, Liv. 2, 1.

Donośny, 1) głos, vox robusta, firma, pjpnior, grandior, magna, sonora, stentorca, Arnob. 2. p. 97.- 2) d. strzelby, qui longe fert ictum.

Doorać, finire arationem.

Dopalić się izby, quantum satis est calefacere; ingerere ligna fornaci donec hypocaustum incalescat; nie dopali się nigdy tego pieca, tej izby, nunquam satis haec fornax incalescit; nunquam satis caloris concipit.

Dopaść, dopadać, 1) dokąd, celeriter nancisci locum; accedere ad locum; – 2) kogo, opprimere aliquem imprudentem, incautum; albo tylko: opprimere, occupare aliquem; supervenire alicui, Liv. Cic. Caes. subito adoriri, Caes. przen. assequi, consequi , Cic. deprehendere, Curt. – 3) d. czego , n. p. łodzi, indipisci navem, Liv. 2G, 39.

Dopatrzyć, bene, diligenter observare, custodire, curare aliquid; curam habere rei.

Dopchać, dopychać, farcire, Cic.

differ cire, Tac. confercire , refercire aliquid aliqua re, Cic. dopchany, differtus, Tac. refertus, Cic.

Dopędzać, dopędzić, appellero aliquem ad aliquem locum; zob. Dobiegać.

Dopełniać, dopełnić, complere ad summum, Coi. explere, quod alicui defuit, Cic. supplere legiones, Liv. dokładać wagi, integrare, Fest. d. zamiaru , efficere, perficere destinata;

prośby, annuere, facere , quod optat alter; d. powinności, fungi officio; d. przyrzeczenia, reddere promissum; promissis stare.

Dopełnianie, dopełnienie, exsecutio, Tac. effectio; peractio, Cic. obtemperatio ; observatio, Cic. refectio, Suet, to, czóm się dopełnia, supplementum ; complementum, Cic. explementum, Plauf. zresztą przez verba,

u. p. Panaetius non exsolvit, quod promiserat, Cic. off. 3, 2, 7.

Dopełznąć, dopelzać, 1) (o kolorach) penitus fugere, evanescere, pallidiorem fieri; albo: colorem amittere, lior. Od. 3, 5, 27.- 2) zob. Dolazić.

Dopiąć, dopinać, 1) dociągnąć po guzik , fibulis, orbiculis connectere, constringere aliquid;- 2) dopinać czego, eniti, anniti, Liv. z ad, ut i z Infi-nit. inhiare aliquid albo alicui rei, Plaut. studiosissime persequi aliquid, Cic. off. 3, 28, 101.

Dopić, dopijać, reliquum ebibere, exhaurire; dopić się choroby, ex vino aegrotare, Quint. compotatio morbum facit.

Dopiec, dopiekać, satis coquere, percoquere aliquid; satis assare; przen. d. komu, molestum esse; fatigare, incommodo afficere aliquem.

Dopierać, zob. Doprać.

Dopićro, 1) w połączeniu z teraz: nunc ipsum; quum maxime , Cic. dopićro co, commodum (w sam czas); modo , id. tantum quod; adeo ; nunc ipsum, id. d. przychodzisz? modo advenis ? Ter. dopiero coin od D. słyszał, modo o Davo audivi, id. dopićro (teraz) przychodzisz? nunc demum venis ? Ter,- 2) dopićro w połączeniu z wtenczas : tum demum , Cic. tunc demum, Liv. tunc denique, Cic. ibi denique, Ter. tum vero, Sal. – 3) dopićro, bez dodatku, przy podaniu liczby : non amplius; n. p. dziewczyna ma dopićro 15 lat, puella non amplius quindecim annos nata est;- 4) w ogól-

204    Dopijać    Dopomagać

ności: nonnisi, tantum; modo, Gic. d. początek, modo coeptum est, Cie,- 5) a nie dopióróż, albo: a cóż dopióro, albo: dopióróż, nedum ut, Lic. nedum (z coni, i indic.), Gic. tudzież: multo minus; non modo, (po tym zwrocie musi zdanie z ne – quidem następować) , Cic. Apolina wyrocznie nawet u pospolitych ludzi wziętości nie mają , a nie dopićroż u rozumnych, A-pollinis oracula ne mediocri quidem cuiquam, non modo prudenti probata sunt, id. Satrapa niemógłby nigdy jego wydatku zastąpić, a nie dopie-roż ty, Satrapa nunquam eius sumptus sufferre queat, nedum tu possis, Ter. Heaut. 3,1, 44. w domach zimna znieść niepodobna , a dopióróż na morzu, vix in tectis frigus vitatur, nedum in mari sit facile, Cic. Fam. 16, 8, 2. assentatio non modo amico, sed ne libero quidem digna est, id. Amic. 24,89.- 6) dopićro-jużci, modo-modo; modo-nunc, Cic. modo-interdum, Nep. nunc-nunc, Liv. tum-tum; alias-alias, Cic. dopióro tak-już tak, aliter atque aliter, Plin. alias aliter, Cic. d. tak, już inaczej myśleć, alias aliud sentire, id. d. co przyszedł do meprzyjaciół, już ci D. daje rozkaz do ataku, qui tantum quod ad hostes pervenerat, Datames signa inferri iu-bot, Nep. Dat. 6, 6. – 7) nie dopióro -już dawno, iam diu; iampridem, Cic.

Dopijać, zob. Dopić.

Dopilnować czego, diligenter servare, observare, conservare, custodire, colere aliquid, Cic. sedulo curare aliquid, Ter. roboty, operi instare, Virg. d. się w czćm, se ipsum diligenter observare , custodire ; diligenter cavere a peccatis; cavere sibi, Cic. animum ad cavendum attendere, Nep. Alc. 5, 2. praecavere, Cic. videre ne; providere ne; tudzież vitare aliquid, Cic. nadto: omni studio in aliquid incumbere , id. diligenter persequi; celebrare aliquid; summa industria ver

sari in aliqua re, id.

Dopilować, czego, quod reliquum restat, lima deterere, delimare; lima plane aliquid deterere; dissecare, Suet. penitus aliquid delimare; aliquid satis elimare – przerżnąć, lima secare, dissecare aliquid.

Dopinać, zob. Dopiąć.

Dopisać, dopisywać, 1) dokończyć pisma, complere paginam, Cic,-

2) d. komu, provenire ; res fluunt ad voluntatem; cadit aliquid ut volo et opto ; wszystko mi dopisuje, cuncta mihi procedunt, Sal. fortunajm omnibus rebus respondet optatis meis; nihil mihi accidit, quod nolim, Cic. nie dopisuje mi coś całkiem, non satis ex sententia mihi aliquid procedit, Cic. or. 1, 27, 123.

Dopłacać, dopłacić, resztę, persolvere, quod reliquum restat, Plaut. Cist. 1, 3, 40.

Dopłacenie, dopłata, auctarium (quod super mensuram aut pondus iustum adiiciebatur, Fest.) Plaut. mere. 2, 4, 23.

Dopływać, 1) affluere, Liv. – 2) dokąd , adnare, Caes. adnatare, Liv. do okrętu, adnare navem, Caes. adnare navi, Liv.

Dopoić, potu satiari; sitim sedare, expellere.

Dopokąd, zob. Dopóki.

Dopóki, quam diu ? (demonstr.) tamdiu; tantisper; dum ; usque adeo-quoad; (relativ.) quamdiu; quoad; donec ; tamdiu requiesco, quam ad te scribo, Cic. tam diu- quam diu; eous-que-dum, donec, Liv. Catilina erat timendus tam diu, dum moenibus urbis continebatur, Cic.

Dopoludnie, przedpołudnie, dies autemeridianus; czasu przeciąg od rana do południa, tempus antemeridianum; horae antemeridianae; ambulatio antemeridiana, Cic.

Dopomagać, auxiliari; auxilio esse; opem, auxilium ferre alicui; iuva-

Dopomnieć

re, adiuvare aliquem; adesse, opitulari alicui; sublevare aliquem; subvenire alicui; succurrere, Cic. – salutem ferre, afferre alicui, Cic. = praesto esse alicui; agere alicuius causam, id. nieumieć sobie poradzić ni pomódz, neque quid faciam, aut quid consilii capiam, scio, Ter. Eun. 5, 2, 28. przyjaciołom pieniądzmi, radą i uczynkami dopomódz, amicos suos pecunia, consilio et opera iuvare; neque opibus , neque consilio atque opera de-esse amicis, Cic. Boże dopomóż! quod tibi bepe vertat! przy kichaniu: salvere te iubeo, Petr. tak mnie Panie Boże dopomóż! ita me Deus iuvet! mihi sit propitius! d. komu w czdm : in hoc opere conficiendo ei affui, o-pera mea usus est.

Dopomnieć się, dopominać się., poscere (z naleganiem; poscimus imperioso, postulamus iure, Donat, albo: poscimus improbe, postulamus honeste, Pompa)·, deposcere (natarczywie); postulare; petere; expostulare (plerumque fit cum querela) aliquid ab a-liquo, Cic. exposcere, flagitare aliquem aliquid; flagitare, efflagitare a-liqukl ab aliquo; pisemnie, per literas petere, flagitare aliquid ab aliquo, id. prosząc d. precibus petere aliquid, Caes. cum precibus, precario petere aliquid, Liv. albo tylko: petere aliquid ab aliquo; módz się czego słusznie d. iure quodam suo aliquid postulare posse, Cic. iustam postulandi causam habere , Caes.

Dopóty, clotąd, ad, usquoad, to-nus , in , usque in; usque eo, quoad, usque isthinc, Cic.

Dopowiedzieć, dopowiadać, rem omnem narrare , Ter. narrandi finem facere ; omnia narrare , ut nihil reliquum sit.

Doprać, dopierać, cluere, abluere aliquid; plamy z sukni, maculas vestis abluere , Plin. 20, 8, 28. wyprać na czyste, pure lavare, Liv. pure vasa

Dopuścić    205

eluere, Plaui. – porządnie komu skórę wylatać, verberibus subigere aliquem, id.

Dopraszać się kogo o co, albo czego od kogo, etiam atque etiam o-rare, rogare; obsecrare; aliquem omnibus precibus orare ot obtestari, Cic. omnibus precibus petere, Caes. zob. Doprosić się.

Doprawić, 1) dogadać, loquendi finem facere, Cic. perorare, id. – 2) rolą do zasiewu zupełnie przygotować, agrum perarare, percolere, Cic. – 3) d. co, adiungere, affigere aliquid alicui rei, id. – firmare, devincire aliquid, id.

Dopróć, dopruć, dissuere, Cic. resuere tunicam ex utraque parte,Suet. retexere, Cic.

Doprosić się, precibus impetrare, obtinere aliquid; animum alicuius precibus movere, mollire , vincere , expugnare , Cic. zob. Dopraszać się.

Doprowadzić, doprowadzać, 1) deducere, perducere aliquem ad aliquem , ad, in aliquem locum, Cic. –

2) advehere , subvehere, Liv. rzecz do skutku d. ad finem adducere aliquid , Nep.

Doprządz, doprzęgać, 1) equos currui iungerc; – 2) iumentis aliquem iuvare; alieno currui iumenta iungerc.

Doprząść, colum exonerare, Ovid. fast. 3,818.

Dopsować, dopsuć, do szczętu zepsuć , pessumdare , perdere , corrumpere, conficere, evertere, prosternere , profligare , dilacerare , delóre aliquem, aliquid, Cic.

Dopuścić, 1) nie przeszkadzać do czego , zezwalać, permittere, sinere, pati v concedere aliquid, Cic. – 2) dopuszczać się czego, committere (zbroić , popełnić, spłatać co , przewinić); admittere (pod względem moralnym); suscipere in se, patrare (szczególnie o zbrodni) ; perpatrare, facere aliquid, Cic. d. się kradzieży, furtum facere ,

206    Dopuszczenie    Doręczę

id. zabójstwa, caedem edero; perpetrare, ΙΑυ.

Dopuszczenie, dopust, 1) admissio , Plin. fatum; fati necessitas; necessitas divina; z d. boskiego, haec divino consilio, haec divinitus evenisse censenda sunt; – 2) d. się czego , commissum, Cie. admissum, Liv. patratio , Veli.

Dopytać się czego, percontando reperire , cognoscere aliquid; starannie d. omnibus vestigiis indagare aliquid, Cie.

Dopytywać się, częstotl. dowiadywać się, scrutari, sciscitari, investigare , rimari, quaerere, requirere aliquid, de aliqua re, ex aliquo, Cie. percontari aliquid ex aliquo, Plaut.

Dorabiać, dorobić, 1) perducere aliquid ad finem , Luor, albo tylko: finire aliquid, Cie. perducere aliquid ad exitum; conficere, absolvere aliquid , id. – 2) co do czego, adaptare; quod deest facere; d. się majątku, quaerendo, laborando rem facere; rem, opes labore acquirere , Cie. Ter.

Dorackować, annumerare, Cie. penitus computare; rationem alicuius rei ad finem ducere; revocare aliquid ad calculos, Cia. = rachując dojść, zna-leść , computando aliquid invenire, efficere, id.

Dorada, suasus, Ter. = consilium bonum, rectum, optimum, salutare , prudens , sapiens, paternum; przeciwnie : consilium callidum, malum, periculosum , praeposterum, turpe, Oie. za twoją d. te suasore, auctore; te suadente, id. tuo suasu, Ter. = upomnienie , zachęcenie, hortatio; adhortatio; cohortatio, id. = przestroga, admonitio; admonitus, id. uczyniłem to za twoją d. tuo admonitu feci; te admonente feci, id. jeśli jest prośba: rogatio, id. uczynił za moją d. me rogante, a me rogatus fecit, id. multum rogatus, precibus victus, precibus expugnatus tandem id fecit; nie pomaga żadna d.

surdo narratur fabula; frustra rogatur, monetur.

Doradzca, consiliarius (w ogóle), Cie. consiliator (rzadko), Plin. ep. auctor consilii (orum); w związku mowy: auctor (szczególnie o osobach wyższych wpływ na nas mających); suasor (który doradą sposób postępowania naszego kierować usiłuje); hortator (przez upomnienia); monitor (przez przestrogi), impulsor, Cie. mieć kogo d. utor alicuius consiliis; mieć wiernego, bardzo doświadczonego i dobrego d. uti aliquo fideli, non imperitissimo et benevolo consiliario, id. Fam.

1,6,2. mieć doradzcę, habere aliquem consiliorum auctorem, id. uti alicuius consilio, Caes. in consiliis capiendis auctore uti aliquo, Cie. Sest. 17, 40. być u kogo d. consilio suo regere, iu-vare aliquem, subvenire, adesse alicui, Cie. nastręczyć komu kogo za d. dare aliquem alicui in consilium, Nep. Timolh. 3, 2. nie słuchać złych d. malos suasores repudiare, Cia. Phil.

1,3,8.

Doradzić, doradzać, suadere alicui aliquid ; suasorem esse alicuius facti; auctorem esse alicuius rei alicui , Cic. ani do- ani odradzać, neque suasorem , nequo dissuasorem esse a-licuius rei, Cic. namówić radą na co, commendaro aliquid alicui, id.

Dorastać, dorosnąć, succrescere, Coi. adolescere; pubescere; subolescere , Liv. dorasta co, assurgit in arborem ; ad summam magnitudinem pervenit; ad plenitudinem crescit, Plin. lecz chłopiec nam powoli zaczyna d. sed nobis paulatim accrescere puer incipit, Quint.

Dordzeć, dordzewieć, dogryzionym być od rdzy, ferrugine peredi, corrodi.

Doręczę, dorędzie , podręczę, na doręczu, na dorę-dziu, na podręczu,adv. pararte, Cic. prompte, Tac. expedite; facile, sine mora, Cic. praesto ; sub ma-

Dorobek

Dosaćla

207

nu; adi. doroczny, obvius, Plin. mówmy co ślina do ust przyniesie,, quidquid obvium venerit, loquamur, Mart.

Dorobek, quaestus, Cie. d. pieniężny , pecunia parta, id. – zysk, lucrum , id. rzetelny d. bene parta; dia senatorów zdawał się byó wszelki d. niestósownym, omnis quaestus patribus indecorus visus est, Liv. 21,63. między wszelkiemi sposobami d. nie mn lepszego, donośniejszego i godniejszego wolnego człowieka nad gospodarstwo wiejskie, omnium rerum, ex quibus aliquid acquiritur, nihil est a-gricultura melius, nihil uberius, nihil homine libero dignius, Cie. off. 1,42, 151.

Dorobić,dorabiać, 1) więcćj do już zrobionego przyczynić, labore, virium intentione parere, acquirere aliquid , Cie. elaborare aliquid; magno labore sibi quaerere aliquid, Cie. – 2) dokończyć, conficere, perficere, absolvere, expedire.

Doroczny, trwały przez rok, annuus ; coroczny, co rok przypadający, anniversarius; rzadko w tćm znaczeniu annuus, Cie. n. p. coroczna zmiana zimna i ciepła, varietates frigorum et calorum annuae, Cie. sacra anniversaria, Cie,- adv. corocznie, quotannis ; singulis annis , id.

Dorodnośćj 1) pospolicie wysokość wzrostu, statura procera, Suet. corpus procerum, Plin. być dorodnym, corporis dignitate excellere, Cie. procero corpore esse, Plui. – 2) obficie

rml^uc.y , fertilis , Oie. (εΰφίρος , opp.

sterilis); fecundus; uber; ferax, Tac.

Doróść, 1) zob. Dorastać; – 2) d. kogo , zrównać się z nim, fizycznie czy moralnie, aequare aliquem , Cie. Liv. aequari cum aliquo, Caes. parem esse alicui: aequiparare aliquem, Nep.

Dorostek, adolescentulus, Cie. invenis.

Dorosły, adultus; adulta aetate; adultae aetatis; adolescens; aetate ro

bustior ; grandis, Cie. exoletus (który róść przestał), Fest. d. młody człowiek, puer adulta aetate; d. córki D. adultaeDionisii filiae, id. = pubes-eris, Cie. maturus, Liv.

Dorównać, zob. Doróść 2).

Doróżka, rheda meritoria, Suet. Caes. doróżkarz, rhedarius mercenarius , meritorius, conducticius.

Dorozumieć się , dorozumiewać się, zob. Domyślać.

Dorsz, ryba mniejsza od łupacza, łowi się w morzu Baltyckićm, Gadus callarias, Linn.

Dorwać, do końca urwać, penitus avellere; radicitus aliquid vellere, Coi. dorwać się czego, uchwycić co, arripere , prehendere , deprehendere aliquem, aliquid, Cie.

Dorywczy, subsecivus albo: subsicivus ; czas d. zbywający od większych zatrudnień, subsecivum tempus, Geli. = na prędce zrobiony, festinanter; propere; raptim, Cie. tumultuarius , Liv. Tac. = ucinkowy, nieciągły, interruptus ; intermissus, Oie. interceptus; Liv. ogień d. ignes interrupti, Virg.-adv. dorywczo, per occasionem, Liv. oblata facultate; extempore ; subito.

Dorzeczność, convenientia; apta, congruens ratio, Cie.

Dorzeczny, accommodatus; aptus; congruens (tylko u poetów), Cie. conveniens; consentaneus (zgadzający się z naturą innego przedmiotu) , Cic. -adv. dorzecznie, accomodate ; apte ; convenienter; congruenter.

Dorznqe , ponitus nlineirlero , amputare , secare, porsecare, Cie. prosecare , Liv.

Dorzucić, adiicere aliquid, Plin.ep.

Dorzynki, dożynki, messiutn feriae, Suet. Caes. sollemnia mossoria; żniwiarski wieniec , corona spicea , Tibuli.

Dosada, dosadność, 1) zob. Dobitność; Dorzeczność; – 2) zob. Dokładność ; libros confeci ita accurate,

208

Dosadzać

Doskonałość

ut mliii possit supra, Cic. Ait. 13. dosadny , virium plenus, validus , Lio. viribus pollens, Sal. – adv. nervose; graviter; magna vi; magna gravitate, Oie.

Dosadzać, 1) kończyć sadzenie, asserćre aliquid; – 2) przen. d. komu, zob. Dociąć 2).

Dość, zob. Dosyć.

Doschnąć, dosychać, 1) v. intrans, siccari ; exsiccari; siccescere , Plin. exsiccescere, Vitr. – 2) v. trans, siccare ; exsiccare, Plin. desiccare aliquid, Plaut. jeśli znaczy dosuszyć: torrefacere aliquid, Coi. na słońcu, exurere,Sal. o roślinach: urere, Plin. bagna d. paludes siccare, Cie. w dymie d. fumo siccare aliquid, Plin.

Dościg’, doścignienie, doścignąć, adeptio; investigatio; indagatio, Cie. percontatio, id. exploratio, Tac. doścignąć kogo , currentem■·, fugientem consequi, Caes. usilnem staraniem d. co, intento studio, opera et laboro adipisci, consequi aliquid , Cie. compotem fieri alicuius rei; potiri aliqua re, lub alicuius rei.

Dościgły, 1) zob. Dojrzały; 2) qui prehendi , attingi , contingi potest; quod assequi, adipisci possumus, Cic.

Dosiądź, dosięgnąć, petere, pro-m8re, depromere aliquid, Cic. pecuniam ex arca depromere, Cic. off. woda aż do szyi d. aqua attingit, contingit collum; pertinere, extendi, per-gSre, Cic. percurrere, Coi. Plin. ad Alpes , ad Oceanum pertinere, Caes.

Dosiąść, dosiadać konia, conscendere equum; ascendere in equum, Cic.

v. intrans, considere.

Dosiec, dosiekać, dissecare, Plin. concidere aliquid, Liv. d. sie przez roty nieprzyjacielskie, per medios hostes ferro sibi viam facere, aperire, Liv.

Dosieczna, wGeometr. cosecans.

Dosiedzieć, dosiadać, dosiadywać aż do pewnego kresu lub do końca,

n. p. wwiezieniu, constitutum, prae

finitum tempus in carcere clausura sedere ; o kurzo: iustum tempus ovis incubare, Coi.

Dosięgać, zob. Dosiądź.

Dosięgły, mogący być dosiężo-nym, zob. Dościgły 2).

Doskoczyć, doskakiwać, v. intr. assilire, Ovid. assultare, Plin. accurrere, Cic. bardzo szybko, advolare,Cic.

Doskok, doskoczcnie, z kopyta, urywkowo napaść, assultus, Yirg. Tac. impetus; incursus; incursio, Cic.

Doskonale, adv. 1) bez rfady, perfecte; absolute, Cic. – 2) zupełnie, plene; plane; prorsus; omnino; penitus ; cumulate, Cic. także: ut nihil supra; ut nihil possit supra; ut nihil possit ultra, id. ut supra nihil possit addi, Nep. Att. 4,1. w odpowiedziach: prorsus satis.

Doskonalenie, wydoskonalenie, perfectio; perpolitio, Cic.

Doskonalić, doskonałym uczynić, perficere, Cic. styl, sztukę d. excolere , perpolire, fingere aliquid, id. d. muzykę, starożytne języki, accuratius discere musicam, veteres linguas; pleniorem veterum linguarum cognitionem sibi comparare; trudnićj samego siebie d. difficilius est suam naturam fingere, Quint. 10, 2, 20.

Doskonałość, zupełność celności, perfectio, absolutio, Cic. = zupełność, kompletność wszystkich części, integritas, id. pod względem dojrzałości wieku, pubertas, id. dojść do swojćj d. pubescere maturitatemque assequi; nie dostrzegać u kogo d. desiderare perfectionem in aliquo; być dalekim od d. longe abesse a perfectione; dojść do d. pervenire ad perfectionem; ad summa, ad perfecta venire; przyprowadzić co do d. perficere, absolvere aliquid; Grecy w wykształceniu umiejętności politycznej prawie do d. doszli, Graeci civilem prudentiam sic exornarunt, ut nihil admodum ad perfectionis laudem deesse videretur, Ruhnk.

Doskonały

Doskonały, 1) zupełny, wszystkie składowe części posiadający, plenus; numeris suis absolutus; perfectus; expletus et perfectus; expletus numeris suis; quod numeros suos habet; o sukniach : satis laxus; o miarach: plenus ; largus; – 2) swemu przeznaczeniu całkiem odpowiedni , perfectus (pod względem wewnętrznej d. – absolutus więcśj zewnętrzną zupełność o-znaeza); absolutus; absolutus ct perfectus ; completus; perfectus comple-tusque; quod omnes numeros habet; cui nihil deest; quod in suo genere perfectum, expictum atque cumulatum est; cui nihil addi potest, Cie. consummatus , Sen. Quini, n. p. prawie d. filozof, philosophus prope absolutus et perfectus, Gic. d. malarz, pictor, cui nihil in sua arte deesso videtur , id. or. 3, 7,26. d. mowca, orator omni laude cumulatus ; orator perfectus ; perfectus in dicendo; orator, in quo nihil aut desideratur, aut reprehenditur, Quint. 10, 2,9. d. aktor, histrio , quo nihil potest in suo genere esse praestantius , id. or. 31,109. być d. w swoim rodzaju, in suo genere expletum et cumulatum esse; in suo genere perfectum esse. id.

Doskrobać, do końca zeskrobać, penitus effodere, exsculpere, Ter. abradere ; deradere aliquid de aliqua re.

Doskwierać komu, zob. Dociąć 2. głód komu doskwiera, fame urgeri, Curt. uri, Quint. premi, Plin.

Doslać, dosyłać, submittere, Cie. Acc. 3, 28, 69.

Doślifować, doszlufować, exacuere, praeacuere aliquid, Plin.

Dosłonecznik, punkt dosłonecz-ny, punkt drogi jakowego planety, w którym środek jego najbliższym jest środka słońca, porihelium; altitudo solis.

Doslowie, przysłówek, adverbium.

Dosłowny, ad verbum expressus; verba singula exprimens, reddens, Cie.

Dośmażyć    209

d. odpisany, ad verbum descriptus, transscriptus; d. tłumaczenie, interpretatio ad fidem verborum facta, ad literam verba auctoris reddens, exprimens; pamięć ćwiczyć uczeniem się dosłownetn wielu pism, exercere memoriam ediscendis ad verbum quam plurimis scriptis, Cic.or. 1,34,157.-adv. dosłownie, ad verbum; verbum e verbo, Cie. ad literam, Quint.

Dosłuckać, aż do końca słuchać,

n. p. wykładów, scholis usque ad finem interesse; usque ad finem scholas frequentare; d. kogo, usque ad finem dicenti, narranti alicui operam dare, Cie.

Dosługiwać, dosłużyć 1) do pewnego czasu jak żołnierze, emereri, Liv. o żołnierzach także : stipendia conficere, Cie. stipendia emereri (o urzędnikach publicznych), Liv. dosłużony żołnierz, miles stipendia emeritus , Val. Max. miles, qui confecit stipendia, Cie. albo tylko: veteranus, id. wysłużony napowrót do służby przywołany : evocatus , Caes. Cie. -przen. o starych rzeczach: obsoletus; detritus; vetus; inutilis , Cie. u poetów także: emeritus, n. p. aratrum emeritum, Ovid. puppis emerita, Mart. equus emeritus, Ovid. – 2) przestać służyć, operam , ministeria praestare, servire desino; który dosłużył, qui rude donatus est, Hor.ep. qui rudem accepit, meruit (w rozumień, rzymsk.).

Dosłyszeć, 1) mieć słuch jak się należy, sollerte, acri esse auditu, Plin.

d. doskonało, acutissimi osso auditus,

Cio. acerrimo esse auditu, Plin. (opp. aures tardas, hebetiores habere, Cic.)\-

2) d. czego, mowy, słów, audire, exaudire, auribus percipere; auditu accipere, Tac. pereipere, intelligere aliquid ; venit, pervenit, accidit aliquid ad aures meas, Cie-

Dośmażyć, wysmażyć, incluso intus vapore excoquere; testa tecta vapore suo aliquid mollire.

27

210    Dosolić

Dosolić, 1) czego, praetera salire, Varr. sale condire, Coi. – 2) salsuram finire; – przysłów, zły kucharz albo nie dosoli, albo przesoli = in vitium ducit culpae fuga, si caret arte, Hor.

Dospać, 1) do woli naspać się, somno satiari, ΙΑν. somno recreari; somno indulgere, Plin. edormire, Cic.-

2) nie dospać, somno nondum satiatum, recreatum esse; etiam nunc fessum esse, Plin. ep.

Dośpiewae, 1) śpiewania dokończyć , absolvere cantum; aliquid ad finem usque cantare; przestaję śpiewać, desino canere; canendi finem facio; – 2) v. intrans, aecinere; vocem, cantum sociare ; jeśli śpiewając co innego robi: canentem aliquid peragere; cantum interponere operi.

Dośrubować, 1) v. intrans, torquere instare, pergere; – 2) v. trans, trochlea astringere aliquid.

Dossać, penitus exsugere, exsorbere, extrahere, Piant.

Dostać, 1) placu dotrzymać, locum tenere, Liv. stare (opp. fugere); perstare ; resistere, consistere, Cia. loco non cedere; non aufugere, id. –

2) dostać się , zob. Dojrzeć ; – 3) dostać, non amitti; tutum esse; tu nie dostoi, infestus, parum tutus est hic locus, na w Cic. – 4) d. co od kogo, accipere epistolam , pecuniam; mer-cedem ab aliquo accipere, Cic. czyję córkę za żonę, aliquam in matrimonium accipere; d. przydomek od jakiego zdarzenia, nomen ex aliqua re trahere; – 5) d. przez wzrost, η. ρ. liści , frondescere; korzeni, radices a-gere, Coi. capere, Cat. włosów, pilis vestiri, tegi; majątku, opibus, divitiis augeri; – 6) d. o co się starano, nancisci, adipisci, consequi, obtinere aliquid; potiri aliqua re, alicuius rei; n. p. nagrodę, praemium consequi; – 7) o słabościach, d. febry, febrim nancisci, Suet, febri corripi, Plin.

febri implicari, Vni ΛΤαα?. in fetirim

Dostateczny

incidere, Cic. febrescere, Solin, w skórę , vapulare, Ter. – 8) d. do czego, attingere, contingere, Gic. ręką do czego, manu attingere , contingere posse aliquid; nie dostanę tak daleko, eo usque manus porrigere non possum ; – 9)|d. się komu , contingere; obtingere (losem); obvenire, Cic. wielkie dobra dostały mu się w sukces-syi, ampla, magna lmereditas ei contingit , obtingit, na w. Cic.- 10) d. się dokąd, attingere alquem locum ; pervenire aliquo , Cic. capere aliquem locum, Caes.-11) d. się z kąd, solvi; liberari; datur alicui libertas, Cic. albo: elabi; evadere; effugere; – 12) impers. n. p. cupidum (sc. me) deficiunt vires, Hor. Sat. tćj książki nie dostanie, omnia exemplaria libri alicuius sunt vendita.

Dostały, dostałość, zob. Dojrzały; Dojrzałość.

Dostąpić, dostępować, dostępy -wać, 1) do kogo, do czego, appro-pinguare, prope accedere ad aliquem, ad aliquid; accedere ad aliquid, Cic,-

2) dostąpić czego, pervenire ad aliquid ; assequi, consequi, adipisci aliquid ; n. p. ad suum pervenire, Cic. potiri regni, Nep. pervenire ad honores, Liv. adipisci ordinem senatorium, Cic.

Dostarczać, dostarczyć, n. p. wojsku mięsa, chleba, exercitui subvehere , praebere carnes, panes; exercitui suppeditare coria, tunicas , frumentum, Cic.

Dostateczność dowodów, przyczyn, firmitas rationum, causarum; idoneae , iustae rationes; d. odpowiedzi, bonitas; d. liczby, numerus iustus, Liv. d. zapasów, copia iusta, suffectura.

