DOCHODZENIE DIECEZJALNE
Wiesław Kiwior OCD

Zakończenie dochodzenia preliminarnego decyzją kompetentnego ordynariusza miejsca o rozpoczęciu dochodzenia diecezjalnego, zwanego instrukcją sprawy, nakłada na tegoż ordynariusza obowiązek podjęcia szeregu czynności prawnych, które umożliwią zebranie wszystkich środków dowodowych dotyczących przedmiotu postępowania (heroiczność cnót, męczeństwo, heroiczne ofiarowanie życia, cud), przygotowanie akt sprawy zgodnie z przepisami prawa kanonizacyjnego oraz ich przesłanie do Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych. Decyzja o rozpoczęciu dochodzenia diecezjalnego może być zawarta w odrębnym dekrecie albo należy o niej wspomnieć w dekrecie powołującym urzędników do wykonania wspomnianych zadań procesowych.

Mianowanie urzędników

W celu przeprowadzenia instrukcji sprawy biskup diecezjalny, poprzez wydanie odpowiednich dekretów, powołuje trybunał jednoosobowy, któremu z kolei muszą towarzyszyć rzecznik sprawiedliwości i notariusz. W sprawach dotyczących cudu trzeba również powołać, w zależności od natury cudu, biegłego lekarza lub biegłego technicznego. Jednoosobowy trybunał stanowi biskup diecezjalny albo jego delegat, którym może być mianowany prezbiter biegły w teologii i w prawie kanonicznym, a w sprawach dawnych biegły również w historii. Identyczne wymagania są stawiane rzecznikowi sprawiedliwości, który z kolei ma czuwać nad wiernym zachowywaniem przepisów prawa kanonizacyjnego w całym postępowaniu, współpracować z prowadzącym dochodzenie diecezjalne (biskupem diecezjalnym lub jego delegatem), przygotować pytania dla świadków, być obecnym podczas wszystkich czynności procesowych, dokonać oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Notariuszem może być mianowany katolik (duchowny albo osoba świecka, mężczyzna lub kobieta), a jego zadaniem jest sporządzanie protokołów z każdej czynności procesowej, potwierdzanie autentyczności przedkładanych dokumentów, potwierdzanie zgodności kopii dokumentu z oryginałem. Ustawodawca kościelny zaznacza, że wszystkie osoby biorące udział w dochodzeniu diecezjalnym powinni bardzo staranie i z wielkim zaangażowaniem zatroszczyć się, aby w zbieraniu środków dowodowych nie pominięto nic, co w jakikolwiek sposób dotyczy sprawy. Od właściwego przeprowadzenia instrukcji sprawy zależy bowiem w dużej mierze pomyślny wynik procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego.

Przygotowanie pytań dla świadków

Środki dowodowe, jakie należy zgromadzić podczas instrukcji sprawy, obejmują m.in. świadków. Oprócz listy świadków, prowadzący dochodzenie musi dysponować odpowiednim zestawem pytań, uwzględniającym przedmiot postępowania dowodowego oraz zakwalifikowanie sprawy jako nowej albo dawnej. Za przygotowanie pytań odpowiedzialny jest rzecznik sprawiedliwości, któremu biskup diecezjalny powinien przekazać zgromadzony dotychczas materiał, czyli prośbę postulatora wraz z załączoną do niej dokumentacją, oraz całą dokumentację zgromadzoną w trakcie dochodzenia preliminarnego, aby mógł się z nim wnikliwie zapoznać, a następnie opracować odpowiednie pytania dla świadków. Pytania powinny być sformułowane w taki sposób, aby uzyskać od świadków jak najpełniejszą wiedzę na temat konkretnych faktów i źródła ich wiedzy. W razie konieczności można to zrobić przy współpracy biegłych. Początkowe pytania powinny dotyczyć danych personalnych świadka i jego stosunku do kandydata na ołtarze. W sprawach nowych kolejne pytania będą dotyczyć życia, poszczególnych cnót chrześcijańskich oraz sławy świętości albo męczeńskiej śmierci i sławy męczeństwa. Kongregacja Spraw Kanonizacyjnych wyjaśnia, że świadków należy pytać o precyzyjne przykłady poszczególnych cnót i o określenie specyfiki ich praktykowania. W sprawach dawnych pytania będą dotyczyć aktualnej sławy świętości albo męczeństwa kandydata na ołtarze.

Otwarcie dochodzenia diecezjalnego

Otwarcie diecezjalnego etapu postępowania beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego ma na ogół charakter uroczysty, publiczny, a więc z udziałem zainteresowanych wiernych. Dokonuje się ono podczas pierwszej sesji procesowej w obecności biskupa diecezjalnego. Wówczas zostają ogłoszone dekrety nominacyjne, a mianowani urzędnicy, włącznie z biskupem diecezjalnym i postulatorem lub wicepostulatorem, składają i podpisują przysięgę wiernego wypełnienia zadania i zachowania urzędowej tajemnicy. Do protokołu pierwszej sesji, sporządzanego przez kanclerza Diecezji