Dostateczny, satis idoneus; iustus; bonus, Cic. = par, n. p. d. załoga, par praesidium, Liv. być d. sufficere, satis esse, Cic. do czego, sufficere alicui rei, ad albo adversus aliquid, Liv. Quint. mieć d. utrzymanie, habere in

sumptum, Cfto. JFam. 9, 90, 1.- adv. do-

Dostatek

statecznie, sufficienter; satis; nie d. param; więcćj jak d. satis superque, Cic.

Dostatek, abundantia (opp. penuria) ; affluentia; ubertas; copia (opp. inopia), Cic. żyć \v d. in omnium rerum abundantia vivere; in omnium rerum affluentibus copiis vivere; omnibus copiis circumfluere, id. d. na biesiadzie , lauticia, Plin. apparatus epularum regius, Cic. luxus regalis, Virg.

Dostatni, sat, satis, affatim; laxus , amplus, spatiosus; lautus; locuples ; luculentus, Plaut. – adv. dostatnio , laxe; spatiose; laute; copiose.

Dostawa, 1) czynność i rzecz dostawiona : praebenda, Liv. collatio, Tac. częścićj przez verba; nakazać d. pieniędzy, zboża, imperare pecunias, frumentum; – 2) w Geometr. Cosinus.

Dostawca, który dostawia, redemptor (opp. locator, z którego ramienia dostawa wychodzi); conductor (który za pewną cenę dostawia), Cic. praebitor, Cic. off. 2,15,53.

Dostawiać, dostawić, 1) apponere ; – 2) d. za, albo bez zapłaty, suppeditare; praebere; pendere; conferre, Cic. n. p. d. gotówkę, pecunias in aerarium conferre; pecunias in aerarium referre, Cic.Rull. 11.27, 72. d. drzewo, sól, praebere ligna, salem,Hor. Sat. zboże do magazynów d. frumentum in horrea subvehere, convehere, Caes. rzemieślnik roboty d. nie może, opifex perficere nequit, quae conficienda suscepit; rekrutów d. adducere , mittere tirones ad exercitum, albo: sistere tirones; konie d. equos ministrare, Tac. Ann. 2,5. kazać d. konie, zboże, imperare equos, frumentum, Caes. d. kogo do więzienia, in custodiam tradere, dare aliquem, Cic. – 3) d. w grze, apponere, quod committitur in lusum; apponere discrimen.

Dostawka, adiectio, Dig. adiunc-tio, Cic. to, co się d. additamentum, Sen. appositum, Gram. = przybytek,

Dostojny    211

accessio, Cic. = uzupełnienie, supplementum , id.

Dostęp, aditus (rzadko accessus), Cic. także: congressus, id. adeundi copia; albo tylko: copia; dozwolić komu d. dare alicui sui copiam; admittere aliquem, Cic. conveniendi aditum dare alicui, Nep. zob. Dostąpić.

Dostępny, gdzie się daje dojść, facilis , aequus , commodus accessu; patens; ad quod aditus patet, apertus est, Cic. quod facilem habet aditum, Caes. osoba d. ad quem facilis est a-ditus; qui facile dat sui potestatem, Cic.

Dostojeństwo, dignitas; amplitudo (stanowisko urzędem, godnością lub majątkiem nabyte); auctoritas (w stosunku wywierania wpływu na innych) ; maiestas ; honestas (z powodu moralnśj wartości człowieka), Cic. wysokie d. fastigium, Nep. najwyższe d. summum fastigium, id. amplissimum fastigium , Veli, amplissimus honoris gradus, Cic. d. królewskie, regis dignitas, Cic. regium fastigium, Val. Max.

Dostojność, 1) zob. Dostojeństwo;-

2) honoris vocabulum magistratus, praecipue dignitatis ecclesiasticae, cardinalis, n.p. D.Wasza, Eminentissime Domine; D. Wasza rozkazałeś, Tu, vir summe venerande, iussisti; takie: reverentia Vestra, na w. Plin. Paneg. 95.-3) ranga, urząd, ordo, (ordo senatorius , equester) ; – 4) d. z urodzenia, locus; często: auctoritas; dignitas; gratia; stopień, gradus w połączeniu

z honoris , lUguiteitis 5 – tak&o ; fastigium ; sors; principatus, Cic. summum et altissimum gradum in civitate obtinere , id.

Dostojny, 1) honorifica apellatio : Dostojny książę! Princeps Serenissime ! Dostojny Panie! Maiestas ! albo : potentissime, invicte imperator, rex! Tu Imperator, Rex iussisti; d. n. p. rząd, spectabilis ; illustris; amplissimus ; – 2) d. summo venerabilis; sum-

212

Dostroić

Doświadczenie

me venerandus.

Dostroić, do końca ustroić, ubrać, piane, albo: penitus exornare aliquem, Gic. induere vestem alicui, Plaut. Ter. vestire aliquem, Gic. ~ zupełnie nastroić narzędzie jakie muzyczne, fides plane, penitus contendere ita nervis, ut concentum servare possint, na w. Cic. Fin. 4,27, 75.

Dostrugać, do końca postrugać, plane, ad finem aliquid concidere, Coi.

Dostrzedz, dostrzegać, pilnując spostrzedz, conspicere, Cic. conspicari , Caes. Liv. d. co przed sobą, prospicere aliquid, Suet. d. czego zmysłami, sensibus percipere, sensu cernere , sentire aliquid, Cic.

Dostrzeganie, observatio; animadversio ; attentio animi; contemplatio ; d. natury, animadversio, contemplatio naturae, Cic.

Dostrzegacz, pilnujący czego, observator, Plin. observans, Cic. w celu nieprzyjaznym, insidiator, id. także: contemplator; animadvorsor, id. staranny d. natury, speculator venatorque naturae, Cic. N.D. 1,30,83. scrutator ; pod względem zdolności: homo acutus, perspicax, sollers, id. d. prawa , cultor iuris, logum, Mart.

Dostrzelić, dosiądź czego strzałem, teli iactu aliquid attingere; con-iicere telum aliquo.

Dostudzić, frigefactare, Plaut. refrigerare aliquid, Plin.

Dostyczna, w Geometr. cotangens.

Dostygnąć, penitus refrigerari; Plin. refrigescere, Cic.

Dosunąć, dosuwać, admovere a-licui aliquid, Cic. zasuwkę d. pessulum obdere foribus, ostio, Ter. do pewnego kresu d. promovere aliquid ad quendam locum.

Dosuszyć, zob. Doschnąć.

Doświadczać, próbować, rozbierając dochodzić, experiri, tontaro, periclitari aliquid; periculum facere, Cic.

experimentum agoro , oaporo alicuius

rei, Plin. explorare aliquid; o potrawach i napojach: gustare, gustu explorare aliquid; można tego napoju w inny sposób d. est aliud huius liquoris experimentum, Coi. dla ćwiczenia się czegoś d. meditari, exercere aliquid, Cic. d. siebie, cobym mógł, tentavi, quid possem , id. zob. Doznać 2) , Doznawać 2).

Doświadczalny, na doświadczeniach oparty, experimentalis, T. t. fizyka doświadczalna, physica experimentalis , T. t.

Doświadczenie, doświadczanie,

1)    próba, dowód, experimentum, Plin. d. robić, experimenta agere, id. 29, 1, 8. periculum facere, Cic. experimentum alicuius rei facere, Quint. –

2)    doznanie przez siebie lub na sobie, experientia; nsus; d. nauczy, experientia, usus docebit, ostendet; d. nauczyło, experimentis cognitum est, Tac. Ann. 12,14. nasi doświadczeniem nauczeni, nostri usu docti, Caes. z d. experientia, usu doctus; experientia duce, magistra, albo tylko: expertus, Cic. powiedział to z własnego d. ipse expertus hoc dixit, Cic. z d. uczyć się, experiendo discere aliquid, Tac. Ann. 1,11. – 3) zręczność wpraktycz-nćm życiu, usus; experientia, Cic. rerum experientia, Tac. cognitio, Cic. peritia, Tac. usus rerum; prudentia, Cic. wielkie d. wielka praktyka, plurimus rerum usus ; magnus, rerum magnarum usus; magna prudentia, Cic. Kato posiadał tak wiele d. w sprawach państwa, tantus erat in Catone usus rei publicae, Cic. d. w żegludze, scientia atque usus rerum nauticarum, Caes.

B. G. 3,8. mąż z wielkićm d. vir plurimo rerum usu, magno usu praeditus ; usu et prudentia praestans, Cic. vir multis experimentis eruditus, Plin. ep. 1, 5, 16. wódz bez d. imperator nullius usus , Caes. B. C. 3,45. posiadać d. usum habere ; usu, prudentia praeditum esse ; usu imbutum esse,

Doświadczony

Cic. usu exercitatura esse; aetate et usu doctum esse, ΙΑν. posiadać d. w czćm, usum alicuius rei percepisse, Caes. wiele d. posiadać, longo rerum usu exercitatissimum esse, Muret, we wojnie, magnum habere usum in castris , Caes. w polityce, in re publica magnum usum habere, Cic. Phil. 10,

2,6. d. z roztropością złączyć, accedit usus ad prudentiam, id. przyjść do d. usum consequi, id. bardzo smutne, bolesne zrobić d. nihil acerbius ad dolorem accidere potest, id. de or.

2,49, 201. przykre robić d. acerba experiri; robię bardzo często d. na sobie , abym…. in me ipso saepissime experior, ut…. ibid. 1,26,121. obyś się o tóm przez własne d. nie przekonał! sed haec utinnm non experiare! id. Q. Fr. 1,3. extr. d. swe z kim dzielić , quae usu cognovi, usu mihi venerunt , impertire alicui, communicare cum aliquo, Cic. cudze d. aliena experimenta, Tac. d. przcyhodzi do-pićro z latami, seris venit usus ab annis, Ovid. Met. 6, 29.

Doświadczony, 1) doświadczaniem doznany, probatus; spectatus; cognitus, Cic. d. przyjaźń, wierność, amicitia spectata; fides probata, id. mąż d-ćj cnoty, homo cognita virtute, id. mężowie d-ćj moralności, viri, quorum vita m rebus honestis perspecta est, id. off. 1, 41, 149. experimento probatus, Quint. wszechstronnie d. per omnia expertus, IAv. 1, 34.-

2) który doświadczył, mający doświadczenie, peritus; usu peritus; usu atque exercitatione praeditus; callidus ; expertus; exercitatus in aliqua re; instructus aliqua re, Cic. pod względem umiejętnego wykształcenia: doctus , eruditus aliqua re, id. być bardzo d. multarum rerum peritum esse; magnum usum habere; multa vidisse, cognovisse; bene versatum esse in a-liqua re, Cic. longo rerum usu exercitatissimum esse, Muret, mąż bardzo

Dosyć    213

d. i rozsądny, vir usu sapientiaque praestans, Nep. w wojnie, rei militaris peritus, Cic. Caes. prudens, Nep. belli gerendi peritus, Cic. w wojnie morskićj być bardzo d. belli navalis peritissimum esse, Nep. gnarus rei a-licuius; versatus, exercitatus, volutatus in aliqua re, Cic.- d. – biegły w starych pismach, multum volutatus in veteribus scriptis, id. (opp. tironem, hospitem , peregrinum esse in aliqua re; rudem, imperitum esse alicuius rei, id.).

Doświecić, 1) do pewnego kresu poświecić , ad tempus quoddam , ad horam quandam lucere; collucere; fulgere ; splendere, Cic. – 2) d. się, dopalić się świecąc, dogorzeć, comburi; cremari; concremari; conflagrare; deflagrare ad finem; exstingui; restingui, Cic. – 3) d. się czego, dosyć co objaśnić, satis illustrare, collustrare, illuminare.

Dosyć, dość (do sytu), tyle ile trzeba, satis; 1) jako adi. n. p. d. przyczyny do śmierci, satis causa leti , Lucr. ledwo d. odpoczynku użyczyć, vix satis otium suppeditare, A. ad H. d. roztropności mieć, satis consilium (consilii) habere, Cic. ktoś ma d. środków do zaspokojenia codziennych potrzeb, suppetunt alicui copiae quotidianis sumptibus, Cic. Tuse. 5, 32, 89.- 2) jako adv. satis; sat; affatim ; więcćj niż dosyć, abunde; satis superque, Caes. nie dosyć – za mało, parum, id. d. dla mnie, sat habeo, Ter. Andr. 2, 1, 35. nie było d. dla niego, neque id satis habuit, Nep. Ερανα. 4, 5. d. pieniędzy, czasu, ludzi, satis pecuniae, temporis, Cic. affatim hominum, Plaut. d. dobry, d. dobrze, d. uczony, d. długo: satis bonus, s. bene; s. eruditus; s. diu , Cic. dosyć mieć, satis habere, id. (gdy jesteśmy syci), ad satietatem comedisse; satis cibi sumpsisse;- dosyć = być zadowolonym, contentum esse, acquiescere

Dosypka

214 Dosyeuczynić

aliqua re (albo takie: in aliqua re), Cic. d. mam tego , to mi wystarcza, satis id habeo; id mihi sufficit; nihil ultra requiro, appeto, Cic. ma d. tego na całe swoje życie, in totam vitam ei satis est, Cael. ap. Cic. Fam. 8, 2, 1. ale d. o tem, sed satis de hoc, Nep. sed iam satis multa de hac causa (sc. dixi); sed haec quidem hactenus; sed haec hactenus; quid plura? manum de tabula, Cic. sed satis iam verborum est, Ter. nolo plura dicere, A. ad H. sed finis sit, Cic. Mil. 38, 105. lecz d. o tem, nawet boję się, aby nie było tego za wiele w twoich oczach, sed de his satis, metuoque, ne tu nimium putes, Cic. Att. 16, 6,

4. lecz d. tego, a nawet więcej niż potrzeba było, sed haec satis multa vel plura potius, quam necesse fuit, id. Fam. 6, 4, 4. lecz d. o tem, resztę ustnie, sed haec hactenus, reliqua coram, id. Att. 16, 7, 6. d. o dawnym sprzysiężeniu, de superiore coniuratione satis dictum, Sal. Cat. 19, 6. myślę, żem o tój części filozofii d. powiedział, satis mihi multa verba de hac parte philosophiae fecisse videor, Ruhnk. nie dostawać d. satiari, expleri non posse, Cic. ten, który nie dostaje, niema dosyć, insatiabilis – e, id. skąpstwo niema nigdy d. avaritia insatiabilis est, Sal.

Dosyćuczynić , zadosyćuczynić komu, satisfacere alicui, explere aliquid, Cic. zupełnie komu (za)dosyć uczynić, cumulatissime satisfacere a-licui, id. obowiązkowi, urzędowi, o-czekiwaniu, satisfacere officio, id. implere partes officii sui, Plin. ep. explere officium, munus susceptum, exspectationem, Cic. prawu, przyrzeczeniu, satisfacere legibus, promisso, id.

Dosyćuczynienie, zadosyćuczy-nienie, satisfactio (zadowolenie, zaspokojenie pokrzywdzonego), Cic. expiatio (pojednanie za występki, zbrodnio z Genit.), Liv. żądanie d. z gro

źbą wypowiedzenia wojny, clarigatio, Plin. Qaint. przyjąć (za)d. za co, satisfactionem pro aliqua re recipere, !Tac. Germ. 21. (za)d. dać komu za co, facere, efficere, ut satis fiat alicui; za poniesione szkody, vindicare, ulcisci iniuriam alicui illatam; expetere poenas ab aliquo propter iniuriam factam, Cic. żądać (za)d. repetere ab aliquo, Cic. off. 1, 11, 35. Liv. 1, 22. czyniący zadosyć, dogodny, sufficiens; idoneus, Cic.

Dosycić, do reszty nasycić, plane, penitus satiare; saturare; exsaturare; d. się, plane, penitus satiari, saturari; exsaturari, Cic.- dosycić znaczy także: famem plane satiare, Ooid. explere, Cic. przen. n. p. swe pożądliwości , libidines plane satiare, exsaturare, explere, id. chciwość pie-niądzmi, avaritiam explere pecunia, id. Rose. Am. 52, 150. ducha swego, animum plane satiare , exsaturare, mentem penitus satiare, id. dosycić się radością, gaudio animum explere, Ter. Andr. 2,2, 2. d. się krwią swych współobywateli, se plane satiare, saturare sanguine civium, Cic. do znużenia być dosyconym, satietate defessum esse, id. Fam. 2, 3, 1.

Dosypać, dopełnić sypiąc, complere, implere aliquid, Cic. affundere aliquid, profundere istuc aliquid, Plin. addere adiungere aliquid alicui (przyczynić, dodać) , Cic. d. komu słowy, dojąć mu, doskórzyć, premere, insectari aliquem verbis , maledictis , conviciis ; contumeliose vexare aliquem, Cic. probra alicui dicere; maledicta in aliquem conferre, dicere, Cic. contumeliis aliquem operire, Cic. Verr. 4, 50, 111. d. się, napełnić się sypaniem, compleri, expleri; plenum, completum, expletum, cumulatum fieri.

Dosypka, dokład (dodatek), additamentum , Sen. cumulus, Cic. do tego przychodzi jeszcze d. cumulus accedit, id. coś dosypką pomnożyć,

Dotkać

Doszczątka

powiększyć, cumulo augere aliquid, id. dać d. addere , adiicere aliquid alicui rei; cumulum afferre, Cic. addere, Ovid. jako d. insuper; in cumulum , Cic. to jest d. do czegoś dla mnie, accessio mihi est haec res ad aliquid, id.

Doszczątka, do szczętu, ze szczętem, plane; prorsus; omnino.

Doszły, zob. Dostępny; Dojrzały.

Doszczepić, do końca zaszczepić, szczepienia dokończyć, ad finem, penitus , deserere; plane obserere, conserere ; n. p. miejsce drzewami, winem, solum, agrum, obserere arboribus , vineis; plantationem, sationem finire, absolvere; satum ad finem perducere.

Doszczypać, więcćj jeszcze po-szczypać, comprimere digitis aliquid; vellicare, Quint. policzki komu d. malas alicui blande comprimere.

Doszorować się czego, dotrzćć się czego , dochędożyć szorowaniem, detergere aliquid, Coi. abstergere aliquid , Cic. tergendo aliquid purum mundumque facere.

Doszukać się czego, szukaniem dójść, invenire, reperire; investigare, explorare aliquid, Cic. quaerendo, investigando, scrutando aliquid invenire, reperire, cognoscere, deprehendere, comprehendere, in lucem proferre, expromere, patefacere, manifestum facere, aperire, detegere aliquid, Cic.

Doszyć, do końca poszyć, dokończyć szycia, ad finem aliquid suere, Ceis, aliquid acu texere, conserere; suendi finem facere.

Dotąd, adv. do tego kresu, względem 1) czasu, 2) miejsca, 3) stopnia, tak daleko, póty, ad 1) usque adhuc (do obecnój chwili), Ter. i samo: adhuc, Cic. tudzież: usque ad hunc diem, Nep. usque ad id tempus, Caes. d. zawsze milczałem, adhuc semper tacui, Cic. ad id, Lir. hactenus, Liv. 7, 26. Ovid. Met. 5, 332. Virg. G.

215

2, 1. Tac. a. 13, 47. tamdiu (oznacza dłuższe trwanie czasu), Cic i do-tąd-aż, tamdiu-quam; usque adeo-quo-ad, id. dum (do tego kresu aż); donec (prawie równego znaczenia co i dum), Cic. tam diu- quam diu; tam diu- dum, id. eo usque- dum, donec, Liv. Katyliny dotąd trzeba było się obawiać, jak długo żył w tćm mieście, Catilina erat timendus tam diu, dum moenibus urbis continebatur, Cic. dotąd (dopoki) będziesz szczęśliwym, donec eris felix, Ovid. jak długo z o-bywatelami walczono , ( dotąd ) Pelopidas wdomu spokoju używał, quod cum civibus dimicatum est, Pelopidas domi quietus fuit, Nep. Pel. 4, 1. ad

2) eo usque, Just. adeo, Ter. albo tylko: eo, Cic. eo loci, Tac. in id loci, Plaut. prawie dotąd, tantundem viae, Cic. dotąd przyszło, adeo res rediit , Ter. do tego stopnia rzecz przyprowadzić, eo rem adducere, Cic. tak daleko z obozu wyruszyć, tantum castris progredi, Liv. tak daleko się zapuścił, eo accessit, Cic. do tego stopnia w czćm postąpić, tantum proficere in aliqua re, id.- ad 3) tam valde; tam vehementer; tantopere; adeo; tantum, Cic. in tantum, Liv. tak dalece jesteś w tćm mieście nieznajomy, adeone hospes huius urbis es?

Dotańcować, saltandi finem facere; saltationem, saltatum ad finem adducere, perducere.

Dotargować, targu dobić , negotium conficere , expedire, transigere, Cic. d. się czego , targiem nabyć, mercatura quaestum, lucrum facere, sibi aliquid acquirere.

Dotkać , 1) tkania dokończyć, plane aliquid pertexere, Cic. textum ad finem adducere; textum finire; d. do pewnego kresu, ad finem quendam detexere; więcćj jeszcze do już go-towćj tkaniny przyt. amplius adhuc detexere;- 2) tężćj zatkać, plane obturare , obstruere; brzucha d, alvum

216

Dotkliwość

Dotknąć

astringere, comprimere, durare , Ceis. detegere, operire aliquid penitus; kończyć robotę zatykauia , obturandi, claudendi, detegendi, operiendi finem facere.

Dotkliwość, dotykalność, władza dotykania, vis sentiendi; sensus, Cie. pod względem zewnętrznych wrażeń także: natura patibilis, Cic. λΓ. D. 3, 12, 29. opp. niedotkliwość, trudność albo niepodobność dotykania, torpor; stupor; sensus stupor; Cic. sensus a-lienatus; = czułość, tkliwość, mansuetudo animorum ; sensus molliores; a-nimi, naturae mollities, Cic. animus molliores sensus facile concipiens; animus mollior.

Dotkliwy, dotykalny, mogący być dotkniętym, tactilis-e, Lucr. quod tangi potest, Oie. (opp. niedotk. quod non tangi, attrectari potest ; intactilis -e, Lucr.’); = domacalny, oczywisty, manifestus; promptus; apertus; evidens , Cic. także pod względem duchowym : quae animis comprehensa habemus, id, Ecl. p. 3. (opp. niedotk. czego się nietknięto , czego niedo-świadczono, non contrectatus; non attrectatus, Cic. usu non cognitus, non probatus;- niedotk. nie dający się tknąć, delikatny, pieszczony, czuły, tkliwy, intactilis, Lucr. mollis; tener, Cic. facile molliores sensus concipiens; być nied. molliore esse animo, Cic. molliores sensus prodens, excitans; facile aliquid sentiens, sensu percipiens , Cic. o rzeczach : quo animus suaviter afficitur, quod permulcet a-nimum ; quod motum affert; dotk. wierszo, versus moles, Ovid. Trist. 2, 407. dotkliwie adv. zob. Czule.

Dotknąć, dotykać, 1) wlaść. d. czego, częściej d. się czego, tangere, contingere, attingere, attrectare, Cic. contrectare aliquid, Suet. d. się książki, librum attingere, Cic. d. się książek zawalanemi, nieczystemi rękami, attrectare libros contaminatis mani

bus , id. nie tknąć się czego, t. j. wstrzymać się od czego, se abstinere aliqua re, Cic. dotknąłem się czego twego? to jest: wziąłem ci co z twego ? tetigine tui quidquam ? id. Ad. 2, 1, 24. d. się ziemi nogami, terram pedibus attingere, Nep. d. się ziemi kolanem, terram tangere genu, Cic. d. się ziemi ustami, aby ją pocałować, terram osculo contingere, Liv. 1, 16.- 2) przen. d. czego, tangere, attingere aliquid; mentionem facere alicuius rei; commemorare aliquid , Cic. czegoś pobieżnie, krótko d. aliquid paucis attingere, Plaut. leviter tangere, breviter attingere, Cic. leviter et in transitu attingere, Quini, 7, 3, 27. leviter transire et tantummodo perstringere, summatim gustare, paucis percurrere, Cic. przypadkowo czegoś d. incidere in alicuius rei mentionem, id. lecz, aby przedmiotu naszego nie tylko samemi słowy dotknąć, sed ne verbis solum attingamus ea, quae ostendere volumus, id. Tuse. 5, 24, 68. owo miejsce (w książce) już kilkakroć było przez ciebie dotknięte , aliquoties iam iste locus a te tactus est, id. Leg. 2, 4, 9. powierzchownie dotknąć czego , primoribus labris gustare et extremis, ut dicunt, digitis attingere, Cic. Cael. 12, 28. w ogólności czego dotknąć, summas attingere (opp. res explicare t. j. obszernie , szczegółowo wyłuszczyć), Nep. Pel. 1.1. każdćj rzeczy osobno dotykać, singillatim unam quamque rem attingere, Cic. nie mogę bez najgłębszego bólu tych ran się dotknąć, non sine maximo gemitu ista vulnera tractare possum, Cic. Att. 12, 22, 1.- 3) d. kogo słowy, przytyki dawać, przycinać, oblique perstringere aliquem, Tac. Ann. 2, 55. carpere, Quini, vellicare, Cic. obliquis orationibus carpere aliquem, Suet.Do-mit. 2. cavillari aliquem, Liv. temi

bodzĄceini słowy dotykał mi , bis a-

Dotknięcie

culeatis dictis ego petebar; dotykał często w mowach bratu swemu, saepe fratrem orationibus carpebat , Suet. Domit. 2. dotykanie słowy, cavillatio, Cie.- 4) d. kogo czóm, doświadczać przeciwnościami, nawidzać, ten-tare, experiri, Cic. także: vexare, urgere aliquem; lud d. ogniem, zarazą, wojną, populum igne, pestilentia, bello vexare, urgere, affligere; Włochy d. głodem, Italiam fame urgere, Tac. Ann. 2, 59. całe wojsko było chorobą w jesieni d. autumnus omnem e-xercitum valetudine tentavit, Caes.

B. C. 3, 2;- 5) d. czego, graniczyć, se contingere, attingere, tangere, Cie. Caes. attingere aliquid, Caes. Cie. ad-iacere alicui rei, Liv. n. p. domy dotykają murów miastowych (stykają się z niemi), tecta continuantur moenibus, Liv. 1,44. aedificia admota sunt muris, Curt. 5, 1, 26.

Dotknięcie, tactio; tactus; contactus; tractatus, Plin. contrectatio; contagio, Cic. przon. mutua ratio; = mentio; commemoratio, id.

Dotleć, do pewnego kresu potleć, gliscere, Lucr. usque ad tempus quoddam; desinere ardere; exstiugui.

Dotlić, tleniem dopalić, exurere; adurere; amburere, Liv. Sali. Caes.

Dotłoczyć, 1) tak natłoczyć, żeby pełno było, ani się więcćj mieściło, farcire, Cic. effercire, Caes. dif-fercire, Tac. confercire aliquid aliqua re, Cic. – 2) tłoczenie skończyć, premendi finem facere; deprimendi; affligendi, differciendi finem facere.

Dotluc, 1) do reszty potłuc, contundere, Cic. discutere aliquid, Liv. Caes. grad d. winogradu do reszty, grando contundit vites, Hov. Ep. 1, 8 , 5. penitus frangere; perfringere, diffringere aliquid, Cic. conterere aliquid , Plin. – 2) wycisnąć dobrze biciem, plane exculcare, Plant, exterere plane, bene aliquid, Coi. plane exprimere; n. p. oliwy z migdałów, soku

Dotrąbić    217

z ziam, exprimere (omne) oleum a-mygdalis, succum e semine, Plin.- 3) więcćj jeszcze wy tłuc,, lub też wytłoczenie skończyć, plus, etiam amplius exculcare, Plant, exterere, Coi. exprimere, Plin. exculcandi, exterendi, exprimendi finem facere; – 4) wybić, wylatać skórę, dojąć do żywego, dobić, domordować, verberare; concidere; aliquem fustibus contundere, pugnis onerare, Plaut. usque ad necem deverberare, ad mortem mulcare, Ter. verberibus necare aliquem; contundendo, verberando alicui mortem a-sciscere.

Dotoczyć, 1) usque ad locum quendam aiiquid pervolvere, volvere, moliri;- 2) d. dzieła tokarskiego, zupełnie tocząc wystawić, zaokrąglić, tornare, detornare aliquid, Cic. Plin. tudzież: perficere aliquid in torno, Vitr.-3) do końca utoczyć (o płynach, cieczach) , η. ρ. wina, vinum de dolio penitus oximere , Cat. także: v. depromere penitus, Varr. 1, 65.- 4) więcćj jeszcze przytoczyć do już u-toczonego płynu, n. p. wina, deprompto iam vino etiam depromere, de dolio eximere; – 5) d. się czego, toczeniem , uciąganiem trafić na co, depromendo, eximendo incidere in aliquid, pervenire, devenire in, albo: ad aliquid;- 6) d. się dokąd, taczając się wlóc, o człowieku: titubare, Hor. ep. vacillare aliquo, Quint. titubans, vacillans, titubante gradu in, ad aliquem locum pervenire.

Dotopić; do szczętu stopić, (plano) liquefacere, liquare, Plin. conflare, excoquere, Cic. solvere, Lucr. d. się, (plane) liquefieri, Cic. liquescere, Liv. deliquescere, solvi, dilabi, colliquescere, Coi. d. się czego, stopić co, liquare, liquefacere aliquid, Plin.

Dotrąbić, do końca wytrąbić , ad finem tubam inflare, flare, canere, Cic. Ovid. Hor. tubam inflandi finem facere; tubam canere desinere.

28

Dotrawić

218

Dotrawić , zupełnie przetrawić, penitus concoquere, conficere, Cip. potraw}’, cibos concoquere, Cic. conficere; Liv. łatwy, tmdny do dotraw. facilis, difficilis ad concoquendum,Cic.

Dotrwać , do końca wytrwać , durare, Liv. perdurare, Ter. edurare, Sen. permanere, Cic. o roślinach: perennare, Coi. hiemem tolerare; co zimę przetrwa, perennis, Plin.- dotrwanie, wytrwanie, trwałość, wytrzymałość , toleratio; tolerantia; patientia, Cic. permansio; perseverantia; pervicacia, Cic. animi pertinacia, Liv. w dalsz. znacz, virtus, Cic. Caes. d. na jednem miejscu, permansio; męzkie posiadać d. inest alicui virilis patientia, Liv. 5, 6.

Dotrzćć, zob. Docierać.

Dotrzepać, 1) trzepaniem wyclię-dożyć, pulsando aliquid purgare; pulsando aliquid mundum purumque facere; także: bacillo excutere pulverem e veste, lub też samo: vestem excutere, Peir. – 2) d. się czego na kim, biciem czyli trzepaniem dowiedzieć się, wymęczyć, wymódz, verberando, mulcando invenire, reperire; prawdy d. się na kim, verum exsculpere ex aliquo , Ter. Eun. 4, 4, 45. veritatem alicui extorquere, Cic. or. 48, 160. mulcando, albo: verberibus tormentis exprimere aliquid, (Jurt. tajemnic: abdita scrutari verberibus, Tue. zeznania: confessionem alicui exprimere, Liv.

Dotrzeżwić się , trzeźwieniem przytomność omdlałego wzbudzić, o-cucić, torpentem excitare, Curt. quem animus linquit, relinquit, excitare; do-trzeżwić się, wytrzeźwić się zupełnie; edormire crapulam , Plaut. crapulam solvere, discutere, Bau.

Dotrzymać, dotrzymywać, 1) czego, do pewnego czasu lub do końca, (ad tempus quoddam, ad finem) tenere, continere, retinere, sustinere a-liquem , aliquid , Cic. koili, wozu d.

Dotrzymać

sustinere equos, Cic. currum, Lucii, ap. Cic. servare, conservare, tueri a-liquid, Cic. swego majątku d. rem familiarem conservare, tueri; d. nie-módz, defendere, tueri aliquid ab a-liquo non posse, Cic. – 2) zatrzymać co w sobie do czasu, tenere, retinere, detinere, servare aliquid, Cic. coś tajemnego d. celare, supprimere aliquid, id. w ujemnóm znaczeniu: nullam facere in aliqua re iacturam; aliquid non amittere; nullum detrimentum facere alicuius rei, Cic. n. p. znaczenia, powagi d. existimationis suae nullum detrimentum facere, Nep. Cat. 2, 4. zwyczaju dotrzymać, consuetudinem tenere, retinere, conservare, Cic. w pamięci d. aliquid tenere memoria, Cic. retinere in memoria, Nep. potrawy w sobie, cibum retinere, concoquere; nie d. stomachus cibum respuit, Ceis. d. w sobie, zamilczeć, se-cum habere; tacitum tenere, reticere, tacere, Cic. tacite habere, Liv. 52,16. tacere et continere, Ter. silentio tegere , premere , Curt. comprimere aliquid, Cic. czego nie d. w sobie, a-liquid non reticere; enuntiare (co w tajemnicy utrzymywać należało); vulgare, id. effutire (wypaplać) aliquid, Ter. haud occultum habere aliquid, Sal. Cat. 23, 4. nie mogę niczego (w sobie) dotrzymać, plenus rimarum sum, hac atque illae perfluo, Ter. Eun. 1, 2, 25. dotrzymaj tego w sobie ! hoc tibi soli dictum puta! Cic. secreto hoc audi; tecum habeto, Cic. Fam. 7, 25, 2. haec tu tecum habeto, id. Ait. 4, 15, 6. dotrzymać tajemnicy , arcana tacere, Curt. niechaj to jako tajemnicę (w sobie) dotrzymają , illud tamquam mysterium teneant, Cic. de or. 3, 17, 64. radości w sobie niemódz dotrzymać, laetitiam continere, reprimere non posse, Cic.-

3) przen. d. słowa, obietnicy, przyrzeczenia, fidem tenere, servare; tenere, quod promiseris, Cic. infide, in

Dotuczyć

pactione manere, Nep. promissura solvere, exsolvere, persolvere, servare, praestare, facere, efficere, Oie. perficere, Ter. perpetrare, Tac. promisso satisfacere, (promisso et recepto satisfacere), stare, Cie. promissum implere, Plin. ep. quod quis pollicitus est, implere, servare; quod quis promisit, tenere, Cic. quod quis pollicitus est, praestare, Nep. quod quis pollicitus est, efficere , Ter. perficere, Nep. quod promissum est, tenere; observare, quod quis promisit, Cic. dalćj: fidem servare, praestare, liberare, id. solvere, Ter. exsolvere, Liv.·

4) d. placu, pola, kroku, tueri, retinere, obtinere aliquid, Cic. n. p. placu d. locum tenere, Caes. stationem tueri (na zajętćm stanowisku utrzymać się), Liv. nieprzyjacielowi placu dotrzymać, impetum hostium sustinere, Caes. B. G. 7, 10. vim hostium sustinere, Nep. Hann. 11, 4. nie mogliby byli dłużćj placu dotrzymać, gdyby (jeszcze) w sam czas nie była pomoc nadeszła, nec ultra sustentaturi fuerint, nisi in eo tempore subventum foret, Liv. 34,18. nie dotrzymać placu, ruere; cadere; deficere, Cic. już państwo rzymskie tąk było silne, że każdemu z sąsiednich w wojnie d. (placu), iam res Komana adeo erat valida, ut cuilibet finitimarum civitatum bello par esset, Liv. 1,9. swemu przeciwnikowi nie d. adversario non parem esse, Cic. Att. 8, 12. Trybunowie natrafili na przeciwnika, który im d. (placu), Tribuni plebis adversarium haud imparem nacti sunt, Liv.

5. 2.

Dotuczyć , dokarmić, wykarmić, plane, penitus saginare, opimare (ο drobiu); pinguem facere; saginandi, opimandi finem facere; d. się, pinguescere, Coi.

Dotychczas, zob. Dotąd.

Dotyczóć się, ściągać się do czego, attinere, pertinere ad aliquem, a-

Douczyć    219

liquid, Cic. spectare aliquid, albo: ad aliquid, id. także przez praepos. „de,“ id. n. p. co się mnie d. ad me quod attinet, (quod ad me pertinet, jeżeli da się wytłómaczyć przez: quod mei est officii; quod mea interest), id. także: de me, id. per me; a me (z tnojćj strony), Caes. to się mnie d. (to mnie obchodzi), hoc mea interest; hoc ad me pertinet; in eo mea res agitur, Cic. to d. się twojój pomyślności i znaczenia, hoc ad salutem tuam et dignitatem pertinet, id. to d. się wolności, in hoc agitur libertas, id. dignitas, existimatio, salus, vita nostra agitur; to się ciebie d. tua res agitur; res ad te spectat, te attingit, id. de te fabula narratur, Ter. nic mnie się nie d. id. nostra nihil refert, interest; nihil ad me pertinet; haec res a me aliena est, Cic. co mnie to d. ? quid hoc ad me? quid mihi cura illa re? Cic. co to ma rzeczy dotyczćć się, quid hoc ad rem ? id. co nas bliżćj d. się, quod magis ad nos pertinet, Hor. Sał. 2, 6, 73.

Dotykać, tangere; palpare; attingere; contrectare; manum admovere rei; zob. Dotknąć; Dotkać.

Dotykalność, własność ciał, że mogą być za dotknięciem uczute, dotkliwość, n. p. odmawiać rzeczom do-tykaluości, rem sentiri posse negare.

Dotykalny, 1) pod dotknięcie padający, n. p. hoc sentire nequeo, Cic. uczynić komuś coś d. facere, ut sentiat, aliquis aliquid;- 2) przen. gruby,

n. p. pismo, druk, literae, typi, formae grandiores, crassiores;- 3) oczywisty , η. ρ. kłamstwa , mendacia a-perta, manifesta , impudentia; błędy d. errores aperti, manifesti.

Dotyrać, dotćrać, doniszczyć, totum absumere, delere; consumere prorsus, penitus aliquid.

Douczyć, douczać, 1) czego wię-cćj jeszcze nauczyć, lub do pewnego czasu n. p. do końca miesiąca uczyć

220

Dowalać

Dowcipny

kogo,perdocere aliquem aliquid,Plaut. Lucr. Ovid. Met. edocere aliquem a-liquid, Liv. addocere aliquem aliquid, Hor.ep. 1, 5, 18′.- 2) uczenia dokończyć, d. się, perdiscere, perdoceri a-liquid, Cie. satis discere, penitus percipere, discere aliquid; d. się gospo-darsta wiejskiego, rei rusticae disciplinam adeptum esse, Geli, o akademickich studyach młodzieży: studia academica absolvere; curriculum studiorum academicorum conficere ; o rzemieślnikach i sztukmistrzach: absolvere tirocinium, operam discendi; perfungi tirocinio, Bau.

Dowalać, (penitus) aliquid maculare , Plaut.

Dowalić czego, penitus evertere, pervertere, subvertere, prosternere, penitus affligere, deficere, deturbare, proruere aliquid; demoliri; a fundamentis disiicere, Caes. Tac. Liv. – d. = dorzucić, adiicere aliquid alicui rei, Plin. ep. – d. kogo – dotłuc, caedere; concidere, Cie. d. się, obalić się ze szczętem, prorsus corruere, Cie.

Dowarzyć, zob. Dogotować.

Doważyć, doważać, aliquid iuste, bene perpendere; plenum iustum pondus alicuius rei dare; przen. multum negotii facessere, facere alicui, Cic. Quint. – acriter torquere aliquem, Cic. d. = należytą, wagę mieć, ciężkością swoją wagi dojść, pleni, iusti ponderis esse; plenum, iustum pondus habere; d.się = dojść wagi czego, ponderationem, pensuram alicuius rei absolvere, perficere; pensuram alicuius rei invenire.

Dowcip, 1) jasne i bystre pojęcie (jako dar przyrodzenia), ingenium; sensus communis, Cic. także: sapor vernaculus, id. Brat. 46,172. acumen; acumen ingenii, Cic. jeśli się słowami objawia: lepos; facetiae; sales ; dicacitas; cavillatio; festivitas, Cic. szyderski d. lepos scurrilis, id. ugry-iliwy, genus acuminis stomachosum,

id. Brut. 67, 236. sales amari, Quini. 10,1,117. acerbae facetiae, Tac. facetiae peracutae, Cic. dicteria, Cic. Fragm. coniuuctae cum aculeis facetiae , Eichst. wyszukany, nienaturalny, argutiae, id. kogoś ugryźliwymi d. wyszydzać, acerbis facetiis irridere aliquem, Tac. Ann. 5,2. nawet ugry-źliwe d. lubił, nec coniunctas cum a-culeis facetias aspernabatur; wyczer-pnąć d. w wyszydzaniu kogoś, salem in aliquo irridendo consumere, Cic. N. D. 2 , 29 , 74. przewyższać kogo pod względem wytwornego, jenialne-go dowcipu , superare aliquem sale facetiisque, id. Brut. 34,128. Demo-stenes pod względem dowcipu i trafności w sądzeniu Hyperydesowi zupełnie nie ustępuje, Demosthenes nihil argutiis et acumine Hyperidi cedit , id. ον. 31,110. – 2) dowcipne mowy, facetiae; argutiae; facete, acute, salse dicta; dicteria, Cic. – 3) dowci-pek, pospolicie z przygaiią: niedojrzały, niedowarzony, fałszywy dowcip, facetiae, argutiae adulterinae, ficticiae ; subditicia dicteria; – 4) dowci-pek , tyle co dowcip nieprzyzwoity, facetiae indecorae, indignae, inhonestae; turpia dicteria; – 5) sztuka, fortel , ars ; artificium ; machina, Cic. techna (τέχνη), Plaut. Capt. 3,4,109, dolus; fraus, Cic. użyć dowcipu t. j. fortelu, artem adhibere, Liv. 4, 65. machinam adhibere, Cic. dowcipem ,

t.j. fortelem zwyciężyć, osiągnąć co, artificio vincere, aliquid consequi, Cic.

Dowcipuik, dicax, Cic. ubiegać się za sławą d. captare famam dicacis, Hor.Sat. 1,4,83.

Dowcipność, acies animi, ingenii; acumen ingenii; acutum, acre ingenium, Cic. acumen; sagacitas; sollertia ; subtilitas, id. zob. Dowcip.

Dowcipny, facetus; non infacetus; festivus ; lepidus ; salsus ; dicax , Cic. ingeniosus (jenialny); urbanus (wytworny ) , id. opp. niedowcipny, in-

Dowecować

sulsus; inficetus: inoptus, Cic. – dowcipnie, adv. facete, Cic. haud infacete , Veli, festive; lepide; salse, Cic. non invenuste, Plin. ep. scurriliter, ibid. bardzo dowcipnie się wyrazić, facetissime dicere, ibid. ορρ. niedo-wcipnie, insulse; inficetc; inepte, Cic. invenuste, Plin. ep.

Dowecować, bene, satis aliquid exacuere; praeacuere aliquid; – exacuendi, praeacuendi finem facere.

Dowiać, wiejąc dojść aż do, afflare aliquem, Coi. aspirare ad aliquem, Ceis. – d. = wiejąc przynieść co z sobą, flando afferre aliquid.

Dowiadywać się , dopytywać się, zasięgać wiadomości, percontari; sciscitari, cognoscere aliquid ex aliquo ; quaerere, requirere aliquam rem ab, ex aliquo, Cic. dokładnie o czćm, perquirere, exquirere aliquid, id. listownie, sciscitari per litteras de aliqua re, id. d. się o drogę, iter exquirere, Caes. o wszystkićm dokładnie, de omnibus diligenter exquirere, cognoscere , Cic. o okolicznościach, cognoscere de aliqua re, Caes. d. się u kogo, czy ma jaki wniosek, adire a-liquem, si quid velit, Cic. Fam. 3,9, * 2. – d. się u kogo o co, quaerere, requirere aliquid, de aliqua re ex aliquo, Cic. percontari aliquid ex aliquo,Plaut. z niespokojnością, z trwogą d. się, rogitare, Sal.Cat. 31,3. zbyt starannie, pilnie d. się o jaką rzecz, nimis diligenter inquirere in aliquid, Cic.

Dowiadywanie się, percontatio ; exploratio, Cic. dokładne d. re diligenter cognita; re explorata, id. d. o czćm, aliquid exquirere, explorare, cognoscere, id. albo: cognoscere de aliqua re, Caes. de aliqua re percontari , Cic.

Dowiedzieć się, powziąść wiadomość, sentire, experiri (z doświadczenia coś poznać), cognoscere, discere aliquid; usu mihi venit aliquid, Cic. comperire (szczególnie o tern, o

Dowierzyć    221

czćm się przez ustne wieści jako o pewnem dowiadujemy), cognoscere, audire rem, certiorem fieri de aliqua re, Cic. nuntium accipere, Caes. Liv. fama ad me pervenit de aliqua re, Nep. resciscere aliquid (wywiadując się, d. się o czćm), Caes. Ter. repe-rire, invenire, Caes. czegośmy się dowiedzieli , cośmy osobiście widzieli, quae comperta habemus, quae ipsi vidimus, Cic.

Dowidzieć, mieć dobry wźrok, oculos acres atque acutos habere, Cic. Plane. 27. 66. acutum cernere, Hor. Sat. 1,3,26. acute videre, valere, vigere oculis, Plin. nie dowidzieć, non longe prospicere posse; oculi non longe conspectum ferunt, na w. Cic.- nie d. czego, non recte videre aliquid.

Dowiercieć, wywicrcieć, przewier-cieć, penitus aliquid efforare; efforandi finem facere; efforare aliquid desinere ; – terebra maiore minoris foramen sequi, amplificare; – d. się, terebra maiore minoris foramen amplificari; -d. się czego, forando aperire aliquid; perforare, perterebrare, Cic. terebra terebrare aliquid, Coi.

Dowierzyć, dowierzać, ufać, alicui rei, alicui fidem plenam, perfectam, solidam , maximam habere, tribuere, adiungere; plane credere alicui ; prorsus, omnino servire alicui rei,

n. p. rumoribus servire (pogłoskom dowierzać), Caes. – plane fidere, confidere ; fidem certam habere, tribuere, adiungere alicui rei , alicui; trzeba rozważyć, jak dalece mu się d. ma, considerandum est, quanta ei fides habenda sit, Cic. Att. 8, 3, 2. komu nie dowierzać, fidem alicui abrogare, derogare ; diffidere alicui, Cic. w niczćm nie d. omnium rerum fidem alicui derogare, Caes. bajkom d. rebus commenticiis fidem adiungere, Cic. div.

2,55,113. fabulis credere, ibid. – pogłosce bezzasadnćj d. rumori temere vulgato credere, Curi. – chętnie nie-

222

Dowieźć

Dowód

pewnym pogłoskom d. incertis rumoribus servire, Caes. Β. G. 4,5. – sobie d. sibi confidere, Cie. obecnemu szczęściu d. praesenti fortunae credere, Liv. Cezar sławie swych czynów dowierzając (ufny w sławę s. cz.), Caesar fama rerum gestarum confisus, Cie. swój dobrej sprawie d. causae suae confidere, id.Mil. 23,61.- nie d. zupełnie, non satis confidere alicui, Caes. parvam fidem habere alicui, Plaut. suspectum habere aliquem, Liv. nie można ci zupełnie d. apud te parum stat fides; non multum fidei geris,Plaut. Dyonizyusz żadnemu krewnemu nie dowierzał, Dionysius nemini propinquorum credebat, Cie. nawzajem sobie nie dowierzać, suspectos invicem esse, Curi, ani oczom, ani uszom nie dowierzam zupełnie, necdum satis aut oculis meis aut auribus credo, Plin. Pan. 64.

Dowieść, 1) zob. Doprowadzić;-

2) dowodami wywieść, aliquid demonstrare, ostendere, probare, declarare, Cie. planum, perspicuum facere, do-‘ cere, explicare, exponere, efficere (szczegół, w filozofii) aliquid, id. d. czego, rationibus confirmare aliquid, Cie. zbrodni d. przez postawienie świadków, crimen productis testibus probare, id. Flac. 37, 93. czegoś d. w sposób przekonywujący,, obtinere (szczególnie o mówcach i filozofach), vincere ; evincere, ‘id. jeśli tego dostatecznie nie dowiedziesz, – bo nie jest to łatwą rzeczą – to przecież dowiedziesz (okażesz), że śmierć bynaj-mniój nie jest złóm , si minus id obtinebis, – est enim arduum – docebis, carere omni malo mortem, id. Tuse.

1,12,26. Kato dowiódł swego twierdzenia krótkiemi pytaniami (krótkie-mi syllogizmami), Cato interrogatiunculis , quod proposuit, effecit, Cie. komu coś dowieść, t.j. przekonać go o czóm, arguere aliquem alicuius rei, id.

Dowlćc , dowłóczyć, 1) dowlóc co, trahere, raptare aliquid aliquo;

abstrahere, abripere aliquid aliquo, Cie. – 2) dowłóczyć, włóczenie zakończyć, occare; crate inducta coaequare , Coi. deoccare, Plin. occandi, deoccandi finem facere; inoccare, Plin.·

3)    dowlec sprawy, zwłoką aż do pewnego czasu rzecz pociągnąć, przeciągnąć , in aliud tempus aliquid differre; do czyjego przybycia, aliquid detrudere in adventura alicuius, Cie.· producere aliquid in aliud tempus, id.·

4)    dowlec się, dojść gdzie noga za nogą, se trahere; z kim, cum aliquo, Plaut. Trin. 1,2,166. z czóm, aliquid secum trahere aliquo, Cie.

Dowód, 1)dowodzenie, probatio, Plin. ej). Quini, demonstratio, Cie. conclusio, id. dokładny, jasny, argumentatio, id. zwięzły, pełen dobitności, probatio firma, potentissima,Quint. rzecz nie potrzebuje dalszego dowodu, non opus est disputatione, id. dowód nie da się łatwo, dobrze przeprowadzić, res est difficilis probatu, ad probandum , ad demonstrandum, Cie. –

2) to co jest dowodem, przyczyną, argumentum; ratio; causa, Cie. d. pewny, silny, argumentum certum, firmum ; ratio certa, firma, id. dowód jasny, przekonywujący, dobitny, stó-sowny, argumentum clarum, grave, aptum; ratio dilucida, apta, idonea, id. fałszywy, słaby, niedostateczny, wielce bezsilny, argumentum falsum, leve, pertenue; ratio falsa, non satis firma, infirmissima, id. d. z kąd wyprowadzać , brać, argumentum ducere , sumere ex aliqua re, id. szukaj tylko d. jeżli możesz, quaero argumenta, si qua potes, id. silne, słuszne d. na poparcie czego wynaleźć, firma argumenta ad aliquid probandum excogitare, id. Brut. 78, 272. stale trzymać się d. premere argumentum, id. Tuse. 1,36,88. coś d. zbijać, argumentis aliquid refellere , id. dowód przytoczyć, rationem afferre, ostendere, id. odrzucić, zbić, rationem re-

Dowodliwy

iicere, refutare, id. służyć za d. argumento aliquid est, id. najsilniejszym d. że sama przyroda milczeniem (milcząc) o nieśmiertelności dusz wyrokuje , jest to, że… maximum argumentum est, naturam ipsam de immortalitate animorum tacitam indicare, quod… id. Tuse. 1,14,31. gdy rzecz tyloma tak przekonywującymi d. została wyjaśnioną, res quum tot tam claris argumentis luceat, id. Mil. 23, 61, przyjęli to jako d. argumenti loco sumebant, Caes.B.C. 1,67.- tudzież: testis (o osobach i rzeczach); n. p. d. tego jest Ph. testis est Phalaris, id. jako d. tego przytoczę całą Sycylię, in hanc rem testem totam Siciliam citabo, Cie. złożyć d. swych przyrodzonych zdolności, specimen ingenii dare , id. złożyć d. swych umiejętności wGreckićm, Graecarum rerum significationem dare, id. or. 2,36,153. K. złożył tak jasny d. swych zdolności, Cottius tam clarum specimen indolis dederat, Plin. ep. 3,11,5. osobliwy d. roztropności, odwagi, eximium specimen consilii animique, Liv. 4, 27. służyć za dowód, documento, indicio, signo esse, Liv. Cie. d. miłości, czułości , signa caritatis , Tac. – złożyć d. czego, documentum rei dare, Cie. Liv. to jest d. że żadna skarga między nimi nie zaszła, hoc est signum, nullam inter eos querimoniam intercessisse, Nep.Att. 17,2.- niekiedy argumentum, documentum , ratio wypuszcza się,

n. p. jest d. wielkich zdolności, wielkiego talentu, est ingenii magni, id. jest d. lekkomyślności, słuszną chwałą pogardzać, est levis animi, iustam gloriam repudiare, id.

Dowodliwy, demonstrabilis, App. quod demonstrari, probari potest, Cie. dowodliwie, probabiliter, Cie. demonstrative , Macrob.

Dowodność, gruntowność na dowodach oparta, subtilitas ; cura et diligentia ; accuratio, Cie. Brut. 67,238.

Dowódzca    223

przewrotna , przesadzona d. perversa subtilitas, Plin.

Dowodny, dowody mający, przekonywujący, pewny, jasny, oczywisty; probatus; ad persuadendum ac-comodatus; ad persuasionem appositus; probabilis; firmus ad probandum, Cie. persuasibilis, Quint. 2, 15, 13.-certus; stabilis, firmus, Cie. fidus, id. exploratus; id. non dubius; in quo nulla est dubitatio; compertus, cognitus, id. confessus, Quint. d. znak miłości , certum signum amoris, Cie. d. lekarstwo, medicina, remedium praesens, Coi.- clarus; perspicuus; illustris; dilucidus; evidens; manifestus; promptus ; expressus; planus ; explicatus , Cie. distinctus; significans; Quint. a-pertus ; promptus et propositus, Cic.-dowodnie, afiv. n. p. mówić, dicere ad persuadendum accomodate, Cie. de or. 1, 31,138. apposite ad persuasionem, id. Juv. 1,5, 6. tak dowodnie mówisz, ita me ad credendum tua ducit oratio, Cie. Tuse. 2,18,42. – certo , certe, Cie. perspicue; aperte; lucide; dilucide; clare; distincte; enodate; plane; enucleate, Cie. expresse, Coi. significanter, Quint. coś dowodnćm czynić, planum , perspicuum, dilucidum facere aliquid; explanare, illustrare aliquid, Cie. manifesto; manifeste; aperte, Cie.

Dowódzca, przywódzca, naczelnik, auctor; parens, Cie. 1) w złem znaczeniu : machinator; machinator et ar-cliitectus; princeps et architectus; molitor; fax ot tuba, id. d. zbrodni, machinator scelerum , id. wojny, tuba , Cic. fax belli, Veli, concitator, Tac. concitor, machinator, auctor belli, Liv. stronnictw, dominus factionum, Suet. Ner. 22. powstania, concitator, Liv. fax tumultus, Plin. Pan. 8. zabójstwa, auctor caedis, Caes.- 2) dux; belli dux; ductor, Cic. u Ateńczyków, Karta-gińczyków, w ogóle u Nierzymian często także: praetor, Nep. Liv. być

224

Dowodzić

Dowołać

powitanym zwycięzkim dowódzcą, imperatorem appellari, Gic. Fam. 2,10,

3. także: belli gerendi administrator, Cic. de or. 1, 48, 210. bardzo znakomici , wyborni d. praestautissirai belli duces, ibid. 1, 2, 7. często być d. (bywać d.), multum in imperiis versatum esse, Nep. Milt. 8,2. być wybranym d. ducem deligi ad bellum gerendum, Nep. Lys. 3,5. tudzież: bello gerendo ducem creari, Liv. 1,23.- 3)wdalsz. znacz, ten, który do czego naprowadza, który co pierwszy czyni, i nas swym przykładem do podobnego czynienia przywodzi, dux; auctor; princeps , Gic. przen. caput; signifer; antesignanus; fax; tuba, id. n. p. d. sprzysiężenia , caput coniuratorum, Liv. w powstaniu, fax seditionis, Cic. w wojnie domowój, tuba belli civilis, Cic. Fam. 6,12,3.

Dowodzić, 1) być dowódzcą, imperare (rozkazy dawać), Cic. ducem osse, praepositum, praefectum esse; praecsso, id. tenero, Liv. armią d. exercitum ducere, id. ductare (dłuższe dowództwo), Sal. Tac. praeesse, praefectura esse exercitui, Cic. – 2) dowodami sprawdzać co, probare, demonstrare aliquid, Cic. argumentari; argumentis, rationibus rem probare, id. argumentis et rationibus docere;-

3) dowodem być, argumento esse, Cic. documento esse, Liv. apparere, Cic. testimonium esse alicuius rei, Caca.

B. G. 1, 44. to niczego nie dowodzi, nullum vero id argumentum est, Cic. Time. 2,5, 13. obszernie, dobitnie bytności bogów d. multis argumentis docere, esse deos, id. chcą d. że naturze żadną miarą sprzeciwić się nie można, hoc student efficere, naturae obsisti nullo pacto posse, id. Time. 3, 29, 71. zob. Dowieść 2).

Dowództwo, komenda, naozelnie-two, imperium , Cic. ductus ; auspicium, Liv. pod czyjótn d. aliquo duce, imperatore; alienius ductu, id. mio<5

d. esse in, albo: cum imperio, id. nieograniczone d. imperium liberum militare, Suet, najwyższe d. summa imperii, Caes. summum imperium, Cic. mieć, summam imperii tenere, Caes. dać, poruczyć komu d. imperium alicui dare, mandare, Cic. imperium a-licui tradere; imperium ad aliquem deferre, Caes. imperio praeficere aliquem, Nep. nad flotą, classi praeficere aliquem, id. d. nad flotą otrzymać, imperium classis obtinere, Caes. o-trzymał d. od narodu w tej wojnie, ad quod bellum gerendum praetor a populo factus ost,Nep. Them. 2,1. mieć d. imperium gerere, habere; cum imperio esse, Cic. mieć najwyższe d. summae imperii praeesse, Nep. mieć surowe d. acerbiore uti imperio, id. Eun. 6, 1. magna severitate praeesse exercitui, id. Iphicr. 2,1. odebrać komu d. abrogare alicui imperium; ab imperio removere aliquem, Cic. złożyć d. imperium deponere, Nep. di-mittore, Caes. zważać na dowództwo (komeudę), imperium observare, Sal. Jag. 80, 2.

Dowojować, wojny dokończyć, debellare, Liv. Veli. Tac. bellum finire, Caes. conficere, Caes. Cic. Sal. perficore (zupełnie), Liv. componere (przez układy), Nep. całkiem, bellum profligare, tollere, Cic. delere, Nep. exstinguere, Cic. bellum transigere, terminare; finem belli, albo: bello facere; exitum bello imponere, Liv. bellum ad exitura adducere, Cic. dowo-jowano jedną potyczką , proelio uno dcballatum est, Liv. 2, 26. d. się czego, dimicando, pugnando, bellando, bello gerendo acquirere aliquid, adipisci, consequi, nancisci aliquid, potiri aliqua re.

Dovvolae się, vox mea perfertur ad alicuius aures; ita vocare, ut exaudiar ab aliquo; vocando, clamando adducere , proferre aliquem , aliquid;

ttilvocaroj arcessere j accire $ tłuwułuć

Dowolność

się kogo ze snu, (vocando) expergefacere, excitare aliquem e, de somno, Cic. excire somno, ex somno (vocando, vociferando), Liv.

Dowolność, arbitrium; arbitratus, Cic. w złćm znacz, superbia; libido (upodobanie; opp. ratio), Cic. licentia, id. optio (dowolny wybór), id. d. nieograniczona, immoderata licentia,Nep. d. panującego, dominandi lubido, Sal. podług dowolności, ad arbitrium; arbitratu suo, ad libidinem suam, Cic. ex lubidine; lubidinose; ut lubido fert , Sal. ut lubet, Ter. dowolnie nie podług rozwagi , libidine non ratione gerere aliquid, Cic. Quint. 4,14. żyć według obcej a nie swojćj d. ad aliorum arbitrium, non ad suum vivere, Cic. Mur. 9,19. d. sędziów, libido iu-dicum, Cic. Cluent. 22, 61. libido in iure dicundo, id. Veri’. 1, 46, 120. używać dowolnie wolności, libertatem in lubidinem vertere, Sal.Jug. 41, 5.

Dowolny, od woli zawisły, według upodobania, dobrowolny, commodus; acceptus; quod placet; placens, Cic. placitus, Sal. co się z własnej woli czyni, liber; voluntarius, id. do-wolnćj własności, wielkości, ilości, qualiscumque; quantuscunque; quantuslibet; quotcumque, id. d. = arbitrarius; libidinosus; albo: ad libidinem, libidinose, ad arbitrium faciens , a-gens, factus, constitutus; n. p. d. kara, poena arbitraria; poena ex libidine, ad arbitrium constituta, Cic.· adv. dowolnie , libere; ad suam voluntatem; sua voluntate, Cic. słowa d. utworzone, verba pro libidine conficta, Ruhnk. słowa d. tworzyć, verba licentius fingere , id. d. i surowo nad ludem panować, libidinose et acerbe populo praeesse, Cic. rep. 2, 37.

Dowóz, subvectio, Caes. Liv. subvectus, Tac. advectio, Plin. apportatio , comportatio, Vit.r. d. zboża, żywności, subvectio frumenti, Liv. subvectio commeatus (szczególnie dla

Dożeglować    225

wojska), Tac. uczynić wolnym d. commeatus expedire, Liv. 9, 17.

Dowozić, zob. Dowieść.

Dowrzeć, dowierać, 1) bene claudere; occludere; operire, Plant, obserare, Ter. drzwi d. fores bene claudere, na w. Cic. ianuam occludere, Plaut. ostium obserare, Ter. bramę, portam bone claudere, Cic.- 2) dogo-towywać się, dowarzyć się, percoqui, Cic. satis coctum esse; dowrzały, bene coctus; percoctus, Cic.

*Doza, dozys, ilość, w którćj się daje lekarstwo, portio, Plin. mała d. portiuncula, id.

*Doża , pierwszy urzędnik albo książę Rzpltćj Weneckićj, dux Venetus ; summus apud Venetos magistratus.

Dożąć, dożynać, 1) do końca zżąć, demetere fruges; demetere et percipere fruges, Cic.- 2) żęcia dokończyć, czyli żniwa, messem finire; messem absolvere.

Dożebrać się, emendicare, n. p. pieniędzy, jałmużny, emendicare pecuniam, stipem, Suet, przez liczne ιι-silne prośby coś osiągnąć, precario impetrare aliquid ab aliquo; żebraniną zyskać co, mendicando sibi aliquid consciscere, attrahere, contrahere, afferre, incurrere in aliquid.

Dożeglować, żeglując dopłynąć, appellere (sc. navem) ad terram, Cic. appellere terrae, Liv. appelli terram, Cic. także: nave appellere aliquem locum , Suet, navigium appellere litori, Curt. navem applicare ad terram, Caes. szybko dożeglować, navem eiicere in terram, id. gdy do Peloponezu doże-glował, quum ad Peloponnesum classem appulisset, Cic. = wysiąść na ląd z okrętu, terram attingere; pervenire ad terram, Caes. exire, egredi in terram, Cic. exscensionem facere in terram , Liv. d. się czego , navigando, navi vehendo, proficiscendo accipere aliquid, acquirere aliquid; sibi aliquid 29

226    Dozgonność

consciscere, attrahere, contrahere, afferre; incurrere in aliquid.

Dozgonność, stabilitas; perennitas , Cic. stała d. constantia; sempiternitas; perpetuitas, Cic.

Dozgonny, sempiternus; per totam vitam durans; – adv. dozgonnie, ad extremum usque spiritum; dum vixero; quoad vivam; quamdiu in vivis ero; dozgonne (dożywotne) utrzymanie dostać, datur alicui beneficium pecuniae, quo per omnem, per reliquam vitam fruatur, adiuvetur; kogoś dozgonnie szanować, czcić, dum vivam, dum spirabo, eum colam; albo: sempiterno cultu eum persequar, Ruhnk.

Doziemny punkt,perigaeum,Jfa<7t.

Dozierać, zob. Dojrzeć.

Doznać, 1) poznać, gruntowniej dójść, noscere, cognoscere penitus a-liquid; meliorem cognitionem alicuius rei capere, Cic. d. siebie samego (zupełnie siebie poznać), se ipsum penitus noscere; vim animi sui penitus noscere, cognoscere;- 2) doświadczyć, videre, intelligere, cognoscere, percipere, animadvertere aliquid, Cic. sentire, experiri (przez własne doświadczenie, z doświadczenia coś poznać), cognoscere, discere aliquid; usu mihi venit aliquid, Cic. n. p. opowiadał czego d. pod A. exposuit, quid ipse ad Avaricum sensisset, Caes. B. G. 7, 52. wybrzeże doznało spustoszenia, ora vastationem senserat, Lin. 9,

37. d. wielkiego nieszczęścia, magna mala mihi eveniunt, Plaut. Filope-men d. wiele przygód, Philopoemen multos casus expertus erat, Liv. 35,26.

Doznawać, 1) starać się o zupełne poznanie, penitus cognoscere studere aliquem, aliquid; penitus tentare aliquem, aliquid; d. siebie, descendere in se, habitare secum, Pers. semet ipsum explorare; qualis sis, scrutari;-

2) doświadczać, próbować, roztrząsać , tentare ; explorare, examinare,

Dozór

spectare; considerare ; scrutari, Cic. dokładnie, starannie czegoś doznawać, exquirere, excutere aliquid; diligentiam ad rem considerandam adhibere, Cic. off. 1, 6, 18. d. swych sił, virium suarum modum ponderare; virium suarum rationem ducere; kogoś d. (pod względem jego umiejętności), literarum, doctrinarum scientiam alicuius tentare, na w. Cic. div. 1, 17, 32. videre, spectare, quantum quis, profecerit in literis , in bonis artibus; d. co, próbować co, periculum facere, Cic. experimentum agere, capere alicuius rei, Plin. periclitari aliquid, id. o potrawach, napojach: gustare; gustu explorare aliquid; ten napój jeszcze w inny sposób d. est aliud huius liquoris experimentum, Coi. d. co dla ćwiczenia, meditari, exercere aliquid, Cic. doznawałem (siebie), cobym zdołał, tentavi, quid possem, id. doznaliśmy w naszym wieku wiele świetnych zwycięztw, multas clarissimas victorias nostra aetas vidit, Cic. Mil. 28, 77. spodziewam się, że wy i wasze dzieci jeszcze wiele dobrego doznacie, spero multa vos vestrosque liberos bona esse visuros, ibid. 78.

Dozór , dozieranie, doglądanie, pilnowanie, strzeżenie, dozorowanie, cura; custodia, Cic. disciplina; praesidium, id. tutela, id. d. nad obyczajami, praefectura morum, Plin. Pan. także: magisterium morum, Cic. d. nad biblioteką, cura, curatio, custodia bibliothecae, Em. ścisły d. matek, dura custodia matrum, Hor. ep. d. nauczycielów, custodia paedagogorum, Quint. pod twoim dozorem, te custode, duce, moderatore, magistro, Cic. te auspice, Hor. pod moim d. zrobił wielkie postępy, me duce, magistro magnos fecit progressus, multum profecit; pod twoim d. dbano o niego, troskano się o niego, dobrze postępowano z nim, te custode eius

saluti bene consulitur, bene cum eo

Dozorca

Dozorność

227

actum est; czyjemu d. coś poruczyć, oddać coś pod czyj d. credere alicui alicuius rei custodiam, Nep. Milt. 3, 2. aliquid in custodiam alicuius concredere, committere, tradere, Plaut. dziewice oddają pod d. matron, virgines matronarum curae custodiaeque mandantur, Plin. ep. mieć dozór nad igrzyskami, praesidere ludis, spectaculis, Suet. Tib. 6. nad służbą bożą, rebus divinis praeesse, Caes. ścisły, ostry dozór mieć, diligenter, severe praeesse alicui rei, regere aliquid; albo: exactorem esse alicuius rei, Quint. 1,3,

14. zostawać pod czyim d. in custodiam alicuius concreditum, commissum, traditum esse, Plaut. curae alicuius traditum, commissum esse; regi, gubernari ab aliquo, Cic. zostawać pod publicznym (rządowym) d. esse sub publicae curae custodia, Liv. 42, 19. otrzymać d. praeficitur aliquis alicui; custos datur aliquis alicui; mandatur alicui alicuius rei cura, custodia, na w. Cie. oddać kogo pod d. custodem alicui ponere, Caes. apponere, Cic. dare, Tac. oddał Dumnoryga pod d. aby się dowiedzieć, co zamierza i z kim rozmawia, Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat, quibuscum loquatur , scire possit, Caes. mieć kogo pod d. custodem esse alicui; custodem appositum esse alicui, Cic. habere a-liquem custodia, Sal. albo samo: custodire aliquem, Cic.- 2) pilność w dozieraniu, cura; diligentia; accuratio, Cic. więcój natężenia i d. wymagać, plus laboris et curae exigere, Quint. wielkiego d. potrzebować, magna diligentia indigere, Cic.

Dozorca, custos; curator; praeses; praefectus , Cic. exactor, (który dogląda, aby co dobrze, starannie było wykonane) , Quint. Coi. praepositus, Suet. d. nad młodzieżą, magister, Ter. Cic. custos, Quint. rector, Tac. także opis: is, cuius curae ac disciplinae iu-ventns tradita est; nad młodzieńcem,

custos, rector iuvenis, Tac. d. nad o-byczajami (poprawiacz obyczajów.), praefectus moribus, Cic. magister morum ; censor, id. d. świątyni, custos templi, fani, id. d. świątyni = kościelny, Świątnik, aedituus, id. d. miasta, urbis custos, praeses, id. d. publicznych budowli, aedilis , id. d. nad restauracyą Kapitolium, Capitolii reficiendi curator, Gell. nad odbudowaniem murów, curator muris reficiendis, Cic. d. ulicy, drogi Flaminijskiój, curator viae Flaminiae, id. uroczystych igrzysk , curatores sollemnium ludorum, id. postawić kogo za dozorcę nad drugim, custodem alicui apponere, Cic. magistrum apponere aliquem alicui, Liv. nad czóm, curatorem alicui rei constituere , Cic. dziewczynie przydać kogo za dozorcę, custodem imponere puellae, Ovid. Am. 3, 4, 1. d. potrzebować, custodis e-gere, Hor. ep. uwolnić się od d. custodem removere , ibid. potrzeba doświadczonego i bacznego (czujnego) d. opus est perito et vigilante exactore, Coi. 3, 13, 10.

Dozorczy, od dozorcy, curatoricius , Cod. Theod. 11, 1, 29. curatorius, Orelli. tudzież przez Genit, od: custos; curator; praeses; praefectus , Cic. exactor, Quint. Coi. praepositus, Suet, magister, Ter. Cic. rector, Tac. cet. urząd dozorczy, praefectura; custodia, Cic. zob. Dozomy.

Dozorczyni, mająca dozór, exactrix, Augustin. custos-Odis, comm.

Dozorność, zabiegłość, pilność, pieczołowitość, cura (opp. levitas i negligentia); diligentia (opp. negli-gentia), Cic. accuratio id. Brut. 67, 238. także: observatio, id. z wielką dozornością i dokładnością pisać, magna cum cura et diligentia scribere, id. to wymaga usilnćj d. i dokładności, haec acrem curam et diligentiam desiderant, id. więcój natężenia i d. wymagać, plus laboris et curae exi-

228    Dozorny

gere, Quint. całą swoję uwagę i cl. Bzpltćj poświęcić, omni cogitatione curaque incumbere in rempublicam, Cie. wielkićj d. potrzebować, magna diligentia indigere, Cie. d. do czego dołożyć, diligentiam conferre in aliquid, id. curam consumere in aliqua re, Hor. Sat. pochwalam szczególną d. Pompejusza, laudo incredibilem diligentiam Pompeii, Cie. Mil. 24, 65. d. baczenie na wszystko, przezorność, animadversio; vigilantia; consilium, Cie. circumspectio, id.

Dozorny, dozierający, doglądający, pilnujący czego, attentus, diligens, Cie. d. w czćm, diligens alicuius rei; attentus ad aliquid, Cie. attentus in aliqua re, Sal. być dozornym, aliquid advertere, animadvertere, observare, auscultare, attendere; animum attendere; id agere et adesse; adesse animo auribusque; mentem et aures erigere; advertere animum ad aliquid, Cie. custodire aliquem, aliquid, id. nie być dozomym , negligere rem; non attendere, animum non advertere ad aliquid, Cie. d. czuwający nad czćm, pilnujący czego , vigilans; vigil , Cie. bardzo d. pervigil, id. być dozornym, vigilem esse; vigilare; advigilare , Gic. nadzwyczajnie, mirifica esse vigilantia, id. dozorne oko na kogo, na co mieć (dozomym być w czćm), diligenter observare, custodire aliquem, aliquid; albo: sedulo curare aliquid, Ter.

Dozorować, dozór mieć, dozierać, doglądać, praesidere, praeesse alicui rei (ostatnie z ubocznćm zuaczeniem kierownictwa, zarządzania, pierwsze odnośnie do ochrony, pomocy, którćj ktoś użycza); tudzież: curare, regere, moderari, administrare aliquid, Cie. d. przy wystawieniu budynku, exactorem esse operis, Coi. 11, 1, 26.

Dożrzałość, dojżrzałość, zob. Dojrzałość.

Doźrzały, dojirzały, zob. Dojrzały.

Dozwolenie

Doźrzeć, dojżrzeó, zob. Dojrzeć.

Dożuć, dożuwać, mandendo, dentibus plane conterere, comminuere a-liquid; lub samo: mandere, conficere, n.p.potrawy, cibos conficere, Cic.N. D. 2, 54,134. escas morsu dividere, ibid.

Dozwolenie, wolność komu na co dana, concessio; concessus (prawdopodobnie tylko w Abl. Sing. u wzorowych prozaików, jak permissus); permissio, Cie. częścićj wyraża się przez verba; n. p. za twojćm dozwoleniem teraz odejdę, te concedente, permittente , si tu permiseris, si per te licuerit , nunc discedam; = prawo, moc, upoważnienie do czego, ius; potestas; copia, Cie. = moc, wolność działania według własnego postanowienia, arbitrium, id. z ubocznćm pojęciem nazbyt wielkiej wolności, licentia (dowolność) , id. prosić o d. veniam petere, id. petere, ut liceat mihi aliquid facere; concedatur, permittatur, detur aliquid, na w. Cie. osiągnąć, o-trzymać d. veniam impetrare; conceditur alicui potestas; datur alicui copia, Cie. dać komu d. potestatem dare, facere, concedere ; licentiam dare, concedere, permittere alicui, id. tudzież : permittere, concedere alicui, id. komu nieograniczone d. (wolność) dać, alicui infinitam licentiam dare, id. mieć d. habere potestatem; mihi licet, permissum, concessum est; potestas data, facta, concessa est, id. okupić sobie pieniądzmi d. pretio redimere potestatem, id. za d. twojem, si per te licitum erit; permissu tuo; pace tua; pace quod fiat tua, id. bona venia tua liceat, Liv. bona tua venia dixerim, Cie. div. 1, 15, 25. bona venia me audies, id. N.D. 1,21,59. wyrok Brutusa za twćm łaskawćm d. bardzićj przenoszę nad twój , Bruti ego iudicium, pace tua dixerim, longe antepono tuo, id. Tuse. 5,5,12. bez d.

nulla auctoritate $ nullo iure; iniussu

Dozwolić

Dożywocie

229

alicuius, id. bez mego cl. me non concedente; me non annuente; bez d. konsulów, iniussu consulum, Liv.

Dozwolić, dozwalać, concedere (opp. abnuere, recusare, denegare); permittere (opp. vetare), dare alicui aliquid; potestatem, veniam dare, Cio. tudzież: tacere, concedere potestatem; facultatem dare, facere, id. dia osobliwej dobroci: largiri, id. d. komu mówić, facere alicui potestatem dicendi, id. jest dozwolonćm, licet; licitum est (niekiedy w połączeniu dla wzmocnienia pojęcia: licitum concessumque est), id. odnośnie do ludzkich i boskich praw: ius fasque est, id. dozwól mi pan mówić, tua pace, cum bona tua venia, gratia dixerim, na w. Gic. gdy pogoda, zatrudnienia, zdrowie dozwolą, si per tempestatem, per occupationes, per valetudinem licuerit, na w. Gic. gdy okoliczności dozwolą, si res sinerent, Liv. 4,57. gdy charakter (indywidualny) nie dozwoli, si natura non feret, Gic. jak dalece prawa dozwalają, quoad per leges liceat, id. nie jest dozwolonćm, indignum vero, improbum est; nefas est; non par est, na w. Cic. dozwolić sobie co (pozwolić sobie co), non dubito aliquid facere, Cic. – dozwolony, licitus; concessus ; permissus, Cic. list d. =. dozwalający, venia, potestas per literas data; dać komu takowy, per literas alicui aliquid concedere, permittere; n. p. gdyby było dozwolo-uem, si licitum esset; si fas esset; si

concessum esset; si licorct, id. Uwaga : licet odnosi się do ustaw ludzkich, fas est, odnosi się do ustaw bożych; concessum est, jest ogólnćm i zamyka w sobie obydwa poprzedzające, zob. Doederl. V. p. 167.

Dożyć, doczekać się czego za życia, n. p. sześćdziesiątego roku dożyć, annos sexaginta natum esse; pervenisse ad sexagesimum annum, Cic. spodziewam się tego jeszcze dożyć,

id me vivo futurum esse spero, na

w. Cic. dożyłem czasów, incidit aetas mea in ea tempora, Cic. tudzież przez: videre, Cic. dożyliśmy w naszym wieku wielu świetnych zwycięztw, multas clarissimas victorias nostra aetas vidit, Cic. Mil. 28, 77. (spodziewam się) mara nadzieję, że wy i dzieci wasze jeszcze wiele dobrego dożyją, spero multa vos vestrosque liberos bona esse visuros, ibid. 78. abyśmy tego dożyli, bogowie na nasz wiek to zachowali, quod nostrae aetati dii dederunt, ut videremus, Liv. 1,19. obym dożył tego dnia, utinam eum diem viderim, Cic. Ati. 16,11,1.- d. = dopełnić żyjąc pewnego kresu, dokonać życia, n. p. dożyć 100 lat, centum annos complere, Cic. d. – przestać żyć, exspirare, Liv. animam efflare; vitam finire, Cic. dożyliśmy (dopełniliśmy żyjąc kresu), satis superque viximus, id. Tuse. 1,45,109. zob. Doczekać.

Dożynki, zob. Dorzynki.

Dożywić, do śmierci lub do pewnego kresu wyżywić, dochować, sustinere, sustentare, tueri, alere aliquid usque ad mortem, ad tempus quoddam; o zwierzętach, n. p. bydło, psy, konie, pecus, canes, equos alere usque ad mortem, ad tempus quoddam.

Dożywocie, possessio alicuius rei ad mortem durans ; – ius possidendi aliquid ad mortem; – utrzymanie dożywotne , η. ρ. otrzymać, datur alicui beneficium pecuniae, quo per omnem, per reliquam vitam fruatur, adiuve-tur; także: salarium annuum, Suet. annuum stipendium; annua pecunia; lub samo: annua, id. Tib. 50. Wespa-zyan wyznaczył pierwszy greckim retorom (mowcom) dożywocie, 100.000 sesterców ze skarbu, primus Vespasianus Graecis rhetoribus annua centena (sc. sestertiorum) millia e fisco constituit, id. Vesp. 18. dać komu d. praebere alicui annua, id. Tib. 50. dia każdego senatora d. z 500.000 sester-

230    Dożywotni

ców wyznaczyć, ustanowić, senatorum cuique annua salaria quingena (sc. sestertia) constituere, Suet. Ner. 10.

Dożywotni, dożywotny, quod viventi non adimitur , n. p. muuus, sacerdotium ; – aeternus; sempiternus, Cie. perpetuus; – adv. dożywotnie, perpetuo, Cie. nic roczni, lecz d. sędziowie, iudices non in annum constituti, sed perpetua iurisdictione subnixi.

Drab-a, m. 1) podkonnik, giermek , calo, Cie. Hor. – 2) drągal, chłop tęgi, niezgrabny, w pogardl. znacz, homuncio; homo; n. p. co mówisz drabie ? quid ais tu, homo ? Plaut. bezwstydny drabie! furcifer! scelus! Ter.-

3)    posługacz, puer; famulus , Cie. –

4)    biegus, hultaj, włóczęga, erro (który bez żadnego celu włóczy się), Hor. Sat,- vagus; planus (szczególnie o o-szustach, którzy się po krajach włóczą) , Cic. jeżeli szybko z miejsca na miejsce się przenosi, jak gdyby miał co ważnego do czynienia, do załatwienia, ardelio, Phaedr. 2,5,1. także : qui circum fora vicosque vagus est, na w. Plaut. Mil. 2,5,14. – 5) piecho-tnik, pieszek, piechota w szachach, latro, Ovid. latrunculus, Sen. miles gregarius; pedes.

Drabant, straż boku, custos corporis, Nep. Liv. stipator corporis, Cic. satellites (w związku), Nep. Liv. opis: milites armati, qui corpus alicuius custodiunt, Cic. Mil. 25, 67. milites, quos suae custodiae causa habere aliquis consuevit, Caes.B.C. 1,75. milites, quos suae custodiae causa circum sea-liquis habere consuevit, ibid. 2, 40. milites corporis custodiae assueti, Curt. 3,

9,4. za cesarzów rzymskich: cohortes praetoriae, Suet, milites praetoriani , The. tudzież samo: praetoriani; póżniój za czasów cesarzów: protectores, Amin. 14, 7. o wojsku prywa-tnćm, kosztem monarchy utrzymywa-nćm: domestici milites , Vopisc. scholares , Cod. Juat. alae scholares , Sul-

Drabina

pie. Sev. królewscy drabanci, stipatores et satellites regis, Juat. 13,4,18. cohors regem comitari assueta, Curt. 8 , 13 , 20. stipatores corporis regii, Muret, za czasów Rzpltćj : cohors praetoria, Caes. Romulus miał 300 dr. Romulus trecentos armatos ad custodiam corporis habuit, Liv. 1, 15. Tarkwi-niusz otoczył się dr. Tarquinius armatis corpus circumsepsit, ibid. 49. jeźdźcy galijscy, których J. jako dr. (straż przyboczną) około siebie mieć zwykł, Galli equites, quos Juba suae custodiae causa circum se habere consuerat, Caes. B. C. 2,40. Galba rozpuścił korpus Germanów, który cesa-rzowie niegdyś za dr. (straż przyboczną) około siebie mieli, Galba Germanorum cohortem aCaesaribus olim ad custodiam corporis institutam dissolvit, Suet. Galb. 12. cudzoziemców uczynić swemi d. (strażą przyboczną), barbaris corporis custodiam committere, Cic.Tusc.5,70. mieć dr. około siebie, satellitum turba stipatum esse, Curt.

Drabarz, rodzaj wielbłądów, dro-medar (δρίμα;, w póżniejszój łacinie: dromedarius), dromas-Sdis, Liv. dromedarius , Hieron. Camelus dromas; Camelus Bactrianus, Linn.

Drabina, drabinka, drabka, scalae (bardzo rzadko używa się w Sing.), Caes. Tat. Liv. n. p. dr. do murów przystawić, scalas admovere muris, Caes. apponere muris, Tac. applicare moenibus, Curt. po dr. na mury wy-lóżć, scalis transcendere muros, Liv. scalis admotis in murum eniti, escendere ; dr. w celu szybkiego przypuszczenia szturmu do miasta, kazać przygotować , scalas ad repentinam oppugnationem urbis fieri iubere, Caes. dr. do góry postawić, scalas erigere, Tac. – dr. u wozu, drabie, paries scalari forma compactus, na w. Vitr. 10,

8,1. wielka dr. wozowa, magna scala vehicularis; dr. przy tórturach, equuleus , Cic. Tuse. 3, 28, 67. – drabinka.

Drabiuiarz

231

Jrabka, scalae minoris modi; dr. z podporą, z podstawkiem, scalae erismate fultae, Vitr. patibulum, Non. -dr. pleciona, machina scansoria e funibus facta, na w. Vitr. 10,1,1. dr. w stajni nad żłobem, crates , Cat. praesepia, Coi. przen. coś ogromnego, olbrzymiego, niezgrabnego, immanis; vastus; ingens; immensus, Cic. colosseus, Plin.

Drabiuiarz, 1) qui scalas conficit ; – 2) chrząszcz, na którego pokrywach kresa jest, nakształt półdrabi-ny, cerambyx scalaris.

Drabiniasty, wóz, plaustrum scalare.

Drabować, 1) kłusać, ire; incedere, Cic. za kim, vestigia alicuius sequi; na koniu, equo vectum sequi aliquem ; za wojskiem, citato equo subsequi exercitum; o szybkim biegu czworonożnych zwierząt: currere,Hm\ Sat. – o jeżdżcu: vehi equo citato; albo: citato gradu vehi; – v. transit, drabować konia, ujeżdżać go kłusem, e-quum fingere, Hor. ep. 1,2,64. cou-dócefScere equum, Cic. w ujeżdżalni: in gyrum ducere equum, Cic. off. 1, 26, 90. – 2) zob. Czesać; – 3) zob. Besztać.

Drabski, od draba, pedester; pe-des-Itis; zresztą przez Genitiv. Sing. lub Plural. wyrazów pod artykułem Drab podanych.

*Drachma, zob. Dragma.

Drąg, do podnoszenia, dźwigania, podważania ciężarów, vectis ligneus

aut forrcue ; longurius , Varr. Caee. –

dr. do zawarcia drogi , kobylice, rogatki , repagulum, Cic. – dr. usiłować co z miejsca poruszyć, vectibus subtectis conari aliquid loco commovere, Cic. Verr. 4, 43, 95. – przen. drągal; zob. Bałwan 5).

*Dragan, dragon, 1) rodzaj lekkićj kawaleryi, levis armaturae eques, Liv. eques desultorius, Reich, tudzież: di-machae-arum-m. (δ’.μάχαι), Curi. 5,13,

Drapać

8. equites, qui proeliis ex equis saepe desiliunt ac pedibus praeliantur, Caes. B.G. 4,2.- 2) dragan brudny, gatunek kulików, Charadrius hiaticu-la, Ijinn. – draganek, ptak z gatunku kulików, tringa pusilla litorea; – 3) draganek, ziele, dracunculus, Plin.-dragański , dragoński, od dragouii, regiment dragoński (dragonów), schola equitum desultoriorum.

Dragant, ziele, kozłowe ciernie, Astragalus Tragacantha, Limi, guma, klej , sok z tego , tragacanthum.

Drągarz, tragarz, zob. Drążnik.

*Dragma, drachma, ósma część uncyi, ćwierć łuta , drachma, Cic.

*Dragmowy, drachmowy, od drachmy, przez Genit, od drachma-ae (δραχμή).

^Dragoman, tłómacz u Turków, interpres, Cic. Fam. 10,11.

*Dragon, zob. Dragan.

*Drama, z Greek, sztuka teatralna, drama-atis, Auson. fabuła, Cic. fabulae, quae ad scenam componuntur, Quint. treść, osnowa dramatu, powieść, bajka, ztąd wydać albo wystawić dramę na scenie, dare fabulam, albo: docere, Cic. przen. co to za komedya , co to za rzecz dziwna ? quae est haec fabula? zob. Bajka.

^Dramatyczny, dramaticus, Dio-med. scenicus, Cic. sztuka, poezya dr. ars dramatica, scenica; poesis sce-nica; – adv. dramatycznie, scenice, Quint. dramatica ratione.

*Dramatyk , poeta dramatyczny

(nauczyciel), qui praecepta cie fabulis

scribendis, docendis proponit, tradit.

*Dramatyka, nauka dramatyczna, nauka o dramie, ratio, praecepta artis scenicae.

Dranica, deska darta, Szczepana, asser fissilis, rudis et impolitus.

Drapać, drapnąć, zaclrapnąć, 1) właść. radere; scalpere (paznokciami i zębami drapać); scabere (skrobać, trzćć, aby świąd ze skóry oddalić);

232    Drapacz

fricare (trzeć); perfricare (mocno trzćć),

n. p. drapać się po licach, radere genas, Cic. drapać się po uszach, aures radere, Quini, uszy tylnemi nogami drapać (sobie), aures pedibus posterioribus scabere, Plin. drapać się po głowie, caput scabere, Hor.Sat. scalpere, Juv. perfricare, Gin. ziemię nogami drapać, terram pedibus scabere, Plin. koty drapią, feles unguibus radunt, scalpunt, petunt; – drapać się (po u-szaeh) po głowie, właść. aures scabere , Plin. – 2) przen. być w kłopocie, mieć kłopot, haesitare; laborare; dubitare, Cic. pióro drapie, penna radit chartam; wino drapie (po gardle), vinum asperum est, austero sapore est; drapać się dokąd, przedzierać się, eniti, sumina ope niti, ut perveniam , quo jtendo.

Drapacz, 1) drapieżca, drapieżnik, zdzierca, qui exprimit, extor-quit aliquid ab aliquo, Cic. qui per vim capit aliquid, id. – 2) zły skrzypek , qui male, parum scite fidibus canit;- 3) rodzaj rośliny, cnicus, albo: cnecus-i, Coi. Plin.

Drapaczka, łaziebne naczynie do chędożenia ciała, strigilis, Plaut. Gic. Ilor.

Drapak , 1) zdarta miotła, detritae scopae;- 2) drapaka dać, drapnąe, uciekać, pierzchnąć , prysnąć, in pedes se coniicere , Ter. se conferre, Plaut. in fugam se coniicere, se dare, Cic. in fugam effundi, Liv. praecipitem se fugae mandare, Caes. se abripere, Liv. se proripere; avolare, Cic. fugam capessere; aufugere, id. o żołnierzach , opuszczających chorągiew: sigua deserere, ‘Tac. o koniach : equi excussis habenis erumpunt, citato cursu se abripiunt; także: equi velut effrenati incerto cursu feruntur , Liv. 37, 41.

Drapanie, 1) rasura, Coi. fricatio, Plin,- 2) prędki bieg, fuga effusa, Lir,.

częściej przez verba; zoh. Drapać?.

Drasnąć

Drapanina, łupieztwo, drapieztwo, zdzierstwo, raptus; rapina; compilatio; expilatio, Cic. praedatio, Tac. także: vexatio; vis; rapinae, Cic. wreszcie przez verba, jak n. p. compilare; expilare, i t. d.

Drapicbrust, zob. Drab 4).

Drapież, 1) raptus; rapina; compilatio (jeżeli o więcej osobach lub rzeczach jest mowa) ; expilatio, Cic.-

2) rabunek, praedatio, Tac. wyjść na dr. raptum, praedatum exire; tudzież: ire praedatum, Plaut. aliena bona e-reptum ire, id. Pers. 1, 2, 11.- 3) złupiona rzecz , raptum, (u Poetów także: rapina) , Liv. dr. w wojnie, praeda, Cic.

Drapieżca, drapieżnik, raptor, Tac. direptor; ereptor, Cic. także : expilator; praedo; praedator, id. na publicznćj drodze, latro , id. drapieżcy, latrocinium (jako banda) qui una latrocinantur, id. off. 2, 11, 40. więcćj na sposób drapieżców niż wojowników, latrocinii magis, quam belli more, Liv. drapieżcy świata, raptores orbis, Tac. Agr. 30. nadto drapieżca: homo rapax, Cic. h. praedae inhians; h. praedae, rapinae cupidus, avidus.

Drapieżnica, harpyia, Sidon.

Drapieżność, rapacitas, Cic. praedae aviditas, Liv. praedae cupido, 0-vid. praedandi cupido, Tac.

Drapieżny, rapax, Cic. praedatorius , Liv. naród, gens latrociniis assueta , Curt. adv. latronum, praedonum more, ritu; dr. ptak, avis rapax, Cic. dr. zwierzę, bestia rapax, Plin. bestia praedatrix, Ammian.

Drapieztwo, rapina, Cic.

Drapieżyć, rapinas facere, Cic. na gościńcu, latrocinari, id. często, latrocinia agitare, Tac. Ann. 12, 24. w wojnie, praedari, Cic. na morzu, piraticam facero, id.

Drapnąe, zob. Drapać.

Drasnąć i zadrasnąć, 1) właść. le-

viter vulnerare · stringere, /sten. cl. tak,

Dratwa

aby krew szła, scarificare, Plin. kogo czćm, leviter scindere, stringere, incidere aliquid aliqua re; taicie: scarificare aliquid aliqua re, Plin. kula drasnęła go w głowę, glans plumbea caput strinxit; dr. się w rękę, manum stringere, leviter vulneraro; dr. kogo pałaszem, gladio alicui vulnus leve inferre, Caes. infligere, Cie. facere, Plaut,- 2) przen. dr. kogo, ex occulto, improviso perstringere aliquem, Bau. tudzież: oblique perstringere aliquem, Tac. Ann. 2, 55. carpere, Quint. vellicare, Cie. obliquis orationibus carpere aliquem, Suet. Domit. 2.

Dratwa, filum tortum, crassius; przysłów, szewcze pilnuj dratwy, ne sutor supra crepidam! Plin. 35, 10, 36, §. 12. te memento in pellicula, cerdo, tenere tua! Mart. 3, 36, 6. quod sis, esse volis nihilque malis, id. 10, 47, 12.

Drążek , parva pertica ; pertica pusilla.

Drążkowy, przen. n. p. radzea, consiliarius nomine, non re; qui nomen consiliarii sine honore habet; albo po starożytnemu: consiliarius codicillarius, na w. Cod. Theod.

Drażnić kogo, lub się z kim, irritare ; inflammare ; incendere; stimulare; acuere; sollicitare; concitare; incitare; impellere; adhortari; provocare; inducere; commovere; permovere, Cie. tudzież: sollicitare aliquem ad iram, Tac. concitaro aliquem in iram, Quint. alicuius iram irritare, Lio. con-

cire, Ter. oxacuore, Nep. aliquem ir-

ritare, exacerbare, Liv. lacessere, Cie. obelży wemi mowy , maledictis , iniu-riis provocaro aliquem, Cie. – przen. n. p. sława d. nas, dulcedine quadam gloriae commovemur, Cie. Arch. 10, 24. umiejętności d. młodocianego ducha, artes ingenia puerorum irritant, id. de rep. 1, 18. podobnie: haec studia adolescentiam agunt, id. Arch. 7, 16. ambicyą czyją d. ambitionem a-

Dręćzyć    233

licuius incitare, commovere, id.

Draźliwość, natura, ratio alicuius rei irritabilis; tudzież: irritabilitas, App. animus ad accipiendam offensionem mollis, Cie. Att. 1, 17. fastidium, id. Fam. 2, 16, 2. iracundia, id. umysł łatwy do wzruszenia, animi mobilitas, Sal. Cat. 49,4. d. niewieścia, iracundia muliebris, Liv. 10, 23.

Drażliwy, quod facile movetur, excitatur, pellicitur; quod motum affert, na w. Cie. = skłonny do gniewu, irritabilis; acer; iracundus, Cie. być d. facile irritari posse , id. on jest nieco drażliwszy, iracundior est paullo, lior. Sat. acriculus est, Cie. Tuse. 3,17, 38.

Drążnik, baiulus, Cie. onus humeris portans, Curt. sustinens, na w. Cie. lignifer, Orelli inscr.

Dręczarnia, 1) carnificina, Cie. torquendi, cruciandi locus; – 2) zob. Dręczenie.

Dręczenie, cruciatus, Cie. excruciatus , Prud. moeror (zgryzota), id. carnificina; tormentum; supplicium, id. d. się (=d. ciała), castigatio voluntaria, quam quis ipse sibi iniungit; moeror ; angor; aegritudo crucians, laboriosa ; aerumna, Cie. tudzież przez verba.

Dręczyć, torquere; vexare ; cruciare , Cie. excruciare (mocno), Ter. stimulare, Cie. discruciare, id. = męczyć, excarnificare, Cie. M. D. 3, 33, 82. cruciatu, suppliciis afficere aliquem; cruciatus admovere alicui, Cie. najokropniej, ultimis suppliciis affice-

re aliquem, IAv· d. się, se cruciare^

se macerare; se afflictare, Ter. dzień i noc d. się, dios uoctesque torqueri, Cie. Att. 7,9,4. drugiego, cruciare, stimulare ac pungere aliquem dies noctesquc, id. Rose. Am. 2, 6. byćd. boleścią ciała, dolore corporis cruciari, dc. głodem, fame cruciari, id. nadto d. się, cruciari; discruciari; excruciari; torqueri, Cie. d. się – ciało swoje biczować, dręczyć dobrowolną po-30

234    Dręczyciel

kutą, corpus suum, se ipsum castigare , dure, aspere habere; d. się = gryźć się, zgryzotami być dręczonym, moerere; in moerore iacere, Cic. in moerore esse, Ter. moerori dare animum ; aegritudine affici, Cic. bardzo, moerore urgeri, affligi, id. moerore macerari, Plaut.

Dręczyciel, qui cruciat, excruciat aliquem, na w. Cic. także: carnifex, Cic. cruciator, Arnob. 1. p. 23. tortor, Cic. przen. vexator, Cic. dręczy-cielka, quae cruciat, excruciat, vexat aliquem.

♦Drelich, drylich, gatunek grubego płótna, linteum trilix.

Drepcić, lepićj: dreptać, deptać, trepidare , Ter. trepide concursare, Phaedr. 3,5,2. minuto passu progredi.

Dreptanie, trepidatio, Liv.

Dreszcz, horror, Cic. d. mię przechodzi , bierze, horror me perfundit, Cic. lub samo: perhorresco; exhorresco , id. mocny dr. mię przechodzi, corpore perhorresco, id. ingens horror perstringit me, na w. Liv. 1, 25. wskróś mię dr. przechodzi, toto corpore perhorresco, Cic. Caecil. 13, 41. horror me perfundit, id. Atł. 8, 6, 3. dr. mię bierze na płacz matek, na sliańbienie· Westalek, lamentationem matrumfamilias, \exationem virginum Vestalium perhorresco, id. Cat. 4, 6,

12. przejął wszystkich dr. horror cunctos cepit, Liv. skryty dr. horror arcanus , Tac. Oerm. 40. dr. wzbudzający , horrificus , Cic. Celi. horribilis; horrendus, Cic.

Drętki, austerus; acer; asper; gravis; saevus; ferus; vehemens;praegelidus, Coi.

Drętwieć, zdrętwieć, odrętwieć, rigescere, Phn. obrigescere,Cic. przen. stupescere; obstupefieri; obtorpescere, Cic. torpescere, Plin. obstupescere, Liv. ze strachu, prae metu obtorpescere, torpere, id.

Drętwik, ryba, torpedo, Cic.

Drganie

Drętwy, zdrętwiały, rigidus ; rigens (z zimna) , Cic. dr. oczy, rigentes, recti, fixi oculi; dr. = bez czucia, nieczuły, obstupefactus, Cic. stupidus, A. ad H. torpens; torpidus, Liv. =nieruchomy, immobilis, Tac.

Drewienko, drewko, ramentum, Plaut. Bacch. 4, 4, 29. exigua pars ligni fissi; coculum, Paul. Diae.

Drewnia, drewnianka, drewnik, zob. Drwalnia.

Drewniczy, lignator, Caes. Liv. lignarius, Liv. abiectarius negotiator, Fest. lignicida, Varr.

Drewniany, ligneus, Cic. e ligno; ligneolus, Cic. Q. Fr. 3, 7.

Drewnieć, in lignum mutari; zob. Drętwieć.

Drewnisty , lignosus , Plin. ligneus, id.

Drewnik, 1) zob. Drewniczy;- 2) zob. Drwalnia.

Drewno, lignum, Cic.

Drewutnia, zob. Drwalnia.

Drgać, drgnąć, tremere; contremere; contremiscere, Cic. intremiscere, Plin. micare, Cic. Liv. drgają mu kolana, genua ei tremunt, Sen. tudzież: palpitare, Cic. o umierających u Ovid. nogą, ręką d. pedem, manum raptim retrahere ; drgają we mnie wszystkie członki, spasmo laboro; o-mnibus artubus contremisco, na w. Cic. de or. 1, 26, 121. drgam na ea-łćm ciele, totus tremo horreoque, Ter. Eun. 1, 2, 4. toto pectore tremo, Cic. niektórym drgają kolana, gdy chcą mówić, quibusdam tremunt genua dicturis, Sen. drgającą ręką pisać, vacillante manu scribere, epistolam exarare ; list d. ręką pisany, epistola li-terulis vacillantibus scripta, Cic. Fam. 16, 15, 2.

Drganie, tremor, Cic. z zimna, mrozu, horror, Ovid. częste i prędkie poruszenie, palpitatio, Plin. repentinus et brevis motus; = konwulsye, convulsio, spasmus, Plin. tudzież: vibra-

Drób

Droga

235

tio, Fest. iactatio, Gol. drg. światła, vibratus ignium, Marc. Cap. drg. głosów, motus sonorum, Cic: drg. serca, palpitatio cordis, Plin. palmus , Τ. t. ktoś ma drg. serca, cor alicui salit, Plaut. Cas. 2,6, 62. drg. ócz, oculorum palpitatio, Plin.

Drób, bestiae volatiles , Cic. pecus volatile; volucres vernaculae, Varr. aves cohortales, Col. cortis aves, Mart. jeżeli się go tuczy, altiles, Plin. h. n. 10, 50, 139.

Drobianka, intrita, Plin. z Chleba i wina, intrita panis e vino, id. 9, 8, 9.

Drobiazg, drobiażdżek, zob. Bagatela; o małych ludziach, homunculi; homulli, Óic. pulli homines; dzieci , liberi; pueri parvuli; lub samo: parvuli.

Drobić, minutatim comminuere a-liquid; minutim concidere, Cic. interere aliquid, Cat. chlćb do mlóka, panem interere in lacte, Varr. przysłów. niemieó co wstawić ani co wdro-bić = non habeo, unde vivam; albo: cui neque res est, neque spes bona ulla, Sal. Cat. 21, 1. przen. comminuere; diminuere; dividere, Cic. concidere, Col. dissecare, Plin. scindere, Sen. minutatim diffindere aliquid, lub samo: diffindere,discindere aliquid, Cic.

Drobnieć, minui; imminui; contrahi, Cic. exiguum, minutum, pusillum fieri.

Df obniuchny, drobniutki, drobniu-sieńki, drobniuteńki, pusillus; perparvulus-, valde exiguus ; perexiguus;

pullus; minutus , Cic.- drobniuchno, adv. tudzież : drób – ko, drobniuś – ko, drobuiut-ko , perexigue ; minute, Cic. dr. pismo, literae minutales, Vopisc. literae minutae, Plaut.- zob. Drobny i Drobno.

Drobno, adv. minute; n. p. dr. pisać, minutas scribere literae, na w. Cic. bardzo dr. minutissime scribere, Plin. ep. 3,5, 17. dr. tłuc, minute

terere, Col. minute contundere, Cat. dr. pokrajać, minute concidere, Cic. dr. połamać , minutim frangere aliquid, Plin. dr. porąbać, minute caedere, concidere.

Drobnomierz, micrometrum, T. t.

Drobność, 1) parvitas, Cic. exiguitas, Caes. exilitas, Cic. także: brevitas (o wzroście, postawie ciała), Caes.- 2) zob. Bagatela.

Drobnostka, zob. Bagatela.

Drobnowidz, microscopium, T. t. widzieć co przez d. armatis oculis spectare aliquid, Ruhnk.

Drobny, parvus; pusillus; exiguus, minutus, Cic. subtilis; tenuis; parvulus; pusillus, id. dr. litery, literae minutae, id. literulae minutae, Plin. dr. rybki, pisculi minuti, Ter. parvi, Cic. dr. ziarnka, minuta, parva grana, id. dr. pieniądze, nummi minoris notae, Suet. Oct. 75. albo samo : nummuli; dr·, deszcz, pluvia tenuissima;- przen.

n. p. dr. człowiek, pusillus, minutus homunculus, homuncio ; dr. wzrost, statura haud magna , Plaut. parva,

A. ad H. dr. (drobiazgowy) handel, mercatura tenuis, Cic. off. 1,42,151. dr. handel prowadzić, mercaturam tenuem facere, na w. Cic. promiscua et vilia mercari, Tac. Germ. 5. drobny handel prowadzący , qui, quae tenuem mercaturam facit, merces minutim divendit; w rozumieniu rzym. caupo; propóla, Hor. Sat. także: institor, Liv. dr. szlachta, patricii minorum gentium, Cic. Fam. 9, 21, 2.

dr. rzeczami się zajmować , levibus

rebus operam dare; in levibus rebus versari; leves res agere, tractare, Cic.

Dróciarz, zob. Drótownik.

Droga, 1) właść. via, Cic. iter, Col. Ceis. dr. ciała niebieskiego, via, orbita corporis coelestis; – poboczna dr. ścieżka, semita, Cic. trames, id. Sal. wązka dr. (w górach), callis, Liv. krótsza dr. via proxima et quasi compendiaria ; compendium viae, Plin.

236

Droga

Droga

lub samo: compendium, Tac. tudzież: trames compendiosus, Just. iter compendiosum , App. którędy dr. idzie, pervius, Liv. gdzie są, dwie dr. bivium, Virg. gdzie się trzy dr. schodzą, trivium, Cic. gdzie są cztery dr. quadrivium , Catuli, miejsca nie mające dr. avia, Tac. co z daleka drogi leży, devius, Cic. prosta, otwarta, równa, ujeżdżona, szeroka dr. via directa, aperta, patens, plana, trita, lata, id. wygodna dr. iter facile et expeditum, Caes. dobra, pewna, bezpieczna, publiczna dr. via bona, Cat. tuta, Cic. via publica, Plaut. krótka, daleka, przepaścista, stroma, via brevis, longa , praeceps, ardua, Cic. wązkie i strome drogi, viae artae et praecipites, id. nierówna, kamienista, przykra, skalista, bardzo zła dr. via aspera , confragosa , inexplicabilis, Liv. saxis impedita, Gurt. deterrima, Cic. przez ulewy popsuta, iter imbri corruptum , Hor. Sat. uciążliwa (niełatwa do przebycia), iter difficile (opp. iter expeditum), Caes. ślizka, nieujeżdżo-na, tajemna, via lubrica, inculta, occulta , Cic. bardzo długa, niepewna, niebezpieczna, via perlonga, infesta, plena periculorum , insidiarum , id. prostą drogą, recta via, Plaut. Ter. recta (sc. via), Cic. recto itinere, Curt.-pół drogi, medium spatium, Caes. w połowie dr. a medio fere spatio, id.

B. C. 3,46. podobnie: ex medio itinere, ibid. 1,59. brukować, kamieniami wysypowaó dr. viam munire, sternere, Liv. dr. torować, viam patefacere, Caes. Liv. Tac. iter patefacere, Cic. robić, viam facere, Liv. aperire,Sal. dr. sobie mieczem torować, ferro viam facere, Liv. 4, 28. aperire iter ferro, Sal. Cat. 58, 7. patefacere ferro iter, Just. 2,13, 6. viam ferro invenire, Tac. Hist. 4,20. zwycięztwem, victoria patefacere viam, Liv. 9,23. przez tłumy nieprzyjaciół mieczem sobie dr. toro-

wa6 , ferro viam facere per confertos

hostes, id. 22,50. siłą, vi viam facere , id. torować sobie dr. do czego (przen.), aditum sibi ad aliquid comparare , Cic. Att. 2,17. wybierać się, udawać się w dr. viae se committere; in viam se dare, id. inire, ingredi viam ; ingredi iter, id. inire iter, Curt. być w dr. in via, in itinere esse, Cic. nie znać, nie wiedzieć dr. viam nescire, non nosse, Ter. imperitum esse viae, itineris; zejść, zboczyć z dr. de via, ex itinere excedere, Caes. a via reeedere, Liv. de via declinare, deflectere, Cic. via degredi, Liv. komu wskazać dr., na dr. naprowadzić kogo , viam alicui monstrare, Cic. albo: semitam monstrare alieni, Plaut. ducem esse alicui viae, itineris, na w. Cic. in viam reducere aliquem (więcej przen.), Cic. błądzącemu dr. wskazać, erranti viam monstrare, id. ojf. 3,13, 55. którą dr. mam iść, puścić się, quam viam insistam? Ter.Eun. 2, 3,

2. quam viam ingrediar, ineam ? Cic. jesteś na dobrćj dr. rectam instas viam; rectam viam ingressus es, Plaut. dokąd prowadzi, idzie ta dr. quo fert haec via? Curt. dr. dużo się skrzywia, kołuje (ma wielki zakręt), via habet longiorem anfractum, Nep. Eum. 8 , 5. dr. prowadzi, idzie do Persyi, Indyi, Apulii, via fert in Persidem, iter ducit, est in Indiam, Curt. via fert in Apuliam, Liv. do Babilonu, hac via adeunt Babylonem, Curt. dr. która z Rzymu do Neapolu prowadzi, via, qua itur Roma Neapolim, Cic. dr. która ztąd do Indyi prowadzi, via, quae est hinc in Indiam, id.fin. 3,14,

45. puścić się dokąd drogą, iter aliquo movere , Liv. 10, 20. convertere, Caes. B. G. 7,56. dirigere, Plane, ap. Cic. Fam. 10,11,2. habere, Cic. Att.

8. tendere, intendere, Liv. flectere, Virg. lądową, iter petere terra; nie wiedział, którą dr. miał się puścić, ignarus, quod iter petiturus esset, Liv.

44, 2. oclby<? clalolc^ <3r. longam viarn

Droga

237

Droga

conficere, Cio, Sen. 2, 6. o wojsku: longum iter conficere, Caes. spory kawał dr. ujść, multum viae processisse, Curi, postępować dr. viam sequi, persequi, Cie. postępować bezpieczną dr. tuta via incedere, Plaut. dr. zamknąć, iter sepire, obsepire, claudere, Liv. intercludere, Caes. są tylko dwie dr. sunt omnino duo itinera, Caes. B. G. 1,6. w, po drodze, inter viam, Cie. inter vias, Ter. in , ex itinere, Cie. puścić się inną dr. iter avertere,Liv. 21,23. albo: averti ab itinere, id. 22, 13. nasze legiony torowały sobie dr. przez Gallią do Hiszpanii wyniszczeniem Gallów, per Galliam legionibus nostris in Hispaniam iter Gallorum internecione patefactum est, Cie. Manii. 11,30, wejść komu w dr. obsistere alicui in via, impedire aliquem; stać komu w dr. obstare alicui, Cie. zejść komu z dr.

a)    właść. de via decedere alicui, Caes.

b)    przen. = unikać zejścia się z kim, congressum alicuius vitare, fugero, na w. Gic. aditum alicuius defugere, Caes. albo samo: vitare aliquem , Cie. lior. idź swoją dr. abi! discede! apage te! move te liinc! lub dosłownie: tu abi tuam viam, Plaut. Rud. 4,3. niech idzie swoją dr. eat! abeat! Ter. – 2) przen. n. p. dr. cnoty, via virtutis, Sal. życia, via vitae, Hor. zboczyć z dr. cnoty, declinare de via virtutis; lub samo: deficere, desciscere a virtute, Cic. sprowadzić kogo z dobrćj dr. depellere aliquem a recto cursu , Hor.

S(it. 2, 6, 78. powrócić na dobrej, dr.

in viam redire, Ter. Cie. dr. do dostojeństw jest łatwą, iter pronum ad honores, Ptin. ep. 8,10,3. tym krokiem otworzono sobie dr. do konsulatu, eo gradu via ad consulatum facta est,Liv. otworzyć komu dr. do dostojeństw, munire alicui ad honores viam, Cie. pozwólmy mu naszemi drogami postępować, patiamur illum ire nostris itineribus, id. Q. Fr. 3, 3,4. dr. prawa,

via iuris, ibid. 1, 2, 3. iść, postępować swoją dr. suam viam persequi; suum institutum tenere, na w. Cic. iść dr. prawa, lege agere, Cic. rzecz jest na bardzo dobrćj dr. res perbono est loco, id. Alt. 6,1,3. droga = sposób, via; iter; aditus, Cic. n. p. mam pewną dr. i pewny sposób do wywiedzenia się o ich wszystkich przedsięwzięciach, habeo certam viam atque rationem, qua omnes illorum conatus investigare possim, Cic. Verr. 1,16,48. mniemał , że jest tylko jedna dr. do uratowania się, unam viam saluti esse ratus, Liv. 37,11. pierwszy odkryłem tę dr. primus hanc viam inveni, Ter. Eun. 2, 2, 14. najpewniejszą dr. do uszczęśliwienia jest cnota, certissima via felicitatis est virtus; obrać sobie dr. viam inire; rationem inire, Cie. różnemi dr. postępować , non idem sequi, id. non eandem, diversam inire rationem, na w. Cic. tudzież: diversa sequi, Hor. Sat. natura jednemu tę, drugiemu ową dr. wskazała, aliud alii natura iter ostendit, Sal. jest jeszcze inna dr. na którój się, niech użyję tego wyrazu, zakraść do serc pospólstwa możemy, est alius quoque quidam aditus ad multitudinem, ut in universorum animos tamquam influere possimus, Cic. off. 2, 9,31. postępujmy tą drogą, którój się zawsze najznaczniejsi mężowie trzymali, teneamus eum cursum, qui semper fuit optimi cuiusque, id.derepi. 1,2. prostą, prawną drogą dostąpić czego, honeste,

honesta ratione aliquid adipisci , con;

sequi. – W mowie biblijnój droga znaczy, a) o Bogu: consilia; ratio; institutum, providentia; lux divina; b) o ludziach: consilia; vitae institutum ; vitae ratio ; vita, Cic. – 3) w sposobach mówienia: dzień drogi, iter unius diei; lub samo: iter; także: diei cursus , Plin. 4, 13, 27. o dwa dni dr. być od kogo oddalonym, bidui (sc. spatio) abesse ab aliquo loco, Cic. także ;

238    Drogi

bidui spatio abesse, Plane, ap. Cie. Fam. 10, 17, 1. dziesięć dni dr. via decem dierum, Nep. dr. mleczna, via lactea, Ovid. orbis lacteus, Cie. Somn.

3. circulus lacteus, Plin. galaxias-ae, Macrob. dr. żwirowa, via lapidibus strata, munita , manu facta; także: via aggregata, na w. Curt. viae agger, Tac. Hist. 2, 24. trames aggregatus , na w. Tac. Ann. 1,63. zakładać, viam lapide sternere, consternere, Plin. viam aggerare, na w. Tac,-dozorca dróg, curator viarum, Cie. Suet, życzyć komu szczęśliwój drogi, profecturum, discessurum aliquem verbis prosequi, na w. Cie. Cat. 2,1. dokąd droga? quo iter inceptas? Plaut. quo iter tendis, intendis, Liv. szczęśliwa dr.! iter bene vertat! lub: bene ambula! bene rem gere! Plaut. Mil. 3,

3,62. swoją drogą, separatim; priva-tim, Cie. seorsum, Ter. singilatim; ge-neratira, Cie. także: sua sponte; ultro, Cie. per se, Caes. tudzież: privato suo consilio, Nep. żołnierze wykonali swoją dr. to, co za dobre uznali, milites per se, quae videbantur, administrabant, Caes. B. C. 1, 32. ty swoją dr. tua causa, tua gratia; propter te, Cie.

Drogi, 1) wielce poważany, carus; carissimus; dilectissimus; suavissimus, Cio. – 2) kosztowny, carus (opp. vilis), pretiosus; magni pretii, Cie. być dr. maguo pretio stare, Hor. Sot. carum esse, Cie. – adv. drogo, care; magno, Cie. kupić co dr. care, male emere, id. magno pretio comparare aliquid, Suet, sprzedawać co drożój, pluris vendere aliquid; kupić co o połowę drożój, jak, dimidio carius emere aliquid, quam, Cie.

Drogość, 1) abstract. zob. Drożyzna; – 2) concret. summa annonae caritas, Cie.

Drojki, nimis dulcis; dulcissimus; praedulcis, Plin.

Dromedar, zob. Drabarz.

Drop, plur. dropie, ptak, tarda,

Drożyć

Plin. Otis tarda, Linn.

Dropiaty koń, equus albus maculis rubris sparsus.

Drót, 1) filum metallicum; żelazny, srebrny, złoty, mosiężny dr. filum ferreum , argenteum, aureum, ex orichalco ductum; – 2) d. do pończochy, acus textoria, reticularia; bacillum textorium.

Drótować, filis metallicis constrin-gSre, vincire.

Drótownia, dróciarnia, mola, in qua massae aeneae extenduntur, unde fila metallica ducuntur.

Drótownik, dróciarz, 1) filorum metallicorum ductor, extenuator – 2) qui fracta vasa filis metallicis constringit, vincit.

Drótowy, e filis metallicis factus; dr. strona, chorda aenea; plur. fides metallicae; dr. sito, cribrum e filis aeneis factum; dr. krata, reticulum aeneum, Fest.

Drozd, ptak, turdus, Plin. 10, 25, 36.

Drożdżany, faecatus; faeculentus, Coi. drożdżysty, faeci similis.

Drożdże, rozcieki kisnące, faex; Plin. sedimentum (wszelkie męty), id. crassamentum (gęsty osad), Col. chlób na drożdżach, panis faece fermentatus , Plin.

Drożeć, zdrożeć, podrożeć, pretio augeri; drożeje, annona ingravescit ; rerum pretia intenduntur.

Dróżka, trames (opp. via, krótsza dr. c/. Cie. Phil. 13, 9, 19); semita (wązka dr.) ; callis (ścieżka przez gó-rę); jeśli z głównój drogi sprowadza: deverticulum, Cie.

Dróżnik, curator viarum.

Drożny, viatorius , η. ρ. dr. powóz , vehiculum viatorium.

Drożyć, co, augere; intendere; maiorem facere; amplificare, Cic. n. p. pretium alicuius rei amplificare, Col. intendere, Tac. pretium alicuius rei efferre, Varr. dr. się, 1) magno pre-

239

Drożyna

tio vendere; – 2) se, animum erigere (opp. animum contrahere, demittere).

Drożyna, via mala, angusta; iter malum, angustum , Sal.

Drożysko, via deterrima, CVc. iter valde difficile, Caes.

Drożyzna, caritas; caritas annonae; inopia frugum, frumenti, rei frumentariae ; annonae difficultas, Cic. annonae gravitas, Tac. bardzo wielka d. summa annonae caritas, Cic. podczas bardzo wielkićj dr. in summa annonae caritate, id. w tym roku była bardzo wielka dr. annus in summa caritate fuit, id. Verr. 3, 93, 216. dr. dokucza ludowi, annona urit populum, Veli, fatigat populum, Tac. sprawić dr. annonam flagellare, Plin. użalać się, uskarżać się na dokuczającą dr. saevitiam annonae incusare, Tac. Ann. 2, 87. zapobiegać dr. inopiae frumentariae mederi, Caes. dr. znośniejszą czynić , penuriam temporum frumento sustinere, Coi. po wielkićj dr. nastąpiła nagle wielka taniość, magna repente vilitas annonae ex summa inopia et caritate rei frumentariae consecuta est, Cic.Manii. 15. 44.

Druch, zob. Drużba.

Druchna, paranympha, Isidor.

Druczek, zdrobn. od druk, lite-rae minutae, Cic. literulae minutae, Plin.

Druczyć, ćwierczeć, fritinnire, Varr. ap. Non. p. 7,15. minurire, Sidon. ep. 2, 2.

Druczysko, literae tetrae; litera-rum formae tetrae, turpes.

Drugi, secundus-a-um; alter-a-um, Cic. n. p. kocha mię jak swego drugiego ojca, me sicut parentem alterum diligit, id. Kleomenes mienił się być dr. Werresem, Cleomenes se alterum Verrem putabat, id. Katulus, prawie drugi Laelius, Catulus, paene alter Laelius, id. być drugim Ka-millem, Camillo non succedere, id. każdy drugi, secundus quisque, po dr. raz, iterum , id. – Uw. secundum,

Drugi

bardzo rzadko się używa, Liv. 7, 3. Varr. ap. Non. – secundo, również bardzo rzadko, Cic. Phaedr.- drugiego rodzaju, gatunku, secundarius, Col. Plin. żołnierz dr. legionu, secundanus, Liv. Tac. jeden i drugi, unus et alter, Ter. Gic. jeden stracił syna, drugi sprzedał , alter filium perdidit, alter vendidit , Ter. jeden składa winę na dr. alter in alterum causam conferunt, Liv. 5,11. jeden drugiemu pomagał, alter ab altero adiutus est, Cic. także w Plur. jeśli się mówi o dwóch par ty ach, kładzie się: alteri-alteri, id. jedni-drudzy; któiy drugiemu zgubę gotuje, qui alteri exitium parat, id. jeżeli się ugodę z drugim zawrze, si cum altero contrahas, id. dziejopisarze, poeci, mówcy rozweselają jeden drugiego, rerum scriptores, poetae, oratores, alter alterum (nie alius a-lium) delectat. U Cezara i późniejszych pisarzy stoi zamiast alter niekiedy α-lius, co ze związku dopióro drugiego ozuaczać może; alter jak w G-r. “τερος oznacza drugiego tego samego gatunku ;- jeżeli jest mowa o więcćj lub o dwóch partyach, w przeciwieństwie do jednego stoi: alius , alius; alii, a-lii; u. p. jeden (jest) gorszy niż drugi, alius alio nequior, Cic. jedno po , za drugićm, aliud ex alio, id. oszukan-stwo idzie jedno za drugićm, fallacia alia aliam trudit, Ter. Andr. 4,4,39. jeden żyje tak, drugi owak, alius a-liter vivit, Cic. jeden po drugim, alius post alium, Sal. jednym to , drugim owo zdaje się dobrćm, aliud aliis videtur optimum, Cic. na tćm-na drugićm miejscu, alibi – alibi, Liv. jednym tu, drugim owdzie kopać kazać, alios alibi fodere iubore, id. drudzy = inni (άλλοι), alii; jedni*, drudzy, niektórzy, alii – alii – nonnulli – quidam, Cic. alii – alii – aliqui, Plin. jedni, drudzy, reszta, alii – alii – reliqui, Cic. jedni, drudzy, naj więcćj , alii – alii – plerique, Caes. jedne , drugie , jeszcze inne,

240

Druk

Drukarz

niektóre (w rodź. żeńs.), aliao-partim-aliae – quaedam, Cic. podobnie: aliae – quaedam – plures – multae, Tac. jedni, drudzy, jeszcze inni, niektórzy, alii -alii – alii – nonnulli, Cic. i aliqui, Plin. jedni, drudzy, alii-quidam, Ldv. alii-pars, Tac. Sal. znajduje się także: pars – alii i alii – pars obok alii – alii; tudzież: pars – pars, Sal. Cat. 2, 1. Sal.Jug. 19,1. jeden po drugim byli zabijani, alii super alios trucidabantur, Liv. jeden pada na drugiego, alius super alium ruit, id. gdyśmy go już jeden dzień po drugim wyglądali, is quum unum iam et alterum diem desideraretur, Cic. lecz skoro jeden i drugi lubownik przybył, sed postquam amans accessit unus et alter, Ter. Andr.

1,1, 50. jedno w drugie wliczywszy, omnibus exaequatis; rationibus compensatis; następuje klęska jedna po drugiój, jedna wojna idzie za drugą, _ malum ex malo, bellum ex bello oritur, na w.Cic. aliud ex malo, Ter.Eun.5,

5,17. gdy wieszczek widzi drugiego, quum haruspex haruspicem viderit, Cic. od jednego domu do drugiego chodzić, ex domo in domum migrare, Nep. Często stoi drugi bez oznaczonego przeciwieństwa; n. p. drugi Werres, alter Verres, Cic. drugi Hannibal, alter Hannibal , Aurei. Viet, novus Hannibal, Cic. Phil. 13, 11, 25. on jest drugim Tyronem, alter est Tiro; albo: imago est Tironis, id. kochać kogo jak drugiego ojca, aliquem sicut alterum parentem diligere, id. drugi konsul, alter consulum, Liv. on drugi przyszedł, ille alter venit, Plaut. jeden w drugiego, alter alteri similis est.

Druid, pogański kapłan, Druides •ran, albo: Druidae-arum, Cic.div.l,ll.

Druk, 1) opis. przez verba: oddać co do druku, aliquid typis exscribendum, describendum curare; prelo subiicere aliquid, Ruhnk. typis mandare, Graev. wyjść z druku, edere,

emittere aliquid, Cic. typis vulgavi,

Bau. prodire, Ruhnk. do dr. przygotowany, prelum exspectare; typis exscribi, describi posse; pozwolić, zakazać drukować, libri edendi veniam, potestatem dare, negare; być w dr. sub prelo esse, albo: prelum exercere, Ruhnk. sposób dr. modus typorum, formarum; także: literarum formae et atramentum; czcionki dr. literae; literarum formae; typi; wolność dr. libertas , quae animo sentias literarum formis describendi, typis mandandi; albo: libertas sentiendi quae velis et quae sentias literarum formis exscribendi ; dać wolność dr. ingenia liberare; koszta dr. impensae typogra-phicae; sumptus in librum typis exscribendum faciendi, facti; papier do dr. charta typographica; omyłka dr. mendum, erratum typographicum; error typographicus; operarum mendum, error; wielka omyłka dr. vitium typographicum ; spis omyłek dr. index eorum, quae typothetae, operae neglexerunt, omiserunt, peccarunt; operarum menda notare, Wyttenb. który błędy dr. wyszukuje, mendorum ty-pographicorum auceps; książkę z o-myłek dr. oczyścić, librum ab operarum erroribus purgare; wiele omyłek dr. pozostało, multa operarum vitia relicta sunt; druki, plur. plagulae typis exscriptae.

Drukarczyk, 1) officinae typogra-phicae alumnus, na w. Tac. Ann. 15,

34. – 2) qui operam suam locat typo-grapho; plur. operae typographicae, Ruhnk.

Drukarnia, officina typographica; typographeum.

Drukarski , typographicus ; dr. prasa , prelum typographicum; farba dr. atramentum typographicum.

Drukarstwo, ars typographica; ars libros typis exscribendi, aeneis formulis describendi.

Drukarz, typographus; libros typis,

literarum formulis exscribendi artifex.

Drukować

241

Drukować, n. p. płótno, linteo formas, figuras imprimere; linteum impressis formis pingere ; książkę, librum typis exscribere, literarum formis describere; książkę własnym nakładem drukować, librum suis impensis , sumptibus describendum curare; właśnie teraz drukują w Paryżu So-foklesa, Parisinis typis quum maxime exscribitur Sophocles; to na 3 do 4 arkuszach wydrukować można, hoc tribus quattuorve plagulis imprimi (describi) potest; książkę wybornie dr. kazać, librum magnificis typis in lucem edere, Bentl. splendidis typis librum exscribendum curare, Ruhnk.

Drukowanie , labor typographi-cus; zresztą przez verba.

Drumla, zob. Brumla.

Drużba, 1) dziewosłąb, paranymphus, Venant. – 2) imiennik, gentilis, Cic. Tuse. 1, 16, 38.

Druzgotać, zdruzgotać, perfringere; discutere, Liv. comminuere, Sal. conterSre, Plin. elidere, Caes. disii-cere, frangere aliquid, Cic. aliquid cum strepitu frangere in minutas partes ; głowę zdr. caput elidere, Liv. 21, 45.

Drużka , zob. 1) Druchna;- 2) Dróżka.

Drużyna, comitatus; comites; stipatio, Cic. albo: qui eunt, proficiscuntur cum aliquo; quos nobiscum ducimus; quos secum habet aliquis, id. d. propretorów, prokonsulów po prowin-eyach, asseclae, id. Fere. 1, 25,65. przyl>yć z wielką d. magno comitatu venire, Caes.

Drwa, plur. ligna, Plin. ep. ligna arida, flammae concipiendae apta; iść po d. lignari, Caes. ligna petere.

Drwal, co drwa przedaje , lignarius, Liv. 35,41.

Drwalnia, stabulum lignis con dendis; lignarium, Pallad, lignaria.

Drwić, 1) żartować, cavillari, Cic.-2) d. z kogo, z czego, ridere, deride-

Drzący

re, irridere, ludere, cavillari, Cic. «) ludibrio habere aliquem, aliquid, Ter. β) aliquem nihili putare, nihil curare; aliquem negligere, contemnere , Cic. rem nihil curare; rem contemnere, id. haud in magno discrimine ponere a-liquid, Liv. susque deque habere aliquid, Plaut. fastidiosum esse alicuius rei, Cic. Brut. 70, 247. γ) ludere, ludificari, Cic.

Drwiuka, drwina, zwykle w liczb. mnog.’drwinki, drwiny, irrisio; illusio ; ludificatio ; cavillatio; ludibrium, Cic. d. sobie robić z kogo, ludibrio habere, Ter. ludificari, irridere, cavillari aliquem, Liv.

Drwinkarz, irrisor, Cic. derisor, Hor. Sal. ludificator, Plaut. d. uszczypliwy, ubliżający, cavillator, Cic. natrętny, irrisor petulans, id. także: homo iocosus, Farr. homo multi ioci, ad iocandum aptus, Cic.

Drwinkowanie, cavillatio, Cic.

Dryada, nimfa leśna, nympha silvicola; = Dryas; Hamadryas, Ovid.

Dryblas, 1) homo procera statura;- 2) bellua immanis, Cic.

Drygać, podrygać, exsilire, Cic. frequent. exsultare , id. subsultare, Plaut. przen. z uciechy d. gaudio exsilire; laetitia exsultare, Cic.

Drygant, equus mas; equus admissarius , Coi. albo tylko: admissarius, id.

Drygawka, 1) repentinus et brevis motus; = palpitatio, Plin. – 2) ster, wiosło, gubernaculum, Virg. A. 3,859.

*Dryjakicw, lekarstwo przeciw tru-ciznie, theriaca; theriace , (Οηί’.ακός), Plin. 29, 4, 21.

Dryudać, vacillare; d. czem, pendens aliquid huc illuc movere, fluctuare ; pedem, manum raptim retrahere.

Dryndulka, drendulka, gatunek małych pojazdów do najmowania, cisium, Cic. Rosc. Am. 7, 19.

Drżący, tremebundus, tremulus, 31

242    Drzączka

Cic. trepidus, Virg. trepidulus, Plaut.

Drzączka, 1) tremor, Cic. ze zimna , horror, Ovid. d. mnie napada, contremisco; exhorresco ; horror me perfundit; poetycznie: tremor, horror occupat membra mea, artus meos;- 2) febris frigida;- 3) roślina, Briza, Linn.

Drzazga, assula, Plin.

Drzeć, 1) rumpere; scindere; discindere ; findere ; list d. epistolam rumpere, disciudire; włosy, zęby, e-vellere capillos, Phaedr. dentes, Cela. d. coś do siebie, ad se rapere aliquid, Cic. suknię d. vestem descindere, Ter. d. na kawałki, dicerpere, Liv. concerpere, scindere, conscindere, Cic. rękami d. co, manibus discerpere aliquid, Liv. 1, 16. piórze d. carpere, findere plumas; drzeć, także: usu deterere , Plin. conterere aliquid, Cic. książkę przez czytanie, librum legendo conterere, id. przez ustawiczne u-żywanie, assiduo usu terere aliquid, Lucr. drzeć się, rumpi, Cic. dirumpi, Plaut. abrumpi (odedrzeć się); scindi, Ovid. suknie drą się, vestes scinduntur, id. deski, łaty d. ligna, asseres findere, diffindere; d. łyka, delibrare arborem, Coi. przen. oblata occasione bene uti; non praetermittere occasionem quaestus faciendi; d. z kogo pasy , discerpere, conscindere aliquem; przen. drzeć kogo, zwykle: drzeć kogo ze skóry, omnibus bonis et fortunis aliquem expellere, Cic. d. kogo po uszach , vellere aurem alicuius, Virg. przen. (o złym śpiewaku, muzyku i t. p.), aures offendere, Cic,-2) drzeć się = mocno krzyczeć, clamare; clamitaro; clamorem edere, tollere; conclamare (o kilku); vociferari (w gniewie, boleści), Cic. głośno, mocno, exclamare; exclamare maius; magnum clamorem tollere, id. o mówcach: summo clamore dicere , Plaut. tudzież samo: clamare; latrare, id. z całego gardła, voce intenta et maximo nisu clamare; teraz niektórzy mówcy

Drżeń

już nie mówią, lecz się drą, latrant iam quidam oratores, non loquuntur, Cic. Brut. 15,58.- 3) d. się z kim (d. z kim koty), lacessere, vexare, ludificari, cavillari, Cic. ludibrio habere aliquem, Ter. wwyższ. stopn. pungere, mordere, figere aliquem, Cic. ten, co lubi się. z drugimi drzeć: petulans (opp. modestus), id. d. się ze wszystkimi, omnibus invitis facere aliquid, id. także: cum contemptu, dolore, iu-iuria omnium facere aliquid; d. się z kim, także: discordare cum aliquo, Tac. d. się z sobą, discordare inter se, Ter. ten co się drze, discors, Cic. bardzo się drą z sobą, maxima est inter eos animorum dissensio; omnis concordia animorumque consensio inter eos sublata est, id.- 4) drzeć, im-pers. n. p. drze mnie w członkach, crucior, torqueor intestinorum, artuum doloribus, na w. Cic. w brzuchu, torminibus crucior, laboro, Plin.

Drżćć, także: drżyć, tremere; contremere; contremiscere (zadrżóć); intremiscere , Plin. od zimna, strachu, horrere, Cic. d. we wszystkich członkach, omnibus artubus contremiscere, id. de or. 1, 26, 121. drżę na całóm ciele, totus tremo horreoque, Ter. Eun. 1, 2, 4. toto pectore tremo, Cic. niektórym drżą kolana, gdy chcą co mówić , quibusdam tremunt genua dicturis, Sen. drżćć przed rózgami i to-porami dyktatora, virgas ac secures dictatoris tremere atque horrere, Liv. 22,27. niedrżę nato niebezpieczeństwo, hoc ego periculum non extimesco, Cic. Fam. 12, 2, 1. drżącą ręką pisać, vacillante manu scribere , epistolam exarare; list w ten sposób pisany, epistola literulis vacillantibus scripta, ibid. 16, 15, 2. ziemia drży, terra intremiscit, Plin. 2, 79,81. zob. także Drgać.

Drzemlik, drzymlik, Falco Aes2-lon, Linn.

Drżeń, rdzeń, medulla, Cic. opti-

Drżenie

Dubeltówka

243

ma pars arboris, Plin.

Drżenie, tremor, Cic. z zimna, mrozu, horror, Ovid. ziemi, terrae motus, id. serca, palpitatio cordis, Plin. palmus, F. t. ktoś ma d. serca, cor alicui salit, Plaut. Cas. 2, 6, 62.

Drzewce, drzewiec, hastile, Nep. przen. zamiast: lanca, hasta, Cic. lancea, Tac. Hirt. Suei. tudzież: cuspis, Liv. sarissa (cxptszx u Macedończyków), Liv. 9, 19. falarica (u Sagunt-czyków), Liv. 21, 8, 10. iaculura; pilum, Caes. B. G. 1, 25.

Drzewczyk, zob. Dzierlatka.

Drzewisty, arborum ferax, dives; arboribus abundans; lignosus , Plin. 13, 19, 34.

Drzewko, arbuscula, Coi. Boże d. abrotonum, (άβρότονιν) Plin.

Drzewkowaty , arboris speciem habens, referens; arboreus , Plin. 16, 36, 65.

Drzewny, arboreus ; żaba d. Ka-na arborea, Linn. calamites, Plin. o-pis. rana parva arborem scandens atque ex ea vociferans, id. 32,8, 29. czerw d. toredo , tarmes – itis , Vitr. Tarmes pulsatorius, Linn.

Drzewo, 1) arbor (arbos, poetycznie), Cic. d. leśne, arbor silvestris; silvatica, Plin. d. owocowe, pomus, Plin. arbor pomifera, Coi. arbor frugifera, Liv. d. żywota , Thnia , Linn.·

2) d. budulcowe, materia; materies, Cic. d. opałowe, ligna arida, flammae concipiendae apta ; albo tylko: ligna, Plin. d. okrętowe, materia navalis, Liv.- 3) d. liściowe, arbores frondentes , Plin. d. iglaste, arbores conigerae , coniferae, Virg. pinetum, Plin. Ovid.· 4) d. krzyża świętego, lignum sanctae crucis.

Drzewojad, Aconitum, Linn.

Drzewolom, strages arborum vi tempestatis prostratarum, eversarum.

Drzwi, plur. ostium (ogólne wyrażenie na każde drzwi albo otwór do d. podobny); ianua (d. domu jako o-

twór do wchodu lub wychodu); foris, zwykle: fores (skrzydła d. zwyczajnych) ; valvae (skrzydła d. w większych budynkach szczególn. świątyni); jeśli tyle znaczy co próg: limen (szczególnie u poetów zamiast: ianua, fores, ostium) n. p. wejśó do d. intra ianua intrare, Plaut. d. otworzyć, limina pandere, Virg. za d. kogo wyprosić , wyrzucić, wypchnąć , limine submoveri, Juv. d. w tyle domu , o-stium posticum; tajne d. pseudothyrum (opp. ianua), Cic. d. zamknąć, ianuam, fores claudere, id. fores occludere, Plaut. fores, ostium operire, Ter. zaryglować, occludere fores pessulis; pessulum obdere ostio, id. otworzyć, ianuam patefacere; fores aperire , Cic. fores patefacere; zamknięte d. nagle same się otworzyły , valvae clausae subito se ipsae aperuerunt, Cic. div. 1, 34, 74. bić wed. pukać, forem percutere, Liv. fores pellere, Ter. pulsare, ferire, Plaut. przy d. a ianua, ab ostio, Cic. pukało do d. foris crepuit, Ter. stać przed d. stare ad ianuam, Cic. ante ostium, id. wstąpić we d. in aditu consistere, Gurt. wyjść za d. pedem limine efferre, Cic. od d. do d. ostiatim, id. przen. wojna za drzwiami, bellum impendet; zima za d. hiems subest.

Drzwiczki, plur. turricula, Vitr. do pieca, ianua fornacalis.

Dnb, zwykle w liczb. mnog. duby, fabulae, Plaut. garritus , Sidon. sermones, Ter. cantilena, Cic. Att. 1,

19,8. duby pleść, prawić, deliramenta loqui, Plaut. Capt. 3, 4, 66. nugas agere, id. Men. Prol. 54. zob. Androny.

Dubas, mały okręt, okręcik, navicula ; navigium parvum, Cic. navigiolum parvulum, Hirt. navicula parvula, Caes. B. C. 3, 104.

*Dubelt, (lepiój , dwa razy tyle), alterum tantum, Cic.

*Dubcltówka, sclopetum duplici

244    Dubeltowy

tubo instructum.

*Dubeltowy (lepiej podwójny), duplex; duplus; geminus; geminatus; bipartitus, Cic. d. materya, duplex pannus, Hor. ep. d. żołd, stipendium duplex, Caes. d. piwo, cerevisia bis cocta, fortior; adv. dubeltowo, (lepiej podwójnie) , dupliciter ; duplo, Cic. = dwa razy, bis, id.

*Dubla (w grze kart), duplum; do-staó d. duplum perdere; daó d. duplo , dupliciter vincere; d. w bilarze, globus repercussus; zrobię d. repercussu , (repercussam) impellere sphaerulam.

*Dublet, res eiusdem generis duplex , geminata; eiusdem rei duplex, geminatum exemplum.

*Dublon, dukat podwójny, aureus maior; ducatus aureus duplex.

*Dublować, zdublować, duplicare, Cic. geminare aliquid, Ter. w ogólności = powiększyć, augere, Cic.

Duch (w przeciwieństwie do ciała), animus; mens. Uw. mens jest więcćj czynnie, animus więcćj biernie. Rzadko bierze się animus za mens, przy-najmnićj we wzorowej prozie.”W przeciwieństwie jest animus serce, albo duch i serce, mens, czysty duch bez serca. Philosophi „ mentem “ vocant principem animi partem, in qua ratio, consilium , iudicium inest, „animum” illam, in qua affectus est appetitus. Inni rozróżniają: „anima” est, qua vivimus , „animus” quo sapimus , Cic. Tuse. 3,5, 11. „mens” cui regnum totius animi a natura tributum est. Wyraz „ anima “ przychodzi wprawdzie u Sal. i u poetów złotego wieku, lecz nie należy go w prozie używać; u Cic. nie stoi nigdy zamiast „animus;” odpowiada on greek, ψυχή, πνεύμα, naszemu „dusza, dech;” Cic. sam mówi: animus anima continetur; animus ab anima dictus;- d. jest nieśmiertelny, animus immortalis est, id. nie tylko ciału trzeba pomagać, lecz

Duch

także duchowi i to jeszcze (więcej) bardzićj , non corpori soli subveniendum est, sed menti atque animo multo magis, id. Sen. 11, 36. duch ubóstwionego Cezara, anima Caesaris in coelum recepti, Suet. Caes. d. opuszcza ciało, animus ex’ corpore exit, corpore excedit, Cic. d. jest niewidzialny, animus non apparet, id. d. wyzionąć, oddać, animam deponere , Nep. edere, Cic. relinquere, Ter. efflare, Cic. exspirare, Onid.- wścislejsz. znacz, o różnych potęgach ludzkiego rozumu, animus; mens; ingenium (przyrodzone, duchowe zdolności), Cic. w duclm coś rozważać, considerare aliquid cura animo suo, id. secum in animo, Ter. reputare aliquid animo, cum animo suo, Sal. przewidzieć co w d. aliquid animo prospicere, Lio. praevidere, providere (rzadko), Cic. d. wzniosły, poetycki, słaby, ingenium excelsum, Plin. ep. magnum, eminens , Quini. poeticum, imbecillum, id. mocny d. ingenium forte, id. d. filozoficki, subtilitas in disputando, Cic. także samo: subtilitas, id. bez d. i smaku być, vecordem esse,’ Hor. Sat. 2, 5 , 74. posiadać wzniosłego d. alta quadam mente praeditum esse, Cic. Mil. 8,21. duchem i wykształceniem jaśniejący, ingenio et doctrina excellens, Cic. Liy. 4, 10. d. Leliusza zdaje się tchnąć nawet w pismach (jego), videtur Laelii mens spiraro etiam in scriptis, id. Brut. 24, 94. duch = eposób myślenia, stan umysłu, animus; mens, studium, Cic. szczególnićj w biblii, n. p. kto d. Chrystusa nie ma, ten prawdziwym wyznawcą jego mienić się nie może, qui non eodem, quo Christus, ducitur animo, verus cultor eius haberi non potest; d. dziecinny, pietas; pius in Deum animus, naw. Cic. spólność ducha, animorum , voluntatum similitudo, id. – właściwy sposób myślenia i działania, ingenium; indoles; mens, Cic. pod względem morał-

Duch

Duchowność

245

nego zachowania się, mores, id. n. p. d. narodu jest w ogóle dobry, ingenium populi in universum probum est, Katylina miał złego i zepsutego d. Catilina ingenio malo pravoque erat, Sal. Cat. 5, 1. d. wolności, libertatis amor; studium, Cic. d. wojenny, animus bellicosus; virtus bellica; bellicum studium (o wielu: bellica studia), id. d. czasu , ratio atque inclinatio temporum, Cic. Verr. 5, 69, 117. albo: saeculum, Liv. (nigdy: genius temporum, saeculi); taki jest d. czasu, ita se mores habent, Sal. Cat. 52,11. d. starożytności, vis antiquitatis, albo: spiritus vetustatis; naturalna barwa i d. starożytności, nativus color et succus antiquitatis; pisał w duchu Cycerona , Ciceronis more, modo scripsit; Ciceronem, Ciceronis rationem imitando exprimere conatus est; pojąć d. autora, mentem sensumque scriptoris assequi , intelligentia assequi; = śmiałość, odwaga, animus; spiritus; = całe usposobienie człowieka pod względem rozumu i zastósowania tegoż, ingenium; n. p. wielki, wzniosły d. homo magni, eximii ingenii; d. myślący, mens; d.Boży, mens divina; Bóg jest czystym d. Deus est mens soluta quaedam et libera, segregata ab omni concretione mortali, Cic. Tuse. 1, 27,

66. trzecia boska osoba, Duch święty , spiritus sanctus, August. – zjawisko, straszydło, visum; spectrum, Cic. duchy umarłych, manes; umbrae, id. lemfires, Ovid. larvae, Sen. nocne d. lemures nocturni, Hor. Sat. nigri,Pers. zly d. zob. Bies; adv. duchem, fulminis instar; admirabili , incredibili celeritate ; dać komu d. verberibus deformare aliquem; albo: male mulcare , Phaedr. aliquem in angustias adducere, compellere; aliquem angere , premere, urgere, Cic. dać sobie d. male, pessime accipi; albo: crabrones irritare, Plaut. Amph. 2,2, 75. w duchu, n. p. sobie życzy, tacitus a-

liquis aliquid sibi optat, Cic. wd. płakać, per silentium lacrimas profundere, Tac. Ann. 5, 53. narzekać, per silentium queri, ibid. 15, 1. martwić się, tacito moerore confici, tabescere, na w. Cic.

Duchowidz, theurgus, (θεοοργές) August, c. d. 10, 10.

Duchowieństwo, clerus, Teri, clericatus, Hieron. clerici; ecclesiastici; ordo sacer; sacerdotes.

Duchowny, 1) duchowy, per se vivens; corpore carens; quod sine corpore viget; quod sub sensus non cadit, Cic. spiritualis używane tylko w łacinie ko-ścielnćj; tudzież: incorporeus, Gell. i incorporalis, Quint. 1,10,116. d. ros-kosze, voluptates ab animo profectae et ad animum redeuntes; animi voluptates, Cic. używać d. roskoszy, a-niini voluptate affici, id. czysto d. i-stót nie mogli pojąć, animos per se ipsos viventes non poterant mente complecti, Cic. Tuse. 1, 16, 37.- 2) = kościelny, należący do shiżby bo· żćj, ecclesiasticus; sacer; ad ecclesiam, ad res divinas spectans, η. p. d. dobra, urzędy, bona, munera ecclesiastica, sacra; otrzymać urząd d. sacerdotium nancisci, Ruhnk. sąd d. iudi-cium, tribunal ecclesiasticum; władza d. potestas ecclesiastica; prawo d. ius canonicum, Ict. stan d. ordo eorum, qui res divinas , sacras administrant, lub samo : clericatus, Hieron. zostać d. a) pójść do klasztoru, in coenobium se abdere ; b) księdzem zostać, clericum fieri;- 3) d. jako subst. sacerdos; clericus; ecclesiasticus; sacrorum antistes; duchownie, adv. mente; animo; ingenio, Cic. n. p. nie zmysłowo, lecz d. (duchowo) coś spostrzedz, non sensu, sed mente cernere aliquid, id. d. być czynnym, animo, ingenio vigere; ingenium exercere, na w. Cic. d. (duchowo) być słabym, animo aegrotum esse, id.

Duchowność, w człowieku, mens

246

Duda

humana ; mens homini data , Ok. w związku także samo: mens, id.

Duda, 1) pl. dudy, naczynie skórzane , utriculus, T. 1. – 2) zob. Du-darz;- 3) głupiec, homo stultus, ineptus; homo rusticus, Cie. truncus, Plin. caudex; stipes, Cie.

Dlldać, utriculo cantare.

Dlldarz, gajda, co gra na gajdach, utricularius, Suet. Ner. 54.

Dudek, 1) ptak, upupa (έ’ποψ), Plin. – 2) przen. głupiec, desipiens; insipiens, Cie. stolidus, Ter. stultus ; fatuus; stipes, caudex; bardus; blennus , Plaut. na d. kogo wystrychnąć, aliquem infatuare, stultum reddere , Cie. w najwyższym stopniu: adigere aliquem ad insaniam; de mente deturbare aliquem, id. zostać d. stultum fieri; infatuari; deseri a mente; de mente deturbari, id. śmierdzący d. homo putidus ; – 3) pieniądz , grossus argenteus.

Dudki, 1) zob. Duda 1.- 2) zob. Multanki; – 3) płacz , skwierczenie , ploratus, Cie. d. stroić, se parare, se comparare ad ploratum; plorare, lacrimare , ciulare, cogitare.

Dudlić, misere, parum scite cantare tibiis.

Dudu, w pospolitej mowie tylko używane w sposobie mówienia: ani dudu, n. p. o nim, o tern, desperata est res; de hac re actum est, na w. Cie. o pieniądzach ani dudu, silentium est de pecunia, na w. Cie. pecunia periit, occidit, abiit.

*Duet, (śpiew dwóch osób), duarum vocum cantus, duorum concentus.

Dukać komu albo na kogo, assiduum hortatorem esse alicui, ut… Cie. Att. 1,11,1. aures alicuius obsidere, Liv. 40, 20.

*Dukat, ducatus aureus, Ruhnk. zwykle: aureus; solidus.

*Dukatowy, n. p. złoto d. aurum probum, verum.

Dukwieć, nad czóm, incumboro

Durzyć

ad , in aliquid ; multum operae ponere in aliqua re; operam et laborem in aliqna re consumere, Cie.

Dulki, są to po dwa kołki w burcie dla każdego z flisów, między które kładą pojazdy, kiedy niemi robią, scalmus (σκαλμός), Cic. Br uf. 53,196.

Duma, 1) zob.Buta; dumnym się okazywać, intoleranter se iactare; –

2) zastanawianie się, meditari aliquid; cogitare aliquid do aliqua re; commentari aliquid; – 3) dumka, elegia ; carmen elegiacum ; elegidion , Pers.

Dumać, in cogitatione defixum esse, Cie. or. 3,5,17. nad czóm, cogitationes in aliquam rem conferre; mentem directam habere ad aliquid, Cie.

Dumanie, meditatio; commentatio; cogitatio, Cic. reputatio, Plin.

Dumny, zob. Butny; Pyszny.

Dupa, pars posterior, postica, a-versa; tylna część ciała u ludzi, natis , plur. nates-ium-f. Plaut. Pers. 5, 2, 66. podex-lcis-m. Hor.

*Duplika, w sądownictwie, iterata responsio.

^Duplikat, drugi egzemplarz czego , literae duplices ; literae eodem exemplo.

Durak, zwykle dureń, zob. Błazen 2.

Durniać kogo, maledicta dicere; coniicere, Cic. probra iacSre in aliquem , Tac. fundere, ingerere, cumulare maledicta in aliquem, id.

Durnowaty, cui sunt sensus hebetes , obtusi, tardi; przen. hebes ; hebes ad intelligendum; obtusus; tardus ; stupidus; desipiens ; insipiens; stultae mentis, Cic. być d. mente imminuta esse, Sal. Jug. 65,1. stupidum esse, desipere, Cie.

Durny, stultus; socors, Cic. stolidas, ‘fer. desipiens; vecors, Cic. adv. stulte , Cic. stolide , Liv.

Durzyć, 1) zdurzyć, odurzyć kogo , infatuare aliquem, Cic. aliquem occaecaro, inducere , pellicere , deci-

Dusić

Dużo

247

pere, ludificari, id. = ludibrio habere aliquem, Ter. dać się odurzyć, se induci, decipi pati, na w. Cie. albo tylko: occaecari, capi; falli, Cie. – 2) vertiginem facere, Plin.

Dusić, 1) kogo, spiritum elidere, Ceis, fauces elidere, Ovid. trucidare, Cie. fauces alicui interprimere, interstringere, Viant. Suet., suffocare aliquem, Oie. intercludere alicui animam, spiritum, Liv. powrozem, strangulare aliquem , Cie. d. się, suffocari, Cie. intercluditur mihi anima, Liv. spiritus ; intercluso spiritu exstingui, Curt.-

2)    d. kogo, co , – gnieść kogo , co , premere, pressare aliquem, aliquid, Plaut. comprimere, aliquem, aliquid;-

3)    zob. Dosmażyć;- 4) d. = coś w u-kryciu , bez użytku trzymać, tacitum tenere aliquid, Cie. – 5) d. gasić, opprimere; comprimere; reprimere, Cie. ogień, ignem restinguere, Cie. opprimere, Liv. – 6) d. co, zob. Du-kwieć nad czem; – 7) d. flaszę , = piciem być zajętym, occupatum esse bibendo; haerere in lagena; – 8) dusi mnie kaszel, tissire, tussi laborare, vexari; – 9) d. gąsiora (w mowie że-glarskićj), navem arenis, scopulo haerentem detrudere, in altum propellere.

Dusza, animus; anima; mens, Cie. z głębi d. ex animo; vere, id. całą d. toto animo, Plin. ep. toto pectore, ut dicitur, Cie. Tuse. 2,24,58. ciałem i d. przykładać się do umiejętności, penitus se dedere alicui studio literarum, id. w głębi d. intimo animo; penitus;

kogo z d. kocliad , kaorot milii łilitjuis

in medullis ac visceribus, id.Phil.l, 15, 36. boleć w d., boli mnio d. ex animo, intimo animo, vehementer do-loo, na w. Cie. opuściła go d. animam edidit, efflavit, Oie. wierzyć w nieśmiertelność d. animum immortalem esse, credere, id. tudzież: censere, animum semper permanere, id. nikczemna d. animus pusillus, id. wielkość d. animi magnitudo, amplitudo,

altitudo; w wyższ. stopn. animi excellentis magnitudo, id. choroba d. animi morbus, aegrotatio; mentis morbus, aegrotatio (opp. corporis morbus), Cie. spokojność d. animi tranquillitas; animus tranquillus; status animi quietus et placatus; animi quietas, id. moje drogie d. vos, carissimae meae animae, Oie. Fani. 14,14, ‘2. żywej d. nie było, nullus homo; nemo, id. barda d. w ubogićm ciele, stulta et mendica arrogantia ; egestas insolens, fastus miser; Bogu d. winien, α) innocens ; innoxius, Cie. β) nimis stultus, socors; = głowa, człowiek, η. ρ. trzysta dusz , trecenta capita; = d. w żelazku, ferrum, quod instrumento leviganti candens inditur, Lunem. = d. przedsiębiorstwa jakiego, principem esse alicuius rei agendae, Liv. 4,48. nervum esse rei gerendae, Gurt.

Duszek, tylko w sposobie mówienia : duszkiem wypić, uno spiritu, uno haustu ebibere, educere lagenam, na w Plaut.

Duszka, właść. animula, Sulpir. ap. Cie. przen. jako wyraz pieszczotliwy, animulus, Plaut. Cas. 1,1,46.

Duszuo , 1) aestuose, fervide; jest d. sol aestuat, Coi. 11, 2, 69.- 2) d. jest (mi), spiritus laborat, aegre ducitur ; arcte meat; – 3) d. mi jest, subraucum fieri.

Duszność, raucitas, Ceis. Plin. ravis, Plaut. d. dostać, albo: d. pada na piersi, raucum fieri, Plaut. irraucescere, Cie. ua d. umrzeć, intercluso

spiritu exstingui.

Duszny, 1) aestuosus, Plin. fervidus , Curt. suffocans, Cie. spiritum intercludens, Liv. – 2) do duszy należący, n. p. d. zbawienie , animi salus, Cie. jeśli się mówi w ogóle: animorum salus, id.

Duszyczka, zob. Duszka.

Dużo, 1) multus, Cie. bardzo d. permulti; plurimi, id. tudzież: pleri-que; szczególnie uNep. i Tac. bardzo

248

Dużość

Dwór

fl. jeźdźców z Gallii, equites numero plurimi e Gallia, Cic. także: frequens; frequentes; n. p. d. słuchaczów, frequens auditorium, Plin. ep. teatr, gdzie się bardzo d. ludzi znajduje, theatrum frequentissimum, Cic. – 2) dużo ? quot? dużo ich jest? quot sunt? Plant.

Dużość, magnitudo, Cic. amplitudo; ambitus; spatium (z pojęciem ubocznóm szerokości, rozległości, objętości) , id. względnie wysokości: altitudo , proceritas, id.

Duży, magnus ; amplus ; grandis, Cic. spatiosus, Coi. zob. Wielki.

Dwa, dwaj, dwóch, dwie, dwoje, duo-ae-o; bini-ae-a (po dwa, dwóch i t. d.) n.p. (po) dwa listy, binae litterae, Cic. nie umió dwóch zliczyć, bis bina quot sint, non didicit, id. Λτ. D. 2,18,

49. d. dni, biduum, id. d. roki, lata, biennium, id. dwóch mężów, duumviri (jeżeli rzeczywiście towarzystwo, a zatem jedne moralną osobę stanowią); dwa, dwie i t. d. = podwójny, duplex; n. p. są dwie siły duszy albo dusza ma d. sił, duplex est vis animorum atque natura, id. dwa razy, bis, Cic. dwa razy tyle, altorum tantum , id. tudzież: bis tantum, Piant. Cic. d. razy dawać, dać, duplum, alterum tantum dare, na w. Cic. dwa razy większy, mniejszy, duplo maior, minor, id. raz lub dwa razy, semel atque iterum (nigdy: semel aut bis), id.

Dwadzieścia, dwudziestu, vigin-ti, Cic. jeżeli następuje subst. które się tylko w plur. używa, viceni-ae-a, Caes. po dwadzieścia, po dwudziestu, viceni-ac-a, id. dw. razy, vicies, id.

Dwakroć, 1) bis, Cic. – 2) eliptycznie zamiast dwakroć st.o tysięcy, ducenta millia.

Dwanaście,dwunastu, duodecim, Cic. przy subst. które się tylko w plur. używa: duodeni-ae-a, Caes. Cic. po dwanaście, po dwunastu, duodeni-ae-a, id. d. razy, duodecies, Cic. d. razy większy, mniejszy, duodecim partibus ma

ior, minor; o d. razy większy, mniejszy, duodecies tanto maior, minor.

Dwieście, ducenti-ae-a;przy subst. które się tylko w liczbie mnog. używają , duceni-ae-a; po d. duceni-ae-a; każdy dwusetny, ducentesimus quisque ; dwieście razy, ducenties , Cic. dwusetny, ducentesimus-a-um, Tac. dwakroć sto tysięcy, ducenta millia , Liv. dwakroć sto tysięcy razy, ducenties millies; dwakroć sto tysięczny, ducenties millesimus.

Dwojak, 1) zob. Bliźniak; Bliźnięta;- 2) sextans grossi (moneta).

Dwojaki, 1) duplicis generis; non unius generis; – 2) duplex (nie pojedynczy, o dwóch różnych rzeczach); duplus (jeszcze raz tak wielki); duplicatus , geminus (podwójny); binus; bipartitus, Cic. anceps (o nierozłącznój całości) , Omd. Met. 14,334. id. fast. 1,95. – adv. dwojako, dupliciter; bipartito, Cic. bifariam, id.

Dwoić się, 1) duobus modis duplicare, Cic. geminare, Ter. – 2) findi, Plin. diffindi, Cic. przen. flumen finditur, diffluit in duo brachia, na w. Cic. dzielić na dwie części, bipartire; bipartiri, Cic. bifariam dispartiri,P/aMi. dimidium facSre, Ter.

Dwoje, 1) adi. duo;-2) substant, jedno z dwojga stać się musi, necesse est sit alterum de duobus, Cic.

Dwójka, duo (neutr.), Cic. liczba, ‘binio-ónis, f. Isid.

Dwójlist, ziele, Ophrys-yos-f. (esptk), Plin. 26,15,93.

Dwójlistuy, duobus foliis.

Dwoisto, adv. geminatim, Diomed. p. 402.

Dwoistość , duplicitas, Lactant, op. dei 8. geminatio, Cic. de or. 3, 54 ,206.

Dwoisty, podwójny, ze dwu złożony , duplex ; geminus , Vire/, geminatus , Liv. 1, 25.

Dwór, 1) apertum, Liv. aperta-orum,

Plin. loca aperta, Caes. wyjdc* im dw 6r,

Dworactwo

exire foras; – 2) d. przy domie, miejsce otwarte, area (takie w połączeniu z domus), Plin. propatulum (wolne miejsce przed albo przy domie), Nep. Liv. wewnątrz domu, aula, Hor. Virg. otoczony budynkami: compluvium (u Rzymian, gdzie woda z dachów spływała) ; aula postica, posterior, extrema ; – 3) mieszkanie i posiadłość właściciela na wsi, villa, domus ac fundus domini pagi; albo tylko: praedium, Cie. służyć we dworze, domino pagi operam praestare; – 4) mieszkanie książęce, aula; regia, Cic. d. cesarski, aula Augusta, Marł. palatium, Ovid. palatina domus; być przy dworze, in aula esse, vivere, versari; – 5) książę z całą familią i świtą, aula , Tac. niekiedy oznacza tylko książęcia, n. p. otrzymywać rozkazy ze dwora, a principe , a rege iubetur aliquis facere a-liquid; d. francuzki, rex Francogal-lorum; albo: aula Francogallica; świta, słudzy królewscy, famulitium aulicum ; w dalsz. znacz, aulici; najznakomitsi dworzanie, purpurati , Gic. -6) magnificentia; splendor; apparatus; cultus, Cic. supellex ad ostentationem luxus comparata, Curi, wielki dwór prowadzić, uti cultu, paratu magnifico ; – 7) przysłów, fora ze dwora! apage te! abeas! absis! valeas! abi in malam rem! Ter. kiedy się pan śmieje, dwór wesoły- totum se fingere et accomodare ad domini arbitrium et nutum, na w. Cic. or. 8, 24.

Dworactwo, mos aulicus; aulae,

aulicorum ingenium.

Dworak, 1) zuakomity urzędnik przy dworze, aulicus, Nep. purpuratus , Liv. Cic. poufiiy, amicus regis, Nep. Liv. – 2) przen. a) homo versutus , callidus; – β) homo blandus, affabilis, Cic. civilis, Suet. – γ) homo ad fallendum, ad fraudem compositus.

Dwornie, aulico more; magnifice; magnificenter; splendide; laute; magno numero; magna frequentia; aulae

DwubrzmUjcy 249

convenienter, congruenter.

Dworuość, zob. Dworactwo; nadto : magnificentia aulica , apparatus aulicus, regius.

Dworny, numerosus; frequens, Cic. magiro numero.

Dworować, 1) in aula esse, vivere, versari;-2) se aulae convenienter gerere, se exhibere, se tractare ;-3) z czego, ludere, illudere, deridere, irridere, Cic. ludibrio habere aliquid, Ter. salse et facete iocari.

Dworowanie, 1) vita aulica; mores aulae convenientes, congruentes; vita aulae congruens, conveniens ;- 2) iocus; ioci; risus, Cic. lusus, Plin. ep.

Dworski, dworny, aulicus; u. p. adwokat, advocatus aulicus; urząd , officium , munus aulicum, palatinum; dignitas aulae; lekarz, medicus aulicus; urzędnik, muneri aulico praefectus, praepositus; bardzo znaczny, purpuratus , Gic. sługa, minister, famulus aulicus ; słudzy, służba, famulitium aulicum, Spart. in Sever.Q. dama, femina nobilis, illustris a regina, principe; ogród, viridaria palatii; horti regiae adiacentes; ogrodnik, topiarius aulicus, Cic. ad Q. Fr. 3, 1,2. sąd, iudieium aulicum; pies, canis villaticus, Coi. intryga, artes, machinae aulicae; znać dobrze intrygi d. vafras aulicorum artes recte tenere, Ruhnk. lokaj, pedisequus aulicus; gospodarstwo , administratio, cura praedii , villae; po dworsku, jako adv. aulicorum more, ritu, modo; – dworski

jako subet, minister, famulus aulicus.

Dworszczyzna, zob. Dworactwo.

Dworzanin, 1) puer nobilis, Cic. u królów: puer regius, id. dworzanie, puerorum regia cohors, Curi. – 2) zob. Dworak.

Dwubarwy, bicolor, Plin.

Dwubrzmiący, 1) duplicem vocem mittens, Cic. emittens, Liv. duplicem sonum edens, Ovid. dupliciter sonans;-2) ambiguus; anceps, Cic. wątpliwy, 32

250    Dwucalówka

dubius , id. d. odpowiedź wyroczni, ambiguum oraculum, id. d. wyrocznia, oraculum flexiloquum et obscurum, id. div. 2,56,115.

Dwucalówka, axis duorum digitorum; axis duos digitos crassus.

Dwucalowy, dwa cale długi, szeroki , duos digitos patens, na w. Caes. gruby na dwa cale , duos digitos, pollices crassus.

Dwucielny, duo corpora habens; bicorpor – Óris; bicorpórćus , Firmie, maik. 2; 12.

Dwuczęściowy, bipartitus, Cie. dwuczęściowo, bipartito, id.

Dwuczoły, bifrons-ntis, Virg. A. 7,180.12,198.

Dwudrutowy, bilix-Icis, Virg. A. 12, 375,

Dwudroże, bivium, Virg. A.9,238. adi. bivius, id. d. 11,516.

Dwudzielny, 1) bipartitus, Cie.·

2) bifidus, Ovid.Mei. 14,303. bisulcus , Ovid. Met. 9, 65. dwudzielnie, adv. bipartito, Cic.

Dwudzienny, duorum dierum; tudzież : bidui, Cic. in biduum, Ter.

Dwudziestka, numerus vicenarius.

Dwudziestkować , vicesimare; dwudziestkowauie, co dwudziestego karanie, vicesimatio,Capital. Macr.12.

Dwudziestobok, dwudziestokąt, figura viginti laterum (angulorum).

Dwudziestoletni, viginti annorum; o ludziach: viginti annos natus, Cic. vicennis; d. przeciąg czasu, vicennium.

Dwudziestościan, icosaćdrum.

Dwudziestówka, (moneta) denarius.

Dwufuntowy, bilibris, Hor. Sat. 2, 2, 62.

Dwugarncówka, bicongium vas; bicongius.

Dwuglosek, dwugłoska, diphton-gus, Isid.

Dwugłośny, duarum vocum; śpiew d. modi duabus vocibus descripti; ułożyć, duabus vocibus modos describere.

Dwunastokąi

Dwugłowy, biceps, Cic. bifrons, Virg. duo capita habens.

Dwugraniasty, dwukątny, binos angulos habens.

Dwujęzyczny, bilinguis, Plaut. Truc. 4, 3, 6. sq.

Dwuimienny, binominis, Ovid. Met. 14, 609. ‘

Dwukolovowy, bicfllor, Plin.

Dwukończysty, bidens; biceps, Ovid. bifurcus, Coi. bicornis, Virg. góra d. mons bivertex.

Dwukropek, colon; punctum duplicatum.

Dwukrotnie, adv. bis, Cic. daó d. duplum, alterum tantum dare, Cic.

Dwukrotny, adi. bis factus; bis repetitus.

Dwuksztaltny, biformis, Tac.Ovid.

Dwuletni, duorum annorum; duos annos natus ; biennis , Suet, bimus , Varr. bimulus, Suet, przeciąg d. biennium.

Dwulistny, duobus foliis.

Dwułokciowy, bicubitalis, Plin.

Dwumężna , (kobieta), bivira (opp. univira), Varr. ap. Non. p. 79, 21.

Dwumiesięczny, bimestris, Liv. duorum mensium, Cic. bimensis, Liv.

45,15,9. bimenstruus, Gloss. Cyryli.

Dwumnożny, stosunek (w Mat.), ratio duplicata.

Dwunastka, duodecas-iidis-f. (δυ-ωδεχάς); numerus duodenarius, Varr.

Dwunastnica, część kiszki najbliższa żołądka, intestinum duodenum,T.t.

Dwunastnik, ziele powszechne na wszelką chorobę, dodecatheon ,Plin.

h. n. 25, 4. dicta a duodecim diis maiorum gentium.

Dwunasto – tylko w połączeniu,

n. p. d.-letni, duodecim annos natus; duodecim annorum, Cic. duodennis ; przeciąg czasu, duodennium, Mytogr. vatie, d.-dniowy, duodecim dierum; per duodecim dies durans.

Dwunastokat , figura duodecim angulorum.

Dwuuas toksyny

Dwunastokątna, duodenos angulos habens.

Dwimastościan, dodecaedrum.

Dwunożny, bipes, Cic.

Dwnpiędzisty, bipalmis, Liv. 42,

65. bipalmus, App.

Dwupieniężny, diobolaris, Paul. Diae. p. 74. Plaut. Ps. 2,2,64.

Dwupiętrze, binorum tabulatorum; duas contignationes habens; di-stegus-a-um (δίστεγος), Inscr. ap. Donat. 2, n. 188.

Dwuplciowy, dwupłcisty, androgynus, Cic. Liv. hermaphroditus, Plin. semimas, Liv. opis: ambiguo sexu inter marem et feminam, Liv. 27,11. incertus mas an femina sit natus, ibid. 37.

Dwurodzajowy, bigSner – era – e-rum, Varr.

Dwuramienny, duo latera habens.

Dwuroczny, zob. Dwuletni.

Dwurogi, bicorniger, Ovid. Her. 13, 33. bicornis, Hor. Ovid. Plin.

Dwurzędny, dwurzędowy, distichus (δίστιχος), Coi. 2, 9,16. okręt d. biremis, Cic. jęczmień , hordeum distichum, Coi. dwa rzędy mający, duo strata habens.

Dwusetny, ducentesimus – a – um, Tac. ducenarius , Plin. 7, 20,19.

Dwustopowy, bipedalis , Caes. miara d. dipondium, Coi.

Dwustronny, zob. 1) Dwuramienny ; – 2) Dwojaki; – 3) incertus; dubius; anceps; infidus; infidelis, Cic. – Ieris; mobilis; parum constans; parum firmus.

Dwustrzyżka, quod bis quotan-

nis tonclotur, secatur.

Dwuświecznik, bilychnis, Petron. Sat. 30.

Dwusylabny, dwusylabowy, dwu-zgłoskowy, bisyllabus, Gram.

Dwutysięczny , bis millesimus; każdy d. bis millesimus quisque.

Dwuwioslowy, biremis, Cic.

Dwuząb, bidens, Geli.

Dwuznaczność, ambiguitas, Cic. ambiguum, id. d. mowy, sermo am-

Dyalektyka    251

biguus, id. d. wyrazów, ambiguitas verborum.

Dwuznaczny, ambiguus (Fest. ambiguum est, quod in ambas agi partes animo potest: huiusmodi apud Graecos άμφίβολον dicitur); anceps, Cic.-wątpliwy, dubius, n.p. wyraz d. verbum ambiguum; mowa d. sermo ambiguus ; d. znaczenie wyrazów, anci-pites verborum potestates ; wyrocznia d. oraculum flexiloquum et obscurum; d. charakter, ambiguum ingenium, Plin. ep. człowiek d. charakteru, homo ambigui ingenii, param probatus, non certus; zdanie d. sententia anceps, Liv. dwuznacznie, adv. ambigue; ex ambiguo, Cic.

Dwużeństwo, bigamia (śred. lać.); bimaritus, Cic. Plane. 12, 30. digamus , Hieron. żyć w d. binas habere uxores.

Dwużenny, binubus, Cassiod. 9. hiet. eccl. 38. bigamus (bis i γαμεΐν), Jsid. or. 9, 7, 15.

*Dyadema, zawój, diadema-atis, Cic. insigne regium, Veli, włożyć komu d. imponere alicui diadema, na w. Cic. Phil. 2, 34,85. insigne regium imponere capiti alicuius, Veli. 2,56.

*Dyafragma, błonka myszkowała, która rozdziela piersi od brzucha, praecordia (φρένες), Plin. diaphragma, Cael. Aur. opis : septum, quod membrana quadam superiores partes praecordiorum ab inferioribus diducit, Ceis.

*Dyagonalna linia , przekątnia, linea diagonalis, diagonios, Vitr.

*Dyakon, 1) duchowny, stopień niższy od kapłana, Diaconus,Eccl,- 2)dya-koństwo, diaconatus, Hieron. munus Diaconi.

*Dyalekt, dialectus, Suet. lingua; sermo, Cic. genus linguae, Quint. 10,1,100. sonus linguae, Liv. 37, 54.

*Dyalektyk, dialecticus, Cic.

*Dyalektyka, nauka spierania się z drugim o prawdę, dialectica; disciplina dialectica , Cic. sapientia dia-

252    Dyalog    Dyetaryusz

lectica, Plin. disserendi, disputandi subtilitas, Cic. ars bene disserendi et vera ac falsa diiudicandi, Cic. or. 2, 38, 157. disserendi ratio, id. Leg. 1,

24. disserendi ratio et scientia, id. Tuse. 5,25,71.

*Dyalog·, 1) rozmowa dwóch lub więcej osób między sobą, dialogus; sermo, Cic. sermones alterni, Hor. A.

P. 81. w dyalogach Platona, in sermonibus Platonis, qui dicuntur dialogi, Cic. or. 44, 151. – 2) w teatrze: diverbium, Liv. 7, 2.

*Dyament (άδάμας), adiimas-antis, Plin.

f *Dyamentowy, adamantinus, Plin. adamanteus , Ovid. krzyż dyamenta-mi wysadzany, insigne crucis in formam adamantibus distinctum.

*Dyameter, średnica, diametros, diameter, Vitr. linea media, Cic. dimetiens (sc. linea), Plin.

*Dyarya, zob. Biegunka.

*Dyaryusz, zob. Dziennik.

Dyba, zwykle w liczb. mnog. dyby, tabula lignea pedibus subiicienda, subiecta.

Dybać na kogo, na co, speculari; imminere alicui rei, Cic. na sposobność , tempus observare, id.

Dybanie, insidiae, specula, Cic.

Dych, mięsista sztuka zabitego bydlęcia, szczególnie cielęcia, fermowi tulinum.

Dychać, dyszeć, spirare; respirare , Cic. animam reciprocare , Liv. spiritum trahere et emittere, Ceis, spiritum reddere, Cic. anhelitum reddere ac per vices recipere, Plin. 9, 7, 6. animam, spiritum ducere; wolno d. libere respirare; ciężko d. dyszeć, anhelare ; aegre ducere spiritum, id. spiritus difficilius redditur, Ceis, ledwie d. vix trahere spiritum, id. nie módz spokojnie i wolno d. nullum tranquillum atque otiosum spiritum ducere posse, Cic. Arch. 12, 30. nieszczęście nie daje nam wolno d. ros malae re

spirare non sinunt.

Dychanie, spiritus; spiratio; respiratio; respiratus; oddech, przestanek chwilowy, n. p. w mówieniu, w piciu, mterspiratio, Cic. dyszenie, anhelitus, id. spiritus difficultas, Cels. meatus animae gravior, Plin. ep. 6,

16,13. gravis tardusque spiritus, Ceis. dyspnoea, Plin. cierpiący d. dyspnoicus , id.    *

Dychawica, dychawiczność, tussis convulsiva; tussis ferina, clamosa, elangosa, T. t.

Dychawiczny, anhelans, Ter. anhelus, Virg. suspiriosus, Plin.

*Dychto\vny, solidus, Cic. spissus, Plaut. rigidus ; densus; firmus , Cic. compactus, Plin.

*Dydaktyczność, dydaktyka, docendi , praecipiendi ars, Cic.

^Dydaktyczny,aptus ad docendum.

*Dydelf, zwićrzę wielkości kota , Didelphis-idis, Linn.

*Dyecezya (διοίκησις), dioecesis, Eccl. paroecia, August.

*Dyeta (δίαιτα), 1) głodzenie się dla zdrowia, diaeta, Ceis. Cic. certus vivendi modus ac lex, Oell. lex ciborum , Quint. dobra, ścisła d. recta, severa vivendi lex; staranna d. victus curiosus, Ceis, zła d. parum diligens valetudinis tuendae, curandae ratio; leczyć d. diaeta curare, Cic. Att. 4, 3,3. silniejszym się stawać w skutek d. ciborum lege validiorem fieri, Quint. 12, 10, 41. przepisać d. valetudinis curationem alicui praescribere, Cic. div. 2, 59,123. d. zachować, in cibo potuque sumendo ad salubritatis praecepta se attemperare, Doer. in victu sequi certam legem, certum modum; – 2) żywność, strawa, victus;-

3) dyety, pecuniae diurnae, iis dari solitae , qui reipublicae causae absunt ; d. na podróż, viaticum, Cic. Fam. 12 , 3 , 2.

^Dyetaryusz , diurnarius , Cod.

Theod. 8, 4, 8. diurnatis, CHoss.

Dyetetyczny

*Dyetetyczny, quod spectat ad vietum , ad vitae modum, ad valetudinis, corporis curam; albo tylko: diaeteti-cus, T. t. przepisy d. corporis tuendi causa praecepta dare; de corpore tuendo, de valetudine tuenda praecipere, na w. Cic.

*Dyferencyalny, rachunek różniczkowy, calculus differentiatis; ilość d. quantitas differentialis, T. t.

Dyg, genuum flexio; poplitum inclinatio ; dygnąć, flexis poplitibus a-liquem salutare, colere.

*Dygnitarstwo, zob. Godność.

Dygotać, zob. Drgać; Dryndać; Chwiać się.

*Dykcyonavz, -słownik, lexicon, (Gen. lexici); index vocabulorum, dictionum; onomastieum (spis wyrazów i imion); jeśli obejmuje całe bogactwo języka: thesaurus, n.p.Forcellini thesaurus totius Latinitatis; d. ułożyć, napisać, lexicon conficere, condere, Ern.

*Dyktatura, dictatura, Cic. dyktatorski , dictatorius ; imperiosus; superbus ; regius, Cic. – adv. po dyktatorski! ; regie; superbe, Cic. imperiose , Geli, pro imperio, Ter.

*Dyktować, dictare, Cic. d. komu co, syllabatim dictare alicui aliquid; d. karę, dicere multam, Liv. d. ciężką karę, in aliquem gravius statuere, Nep. gravius vindicare, Sal.

Dyl, axis; assis, m. i f. Caes. B.

C. 2, 9. longurius, id.

*Dylacya, dylata, dilatio; prolatio; sustentatio; retardatio; mora, Cic. ter-

minów, comperendinatio, Plin,. 5, 71,

1.    procesów, ampliatio, Sen. nadyla-tę puścić, procrastinatio, Cic. dyiaty nie cierpieć, dilationem non pati, non recipere, ΙΛν. prosić o d. petere dilationem, Plin. ep. pozwolić d. dare dilationem, id. dać d. na kilka dni (pod względem wypłaty), paucos dies ad solvendum alicui prorogare, Cic. Phil.

2,    29, 74. taka dylata: prorogatio, ibid. brać d. z dnia na dzień, diem ex

Dyoptryka    253

die ducere , Caes. bez d. sine mora, Cic. nulla interposita mora, Caes. sine dilatione, Veli, w dalsz. znacz, także: continuo; extemplo; confestim, Cic. dać d. oskarżonemu, comperendinare reum, id. Verr. 1,9, 26. d. wyroku sędziowskiego , ampliare reum , Liv. 43, 2.

‘ Dylować , asseribus contabulare aliquid, Plin. d. stajnię, asseribus consternere stabulum, Coi.

Dym, fumus, Cic. z dymem pójść, conflagrare, Cic. igni, flammis absumi , hauriri, Liv. pełen dymu, fumosus, Cic. d. bije w górę, fumus surgit; fumus erigitur ad auras, Virg. Aen. 9, 239.

Dyma, pannus levior, pellucidus, eous, Plin. 11, 22, 26.

Dymać, flare; inflare; ignem conflare; u kowalów: ignem suscitare folle.

Dymaczka, miechy w kuźniach, follis, Cic. follis fabrilis, Liv. 38, 7.

Dymić, fumigare, Varr. dymić się, fumare, Cic. fumum emittere, Coi. fumus evolvitur, Curt. erigitur ad auras, Virg. dymi się w domu, w pokoju, fumus implet, infestat, permeat domum, conclave.

Dymie, wklęsłość między biodrem a udem, ilia; inguina, (um), Cels.

Dymienica, bubo, T. t. plur. bubones.

Dymionowe ziele, bubonium, (βουβώνων), aster, Plin. 27, 5, 19.

Dymka, fumo siccata caepula.

Dymnik, 1) fumarium, Col.- 2)

fenestra; quae est in tecto.

*Dynastya, 1) progenies Caesarum , Suet, gens dominatrix, Eichsl.·

2) książę, dynastes-ae , (δυνάστης), Caes. B. C. 3, 3.

Dyndać, zob. Dryndać.

Dynia, cucurbita, Col.

*Dyoptra, narzędzie jeometryczne, (δίοπτρα), dioptra, Vitr. 8, 6.

*Dyoptryka, część optyki, dąjaca naukę o łamaniu się światła, diop-

254    Dyplom

trica, T. t.

*Dyplom, diploma, Cie. codicilli, Suet, w ogóle: pismo urzędowe, tabulae; literaram monumenta; fides lite-rarum, Cie.

*DypIomat, dyplomatyk, 1) tabularum publicarum interpretandarum, cognoscendarum, intelligens, indagator sollers;- 2) vir in legationibus ob-‘ eundis bene peritus, versatus.

*Dyplomatyczny, 1) tyczący się dokumentów , ad literas, tabulas publicas pertinens; – 2) tyczący się posła , ad legationem obeundam pertinens; albo tylko: diplomaticus; ciało d. corpus legatorum; w drodze d. auctoritate publica; per legatos.

*Dyplomatyka, tabularum publicarum cognoscendarum, explanandarum disciplina, scientia; sztuka dyplomatyczna, legationum obeundarum disciplina atque scientia.

*Dyptan, (δίκταμνος), roślina, dictamnus, Linn.

*Dyrekcya, 1) kierunek, directio, Quint. cursus (bieg); via (droga), Cie,-

2) zarząd, gubernatio; cura, Cie. pod czyjąś d. aliquo moderatore, duce, magistro, Cie. – 3) naczelny nadzór, praesidium; custodia; suprema cura; mieć d. przy publicznych naradach, publici consilii principem esse in civitate, Cie. or. 1, 50, 216.

*Dyrektor, magister; praefectus; moderator; rector; w dalsz. znacz, o tym, który na czele towarzystwa jakiego stoi, η. ρ. d. senatu , princeps senatus; princeps civitatis, Liv. princeps publici consilii, Cio. or. 1, 50, 216. d. muzyki, concentus, musici, symphoniacorum magister, praefectus; albo: chori canentium magister, Coi.

‘    12,    2, 4. d. towarzystwa dramatycz

nego, histrionum dux, magister; albo: princeps gregis, Suet.Cal. 58. byćd. czego, praesidere, praefectum esse, praeesse alicui rei; pro magistro esse; principem <3ssc alicuius rei, Cie.

Dyskrecya

*Dyrygowae ezóin, moderari, gubernare aliquid; magistrum esse rei; praesidere , praefectum , praepositum esse alicui rei, Cie. n. p. muzyką, numeris praeire, Coi. 12,2, 4. praeire ac praemonstrare modulos, Geli. 1, 11, 10. regere, moderare concentum musicum.

^Dyscyplina, 1) którą się biczują, flagrum; flagellum; lora (orum);- 2) karność, disciplina; n. p. wojskowa, disciplina militaris, Cie. brak d. wojskowej, immodestia militum, Nep. Ale. 8, 5. także: intemperantia; licentia, id. Eum. 8, 2.

•^Dyscyplinować, 1) doskonalić, wprawiać, disciplinae assuefacere; wojsko, exercitum iustae militiae, militari disciplinae assuefacere; – 2) zob. Ćwiczyć 2).

*Dyscyplinowanie,flagellatio,2’eri.

*Dysenterya, zob. Czerwonka.

*Dysharmonia, 1) ton fałszywy, sonus discrepans , dissonus, ingratus; albo: vox absona, Cie. dissona, Plin. w muzyce: concentus discrepans, Cic.-

2) niezgoda, discrepantia; inconstantia , Cie. d- pod względem sposobu myślenia, voluntatis varietas, id. Att. 1, 17, 1.

*Dyslionoi‘, uiecześć, dedecus; infamia; ignominia; mieć sobie co za d. infra se ducere, Cie. Fin. 3,8, 29. infra se positum aliquid arbitrari, id. Tuse. 3, 7, 15. dedignari aliquid, Tao.

*Dysk, krąg kamienny płaski, którym tak w greckich, jak w rzymskich igrzyskicli do mety rzucano, discus (δίσκος), Quid. Met. 10, 177.

*Dyskaut, glos najcieńszy w śpiewaniu , vox attenuata, acuta; soni a-cuti, Cie. summa vox, Hor. Sat. d. śpiewać, summa voce canere.

*Dyskrecya, 1) wzgląd, modestia; moderatio; verecundia; clementia (opp. crudelitas, iracundia); lenitas; patientia; mieć dla kogo d. parcere, temperare alicui, Cie. clementia in aliquem

Dyskredyt

uti, Nep. bez d. acerbe; durius; duriter; wwyższ. stopu, crudeliter, Cic.-2) dowolność, n. p. zdać się na d. zwycięzcy, in fidem atque potestatem victoris se suaque omnia permittere, Caes. B. G. 2, 3.

*Dyski’eclyt, utrata wiary, znaczenia, existimatio mala, Oie. fides parva (małe zaufanie u drugich); fides affecta, afflicta (zmniejszone , zachwiane zaufanie); (z ubocz. znacz, zazdrości, nienawiści) invidia; wd. popaść, existimationem, fidem perdere; famam et existimationem amittere, id. detrimentum facere existimationis , Nep. pod względem znaczenia, godności: iacturam facere dignitatis ; amittere dignitatem atque auctoritatem , Cic. popaść wd. male audire; existimationem perdidisse, id. w wielki, infamia flagrare; infamia et invidia flagrare; invidia esse , id. kogo wprowadzić, fidem alicuius minuere; de fama alicuius detrahere, id. in invidiam adducere aliquem, id. famam, fidem alicuius labefacere, suspectam reddere, Cic. fałszywćm oskarżeniem, falso crimine adducere aliquem in invidiam, Cic. nff. 3, 20, 79.

^Dyskretnie, adv. moderate ; clementer; placide; parce; leniter, molliter; molli brachio, Cic. d. zkim wojnę prowadzić, molliter bellum gerere cum populo, Liv. 5, 5.

*Dyskretność, moderatio; lenitas; mansuetudo, Cic.

^Dyskretny, adi. clemens (opp.

durus, crudelis, saevus); lenis (miękki, łagodny, opp. acer, asper); placidus (spokojny, bez namiętności, opp. vehemens, iracundus); indulgens (bardzo pobłażający, łaskawy, opp. severus , acerbus) ; mollis (opp. durus, a-cer), Cic.

*Dyskurs, sermo; zob. Rozmowa.

*Dyspensa, wyjątek od ustawy ja-kićj, venia, gratia legis; za d. venia data; d. otrzymać, veniam alicuius

Dysputa    255

rei impetrare, Liv.

*Dyspensować, od czego, uwolnić , gratiam alicuius rei facere; veniam alicuius legis alicui dare, Cic. lege aliqua aliquem solvere, id. Ati. 1, 16, 7. od postu d. ieiunii servandi officio solvere aliquem; być dyspensowanym od czego, alicuius rei vacationem habere, Caes.

^Dysponować, 1) czćm, praecipere; constituere, Cic. mćdz czćm d. uti posse aliqua re; in potestate sua habere aliquid, Curi, est aliquid penes me, Cic. to, czćm jeszcze d. można, res integra, id. – 2) d. kim , adducere , impellere aliquem, ut faciat aliquid; – 3) d. kogo na śmierć, aliquem praeparare ad mortem.

^Dysponowany, do czego, affectus , Cic. źle d. male affectus; jeśli tyle znaczy, co smutny, ponury, tristis; morosus; difficilis, Cic. dobrze d. bene affectus; laetus; hilaris, id. skłonny, paratus, promptus ad aliquid, Cic.

*Dyspozycya , 1) prawo rozrządzania czćm , potestas; arbitrium; η. p. jest do mojćj d. integrum mihi est aliquid; alicuius rei copia, potestas mihi data, facta est, Cic. to oddam) do mojćj d. mihi relictum est, quid de aliqua re fieri velim; meo arbitrio alicuius rei usus permissus est; – 2) stan ciała lub duszy, affectio animi atque corporis;- 3) urządzenie, rozkład, institutio; descriptio ; ratio; formula , Cic. d. mowy, divisio, Quint. dispositio; digestio; ordo et rerum di-

stributio , Oie. – 4) usposobienie, dar przyrodzony do czego, indoles; ingenium, Cic.

*Dysputa, 1) rozmowa, sprzeczka, altercatio; iurgium, Cic. wdać się z kim w d. altercari, verbis concertare cum aliquo, id. – 2) rozprawa uczona, disputatio ; concertatio, Cic. div. 1, 30, 62. mieć publiczną d. publice disputare, concertare; pisać uczoną d. scribere dissertationem; edere, proponere

256    Dysputować

libellum, cle quo disputetur, concertetur.

*DysputowaĆ, o czórn z ldm rozprawiać, contendere verbis; disceptare; concertare, Cie. disputare, Plaut. Most. 1, 2, 4. w wyższ. stopn. certare; pugnare; jeśli w sprzeczkę przejdzie : altercari, Liv. za i przeciw d. in utram que partem, in contrarias partes disputare, disserere, Cio. publicznie d. in publico consessu hominum doctorum defendere libellum propositum, editum; przeciw komu d. contra alicuius opinionem disserere, Cie. Tuse.

1,    4, 4.

*Dyssydent, różnowierca, non catholicus.

*Dystrakcya, 1) turbatio, Liv. perturbatio ; interpellatio (przerwanie, przeszkoda), Cie. d. komu robić, turbare, interpellare aliquem, id. – 2) rozerwanie się, animus alienis rebus districtus , distentus, diductus ; animus aliud agens, non attentus ad id, quod nunc agendum est, Cie.

^Dystrybucja, distributio, Cie. div.

2,    20.

*Dysty ngwować, aliquem iu honore habere; ornare aliquem, Cie. bardzo d. amplissimos, maximos honores habere alicui, id. d. się, eminere, Cie. conspici ; conspicuum esse, Liv. excellere; praecel|ere; praestare; dystyngwowa-ne osoby,homines loco, dignitate conspicui; proceres; primores civitatis.

*Dysfynkcya, różnica ludzi pod względem rangi, znakomitości, n. p. vir nobiliore, illustriore loco natus, genere et dignitate conspicuus.

*Dyssymulować co, dissimulare, Plaut.mil. 2,5,53.

*Dysunita, disunita (disunio – ire, Arnob. 3. p. 116.).

Dysza, rura żelazna wprawiona w miechu, fistula in folle, os follis.

Dyszel. temo-Onis-m. Vire/. G. 3, 173.

*Dyszkant, zob. Dyskant.

Dżdżyć

*Dyurna, diurne, merces diurna, merces manuum, Sal.

‘■’Dywan, 1) trybunał turecki, summus senatus; supremum consilium ; -2) kobierzec, pulvinar – aris – n. App. Met. 7. p. 191. aulaeum (αυλαία), Virg. A. 1.701.

*Dywersya, rozerwanie nieprzyjaciela z wielu stron razem, aby się musiał dzielić na części, impetus inopinatus , motus repentinus, quo hostis distrahatur, a rebus gerendis a-voeetur ; zrobić nieprzyjacielowi d. hostem distinere, Caes. milites manus hostilis distinendae causa mittere, na w. Caes. B. Q. 7, 50. zrobić komu d. conturbare, perturbare, in angustias adducere aliquem, Cie.

*Dywizya , 1) podzielenie w rachunkach , divisio, Matii. – 2) oddział wojska, pars exercitus, Caes. w rozum. rzymsk. legio; w dwie, trzy d. maszerować, bipartito, tripartito agmine proficisci, incedere, Liv. Tac. jenerał dywizyi, legatus, Caes. dywi-zyami maszerować, adv. partito agmine incedere, Caes.

Dzban, w ogóle: urceus, Plaut. Plin. urna (na wodę); hydria (do czerpania wody); amphora (większy, dwu-uszny), Hor. urceus aquarius, Cat. przysłów, dopóty d. wodę nosi, póki się ucho nie urwie = quem saepe transit casus, aliquando invenit, Sen. Tr. Herc. Fur. 327.

Dzbaneczek, dzbanuszek, urceolus, Col.

Dżdźewnica, 1) dćszczówka, aqua pluvia, Cie. aqua pluvialis, Plin. aqua coelestis (u poetów), Liv. 4,30. – 2) robak, lumbricus, Col. lumbricus terrestris , Linn. – 3) kainieii, belemni-tes , T. t. – 4) dżdżownice, plur. zob. Baba 15.

Dżdżownik, ptak, haradrius hia-ticula, Linn.

Dżdżyć, pluere, Cie. dżdży, pluit; coelum pluit, id. mocno, multum pluit,

Działanie

257

Dżdżysty

Plaut. magna vis aquae deiicitur, Liv. largi cadunt imbres, Ovid. imber effunditur, Curt. dżdży się albo zbiera się na deszcz, coelum est pluvium, Varr. pluvia imminet, albo; nubilatur, Cat.

Dżdżysty, pluvius, pluvialis, Coi. pluviosus, Plin.

Dziać się, 1) zdarzać się, accidere ; contingere; evenire; usu venire, Cio. także: fieri; osse, Cic. jak się dziać zwykło, ut fit; ut fieri solet, id. dzieje się komu krzywda, fit alicui iniuria, id. afficitur aliquis ininria, Ter. d. się komu szkoda, damnum alicui apportatur, datur; niech się dzieje wola twoja, fiat voluntas tua; fiant, perficiantur, quae fieri voluisti; działo się w Krakowie dnia 1. Stycznia, datum, scriptum haec dedimus , scripsimus Cracoviae Cal. Januar. – 2) w połączeniu z adv. dobrze, żle mi się dzieje, bene, male mecum agitur; bene, male me habeo, Cic. dzieje mu się podług życzenia, ex voto ei omnia succedunt, ad voluntatem fluunt, Cic. zwy-ciężcom gorzej się działo, aniżeli zwyciężonym, peius victoribus quam victis accidit, Caes. B.G. 1, 31.

Dziad , zdrobn. dziadek, 1) avus, Cic. (patemus, maternus); – 2) starzec , senex , Cic. opis: vir exacta aetate , id. vir exactae aetatis, Liv. staruszek, vir summa senectute confectus, Cic. vir extremae senectutis; qui prope ad ipsos aetatis terminos venit, Tac. zgrzybiały starzec, senex decrepitus, Cic. – 3) żebrak, vir mendicans, albo tylko: mendicans; mendicus, Cic. na dziady zejść, redigi ad inopiam ;-

4) dziady, plur. maiores, Cic. generis auctores.

Dziadek, 1) zob. Dziad 1. 2. 3.-

2) d. do orzechów, nucifrangtbulum, Plaut. Bacch. 4, 2,1G. – 3) kościany d. przen. o człowieku, rigidus; parum tractabilis; non satis mobilis.

Dziadowski, 1) avitus; albo przez

Genit, avi; – 2) senilis, Cic. Acc. 2,

35. seniliter, Quint. 1,11,1. – 3) men-dicus-a-um, Mart. 14, 81,1. adv. po dziadowska, mendicantis more, modo; mendice, Sen. exiliter, Cic.

Dziale, zob. Diak.

Dział, 1) divisio; partitio,Cic. divisio regnorum, maris ; partitio pecuniae , praedae, urbis; – 2) distinctio ; recte facta est distinctio, Cic. – 3) distributio (podzielenie), coeli, generum, criminum, Cic. – 4) majątku, pars hae-reditatis; – 5) divisus-us, tylko Dativ.

n. p. Macedonia – divisui facilis, Liv. 45, 30.

Działać, 1) agere (zparrsiv, nie zważając na skutek, opp. deliberare, loqui, verba facere); facere (aby eo nowego do skutku doprowadzić); d. przeciw obowiązkom, decedere de officio ; officium deserere, Cic. – 2) d. sądownie przeciw komu, lege agere cum aliquo, Nep. lege, iure experiri cum aliquo, Cic. d. odpornie, defendendo iniurias illatas repellere; bellum (jeśli mowa o wojnie) illatum defendere , propulsare, Caes. – 3) vim habere; efficere aliquid; lekarstwo d. mocno , medicamentum magnam vim habet, efficacissimum est; lekarstwo d. medicamentum venis concipitur, Curt. 3, 6,11. nie działać, nullam vim habere; effectu carere; spem destituere ; d. na umysły słuchaczów, animos eorum qui audiunt, movere, Cic.

Działacz , auctor alicuius facti; albo tylko : auctor; qui facit, patrat, perfocit, patravit aliquid, Cic.

Działalność, 1) effectus, Cic. o-pera (opp. segnities; inertia; industria) id. – 2) vis; actio, Cic. factio , Plaut. Cist. 2, 1, 17. pole do d. campus, in quo mentis vires exercendi data est copia, potestas; – 3) objawienie (się) siły, virium contentio, Cic. momentum, id. Tuse. 1,17,40.

Działanie, 1) actio, Cic. cała zasługa cnoty zależy na d. virtutis laus 33

258

Działo

omnis in actione consistit, id. off. 1, C, 19. jeśli do d. przyjdzie, quum res agatur, ibid. 2,9,33. – 2) d. arytmetyczne , species; pars.

Działo, zob. Armata.

Dzialobitnia, zob. Baterya.

Działolej , ludwisarz, fusor tor-mentarius.

Dzialolejnia, ludwisamia , officina tormentorum fundendorum.

Działomiar, virga mensoria, geometrica; zmniejszony,scala geometrica.

Dzianowid, ziele, alopeciirus (ά-λωπέχοηρος), Plin. lun. 21,17, Gl.

Dzianka, plastr miodu, favus, Coi.

Dziarń, dziamia, gruby piasek, drobne kamyki, glarea, Gic. dziarni-sty, crassis granis; piasek d. saburra , Liv.

Dziarski, vegStus; validus; vigens ; alacer, acer, Oie. być d. virere; vigere; valere; vegetum osse, id. dziarsko, adv. alacriter, Jusi, impigre; acriter ; strenue; cito; sine mora, Cie. prompte, Tac.

DziarskoŚĆ, alacritas (opp. segnitia; pigritia); hilaritas; vigor; viriditas ; animi alacritas, Cic. animus alacer, Caes. ingenium vegetum, Liv.

Dziąsło, gingiva, Plin. 30, 3,8. demin. gingivula, Veget.

Dziatki, plur. pueri; parvi, Cie. parvuli, Caes. a) chłopcy, pueri; filioli, Cic. β) dziewczęta, puellae, id.

Dzicz, 1) abstract. zob. Dzikość;-

2) concrct. feri, feroces, agrestes, immanes , immites , inculti, rudes , barbari homines; gentes immanitate barbarae , efferatae., Cic.

Dziczak, fera, immanis bestia, Cic. bellua silvestris, id.

Dziczeć, dzikim się stawać, 1) o ludziach i zwierzętach , efferari, Liv. o ludziach takie: omnem humanitatem exuere, Cic. – 2) o roślinach, silvescere, Liv. degenerare in feritatem, Plin. – 3) o okolicach, vastari; – 4) o ziemi, gruncie, incultum iaePre.

Dzięcielma

Dziczek, 1) silvestris, fera arbuscula; – 2) apricius, albo: apriculus, Plin. 11,51,112.

Dziczyzna, 1) fera venationi apta; więcej sztuk, ferae, Cic. – 2) o roślinach , agrestis, Tac. silvester, Plin. η. ρ. poma agrestia; faba silvestris, Plin. – 3) o okolicach, regio inculta , vasta, deserta, horrida; loca horrida, inculta, deserta, Cic. tesqua-orum, albo: tesca, Hor. ep. 1.14,19.

Dzida, hasta, Cic. lancea, Tac. także: cuspis , Liv. sarissa (u Macedończyków) , id. falarica (w Gallii), Caes. framea (u Germanów), Tac. ca-teia (u Celtów), Virg. dzidka, iaculum; telum missile; venitum ; pilum , Caes.

Dzieciak, dzieciuch , wyrostek, adolescentulus, Cic.

Dzieciątko, dzieeiąteczko, infans, Cic. infantulus, App. tenellus; tenella, Ovid. chłopczyk, puerulus, Cic. pupulus, Sen. filiolus, Cic. dziewczynka, pupula, App. filiola, Cic. infantula, App.

Dzićcię , szczególnie w poufnej mowie: moje d.! carissime! mi anime! carissima! mea anima! carissimi! carissima capita!

Dzićcięcy, 1) właść. o) ze względu na rodziców: liberis dignus , conveniens ; taicie,: pius, Cic. często używa się Genitiv. jest obowiązkiem d. est liberorum , Cic. miłość, wdzięczność d. pietas, id. tudzież o rzeczach nieżywotnych: prawica d. pia dextera, Ilor. Sal. b) ze względu na lata: infantilis , .Jusi, infans; puerilis , Cic. –

2) przon. czysty, niewinny, purus, incorruptus, integer, simplex, Cic. adv. na sposób d. pie, Cic. pueriliter,Liv. czcić kogo na sposób d. magna pietate aliquem colere, Cic.

Dzięcielina, 1) thymus, wonna roślina, Plin. Thymus vulgaris, Linn.-

2) Serpyllum, macierzanka, Linn. – 3) Hesydarum Onobrychis, Linn. rodzaj wyki, sieje się na łąkach sztucznych.

Dziecina

Dziecko

259

Dziecina, zob. Dzieciątko; ładna d. mea lepida, Plant.

Dziecinnie, po dziecinnemu, pueriliter, Cic. cieszyć się po d. pueriliter, parvuli, pueri instar, immodice laetari.

Dziecinnieć, dziecinnym się stawać , repuerascere, Plaut. mere. 2,2,

25.puerilia tractare; pueriliter agere.

Dziecinność, puerilitas, Sen. ep. 4.

Dziecinny, infantilis, Jmt. infans; puerilis, Cic. – ineptus; ridiculus, id. to są prawie d. uciechy, inania sunt ista delectamenta paene puerorum, id. Pis. 25, 60. pokój d. parvulorum diaeta, Ict. parvulorum cubiculum; d. zabawa, delectamenta puerorum, Cic. lusus infantium , Tac. Germ. 32. w dalsz. znacz, infantia; nugae; ineptiae, Cic. mowa d. 1) właść. sermo puerilis ; – 2) przen. sermo simplex, parum cultus; bielizna d. parvulorum lintea; d. wiek, d. lata, anni pueriles, Ου id. anni infantiae , Plin. aetas prima; prima aetatis tempora, Cic. teneri anni, Plin. wyjść z wieku d. ox pueris excessisse, Cic. annos puerilitatis e-gressum esse, Val. Max. 5,4,2. d. zdanie , puerilis sententia, Ter. życzenia puerilia vota, Ovid.

Dzieciństwo, 1) infantia, Tac. prima aetatis tempora; prima aetas,Cic. od d. ab infantia, Tac. ab infante, Coi. a parvo, Liv. a tenero, Quint. jeśli mowa o człowieku już dorosłym, a teneris unguiculis; a primis temporibus aetatis; ab initio aetatis; a prima; ab ineunte aetate, Cic. znam cię od d. milii a teneri» unguiculis es cognitus, Cic. Fam.

1,6,2. – 2) puerilia; ineptiae; nugae pueriles; deliramenta puerilia, Plin. 2, 7, 5. inania puerorum delectamenta, Cic. Pis. 25, 60. d. robić, ineptire; nugari; puerilia tractare.

Dzieciobójca , dzieciobójczyni , parricida infantis, parvuli; albo tylko: parricida; infanticida , Tert. apol. 4.

Dzieciobójczy, parricidlalis, Jmt.

27,1. adv. pamcidialiter,rlMyusim.ep.

168.

Dzieciobójstwo, caedes infantis (ium); także: parricidium, infanticidium , Tert. apol. 2.

Dzięcioł, picus,Pita. czarny, picus martius, Linn. dzięciołek, picus minor, id.

Dzieciuch, zob. Dzieciak.

Dziecko, 1) bez względu na wiek i płeć: filius; filia, Cic. progenies; stirps, id. u poetów: proles; suboles; natus ; gnatus; gnata; nata; te ostatnie wyrazy nie używają się nigdy jako Substant, z Genit, lecz jako Particip. z Abi. ex aliquo; d. męzkiego rodzaju, stirps virilis, Liv. dzieci, filii; filiae; pueri; puellae; progenies; stirps; nati ab aliquo, ex aliquo ; creati ex aliquo, Cic. ze względu na rodziców wolnych, liberi, id. także: proles albo suboles u Cic. dzieci płodzić, liberos procreare , id. generare, Gurt. gignere ex aliqua, Tac. mieć, liberos suscipere ex aliqua; liberis augeri (obdarzonym być), Cic. urodzić, liberos parere , id. partu edere, Liv. d. nie mieć, stirps mihi deest, ISiep. nullam stirpem liberorum habere, Liv. który d. utracił, orbus; który nie ma nadziei mieć d. cui nulla spes est prolis, Liv. utracić młodsze d. minorem e liberis amittere, Sen. miłość między d. a rodzicami, caritas, quae est inter natos et parentes, Cic. Amic. 8, 27. przyjąć kogo za d. adoptare aliquem; – 2) istota ludzka od poczęcia swego aż do 10 roku :

a) nieurodzone d. embryo, Med. także : infans, Liv. Cels. b) które jeszcze mówić nie umić, infans (νήπιον), Cic. jeśli chłopiec, infans puer; infans filius ; puer parvus, Cic. gdy ich więcej , stirps virilis, Liv. dziewczyna , puella infans; parvula;- w ogóle: de ■ likatny, młody człowiek, α) puellus, Suet, parvulus, Just. β) puella, Cic. puellula, Ter. być małćm d. in cunabulis esse, Cic. mieć d. a) o ojcu, infantem suscipere ex coniuge; augeri

Dziedzic

260

infante, ńliolo, filiola , Cic. β) o matce : parere, partu edere infantem, Liv.

c) dorosłe dzieci, a) pueri; filioli; β) puellae, Cic. γ) chłopcy i dziewczęta: pueri; parvi, id. parvuli, Caes. male d. parvi liberi, Sal. Cic. Tarkwiniusz miał jeszcze bardzo małe dzieci, Tarquinius admodum parvos liberos habebat, Cic.rep. 2,21. nic być już d. adolevisse; maturum esse annis; sui iuris factum esse, CVc.-przen. nie bądź d. noli ineptire, puerilia tractare, pueriliter agere; być d. ineptum esse; desipere; pueriliter agere; pod względem rozumu: nondum satis valere mente , iudicio; imbecilla esse mente; d. szczęścia, fortunae alumnus, Plin. 7, 7, 5. Fortunae filius, Hor. Sat. 2, 8, -19. opis: quem fortuna complexa est, Cic. albo: albae gallinae filius, Juv. 13,

111. bardzo szczęśliwy, bogaty człowiek , homo fortunatissimus, Cic. qui est super alios beatus, Plin. ep.

Dziedzic, heres (podług rzymsk. prawa ten, który prawa i obowiązki zmarłego zupełnie odziedzicza), Cic. pierwszy i główny d. heres ex asse; Plin. ep. heres ex libella, Cic. Alt. 7,

2,3. heres bonorum omnium, Liv. następujący po pierwszym, heres secundus, Cic. najbliższy, prawdziwy, nadzwyczajny d. heres proximus, verus, extraordinarius, id. zrobić, zostawić kogo d. aliquem heredem instituere, facere, scribere, relinquere, Cic. publicznie, aliquem heredem palam factitare, id. palam aliquem nuncupare heredem, Suet, w testamencie, aliquem testamento scribere, facere, relinquere heredem, Cic. d. być po kim, heredem esse alicui, id. być d. całego majątku, ex asse heredem esse, Plin. ep. 5, 1, 9. heredem esse omnium honorum , Liv. zrobić kogo d. całego majątku , ex asse aliquem instituere heredem, Cic. być d. drugićj, trzecićj części, heredem esse ex dimidia, tertia parte, ex triente deunce, Cic. zro-

Dziedziczyć

bić kogo współdziedzicem, aliquem inter heredes nuncupare, Cic. ugodzić się z współd. cum coheredibus conficere, Cic. Fam. 7, 2, 2. – 2) właściciel, possessor fundi, agri privati, Cic. 3) potomek, stirps; suboles; sexus, Cic.

Dziedzictwo, 1) heredium, Nep. hereditas; po ojcu, patrimonium, Cic. po matce, quae a rebus maternis hereditati alicui obveniunt, ad aliquem redeunt; – 2) własność dziedziczna, proprietas hereditaria; possessio hereditate accepta.

Dziedziczenie, possessio; hereditas , Cic. wstęp do dziedzictwa, aditio hereditatis, Julian. Dig. albo przez verba.

Dziedziczka, 1) heres, Cic. ona ma być jedyną d. po mnie, sola mihi heres esto, Sen. – 2) possestrix, Af ran. qnae possidet aliquid;- 3) zob.Dziedzic.

Dziedzicznie, adv. hereditate, Cic. iure hereditatis ; iure hereditario, id.

Dziedziczność, 1) prawo dziedziczenia, ius hereditarium, Cic. ius hereditatem adeundi, cernendi; – ius domini in bona demortui;- 2) część obowiązkowa, legitima’ex hereditate pars, Ict.

Dziedziczny, hereditarius, Cic. d. dobra, heredium (sc. praedium), Nep. Cat. 1,1. praedium hereditarium; d. tron, regnum heroditarium, Plin. imperium hereditarium ; d. król, rex hereditarius; opis: ad quem regnum per ordinem successionis venit, Just. d. choroba, morbus a parentibus transfusus , proditus, propagatus ; nienawiść , odium hereditarium, Quint.

Dziedziczyć, 1) co , hereditate aliquid accipere; hereditatem consequi , Nep. hereditas mihi venit, obvenit ; adire, cernere alicuius hereditatem’, Cic. d. po kim, heredem alicui esse, succedere; venit mihi ab a-liquo hereditas , Cic. – 2) posiadać, possidere, tenere, habere aliquid; esse in possessione rei; possessionem rei habere, Oie. possessionem alicuius rei

Dziedzina

Dziejopis

261

tenere; – 3j przen. lierediLate accipere;

n. p. velut hereditate relictura odium, Nep. Hann. 1,3.

Dziedzina, 1) majętność, ziemia, fundus, ager hereditarius; heredium (sc. praedium), Nep. – 2) proprietas hereditaria; sedes; habitatio; domus et possessiones, Oie. domus et fundus, Hor. ep. 1, 2, 47. wygnać kogo z d. exturbare aliquem domo, e possessionibus , bonis patriis, fortunis omnibus, Cie. – 3) sedes ac domicilium, Cic. patria, ici. urbs patria, id. opis: locus, qui aliquem procreavit, Cic. Mil. 37,

101. urbs, in qua natus aliquis est, na w. Cic. Leg. 2, 2,4.

Dziedziniec, area, Plin. ep. propatulum (d. przed domem), Nep. aula postica, posterior (d. za domem); a-r6a arcis, aulae (d. zamku).

Dziegciarz, excoquens oleum resinosum (picem liquidam).

Dziegciowaty, pice liquida, oleo resinoso illitus; piceatus,Mart. 8,59,4.

Dziegciowy, piceus, Ovid. puszka d. pyxis pici liquidae servandae; beczka d. orca picis liquidae.

Dziegieć, pix liquida;- smarowidło, axungia (axis i ungo), Plin. 28, 9, 37.

Dzięgiel, Angelica, Linn.

Dzięgielnica , Smyrnium olusatrum, Linn.

Dzięgna, dziąseł każenie i gnicie, stomacitce (στομζ/.ά·/.η), Plin. oris putredo.

Dzieje, 1) w ogóle: res; res gesta;

historia , Cic. d. zmyślono; res tlcta, id. fabula; fabula ficta, id. – 2) opowiadanie d. w ścisłym związku, historia ; historiae; res ; res gestae, rerum gestarum historia (szczególnie pod względem umiejętnym), Cic. jeśli opowiadanie na ustnóm podaniu polega, memoria, id. rerum gestarum memoria, Sal. Jug. 4, 1. ze względu na spisane d. annalium memoria, id. historiarum libri, Tac. d. ustnie opo

wiadane, historiarum enarratio, Quini. 1, 8,18. d. starożytne, historia vetus, veterum temporum, antiquitatis; albo tylko: vetera; res veteres; antiquitas, Cic. powieść bajeczna, historia fabularis, Suet. Tib. 70. d. rzymskie, historia populi Romani; res populi lio-mani ; pisać, res populi Romani perscribere , Liv. praef. res Romanas in historiam conferre, historia comprehendere; d. pisać, układać, historiam scribere, instituere, Cic. componere, Plin. ep. krótko przedstawić, omnium rerum memoriam breviter complecti, Cic. Brut. 3, 14. D. pisał d. Aten, Demochares scripsit earum rerum historiam, quae erant Athenis ipsius aetate gestae, ibid. 83, 286. kolejno po sobie następujące, w związku opowiadane d. historiae perpetuae; perpetua rerum gestarum historia, Cic. pięknie opowiadać, historiam eleganter tradere , Iluhnk. nie umieć dobrze opowiadać, ad historiam docendam non idoneum esse, id. zajmować się d. historiae se dare, Cic. Att. 2, 8, 1. historiam tractare, id. Leg. 1,2,5. zajmować się starannie d. starożytnemi, magno esse studio rerum veterum, id. Brut. 07, 237. umieć d. rzymskie, memoriam rerum Romanarum tenere, id. Brut. 93, 322. d. apostolskie, acta apostolorum; fata et res gestae a-postolorum.

Dziejopis, rerum scriptor, auctor, Cic. rerum gestarum pronuntiator, id. Brut. 83, 287. rerum explicator, Cic. or. 9, 31. historiarum auctor, Veli. historiarum scriptor, Plin. historiae scriptor; albo tylko: scriptor; auctor (szczegółu, jeśli się na dziejopisa jako na źródło odwołuje) ; historicus (badacz dziejów), Quint. 2, 1, 4. historiographus (Ιστοριογράφος), Ambros. ep. 42. d. mający szczególniejszą po-wagę, gravissimus historicus , Nep. Ale. 11,2. mogę cię pochwalić jako bardzo sumiennego rzymskiego d. te

262 Dziejopisarski

rerum Romanarum auctorem laudare possum religiosissimum , Cic. Brut. 11, 44. d. owego wieku opowiadają, tradunt temporis eius auctores, Tac. Ann. 5, 9.

Dziejopisarski, historicus – a – um (Ιστορικές), Cic. Brut. 83, 286. historialis, Sidon, ep. 6,12. adv. historice, Plin. ep. 2,5,ó. w sposób historyczny, Atlas historice formatur, Vitr. 6, 10.

Dziejopisarstwo, historia scribenda, Cic. albo tylko: historia, id. poświęcać się dziejopisarstwu, se applicare ad historiam scribendam; se conferre ad historiam, Cic. or. 2, 13,55.

Dziejopismo, 1) zob. Dziejopisarstwo ; – 2) liber historicus , qui est de historia; plur. historiae; annales; monumenta, Cic. historiarum libri, Tac.

Dzięka, zwykle w liczb. mnog. dzięki, gratia; gratiae (w połączeniu z agere); grates (szczegółu, u poetów), Cic. składać d. gratias persolvere; gratias agere, Cic. grates (tylko Nom. Ace. Abi. gratibus, Tac. a. 12, 37), Plaut. mil. 2, 5, 2. grates agere; grates exsolvere ; d. uczynkami okazywać, gratiam referre, reddere, tribuere, Cic. nie okazywać, gratiam uegli-gere, Cic. Plane. 33. zasłużyć d. gratiam mereri, Cic. operae praedum facere ; n. p. czy zasłużę sobie na d. facturusne operae praedum sim, Liv. prooem. zasłużyć u kogo na d. gratiam inire apud aliquem, Caes. gratiam inire ab aliquo; gratum facere alicui, Cic. być winnym komu d. gratiam a-licui debere; d. wymagać, gratiam exigere ab aliquo ; złożyć komu najczulsze d. agere gratias, quantas maximas animus meus capere potest, Cic. d. Bogu! gratiae agantur Deo optimo, maximo; także: est diis gratia, Ter. Ad. 1,2, 58. diis immortalibus habenda est gratia, Cic. Cat. 1, 5, 11. czy takie dla mnie d. ? hacccine gratia refertur? hocc.ine commerui? Bau.

Dzielenie

nie będziesz miał d. nullam capies, mereberis gratiam; nulla tibi habebitur gratia, naw. Cic. piękne d.! praeclaram vero gratiam refers!

Dziekan, Decanus, ‘T. t.

Dziekania , 1) dignitas, munus Decani;- 2) pomieszkanie dziekańskie, decanicum, Cod. Theod. 16, 5, 30.

Dziękczynienie, gratiarum actio; grati animi significatio, Cic. złożyć, debitas gratias agere, persolvere, id. wymagać, gratiarum actionem ab aliquo desiderare, Cic. Fam. 10, 19, 1.

Dziękczynny, u. p. list, literae, quibus aliquis alicuius in se meritum grato animo prosequitur; literae, quibus memori mente pro beneficio gratias alicui agimus, na w. Cic. gratus -a-um, Cic. Plane. 38, 91. d. ofiara, victima eucharistiaca, albo tylko: victima, Cic. przen. gratiarum actio; nieść bożkom d, ofiary, laudibus gradbus-que venerari deos , na w. Tac. Ann.

12,37. d. modły, preces grati in Deum animi testes, grati animi sensa testan-tes; formularz , formula precum, precationis; w rozum, rzymsk. supplicatio; gratulatio, Cic. zarządzić, supplicationem decernere, Tac. nasze modły d. będą bożkom przyjemne , gratae nostrae diis immortalibus erunt gratulationes, id.

Dziękować, 1) komu za co, gratias agere alicui; grates agere, Cic., dziękować (niechcieć przyjąć), aliquid recusare, deprecari; refugere, a se avertere, Cic. d. za takich przyjaciół, tales amici valeant! na w. Cic.· 2) d. komu, dimittere; za urząd, abdicare se magistratu, munere; deponere munus, Caes. se removere a publicis negotiis , Cic. renuntiare civilibus officiis, Quint.- 3) zob. Dzięka.

Dzielca, qui partitur; dividens, Cic. partitor, Cic. Vat. 5, 12. divisor (który rozdziela).

Dzielenie, 1) divisio; partitio, Cic. = distributio, id,- 2) w rachunk. divi-

Dzielić

Dzień

263

sio, Małh.

Dzielić, 1) partiri; dispertire, rządzić) dispertiri; dividere (całość na części podzielić); czasem: partiri, n. p. partiri genus universum in species; distribuere (οιανέμεω rzecz podzieloną rozdzielać); digerere; describere (podług pewnego stosunku dzielić, porządkować); dispensare (ważąc, między kilku rozdzielać), Cic. d. co z kim, aliquid partiri cum aliquo; albo: communicare, sociare aliquid cum aliquo; łup z kim równo d. praedam pariter partiri cum aliquo, Plaut. szczęście z kim d. in eadem esse cum aliquo fortuna, Cic. Marc. 1, 2. szczęście i nieszczęście, bona, malauna cum aliquo tolerare, Ter. kłopoty, habere aliquem sollicitudinum socium, Cic. troski, curas cum aliquo partiri, Virg. communicare , Cic. – 2) oddzielać, dividere; separare; disiungcre ; seiungere; dirimere , Cic. distrahere (gwałtownie, z wysileniem); – łupać narzędziem, η. p. drzewo, kamienie: findere, diffindere, Cic.- 3) d. się, dividi; describi; separari; distrahi; seiungi, Cic. historya dzieli się na trzy główne oddziały, omnis historia dividitur, describitur in tres magnas partes; rzeka d. się na dwie równe części, fluvius finditur , dividitur aequaliter in duas partes , Cic. Leg. 2, 3, 6. na siedm części , amnis in septem ora discurrit, Virg. G. 4, 292. droga d. się, via se findit, finditur, discedit; rozejść się, discedere, Cic. dilabi, Liv. in diversum abire;- 4) dzielą się zdania, dissentire; dissidere; discrepare, Cic. divisum esse, Caes. d. się. na dwie par-tye, induas partes discedere, Liv. 9,

46. zdania są podzielone, sententiae in diversum tendunt, Liv. 26,10. sententiae variantur, Cic. Mil. 3, 8.

Dziełko, opusculum; opusculum minutum, Cic. = libellus, id.

Dzielna, dividendus, Math.

Dzielnica, 1) część komu udzie

lona, pars; pars rata; portio; quod a-licui obtigit, Cic.- 2) d. miasta, vicus, Caes. – 3) stirps ; semen, Liv. familia; gens, Cic. – 4) d. w druku, fissum, Ceis, fissura, Plin.

Dzielnik, divisor, Math.

Dzielność, 1) dividua alicuius rei natura, na w. Cic. Tim. 7. ut possit dividi aliquid; – 2) fortitudo (άνϊρία), Cic. animus impavidus , intrepidus; virtus, Cic.- 3) efficacitas, Cic. ziół, potestas herbarum, Plin. 25, 2, 5.

Dzielny, 1) podzielny, dividuus, Cic. fissilis, Virg.- 2) mężny, fortis; strenuus, animosus; – 3) firmus; robustus ; magnus; adv. dzielnie, fortiter; strenue; animose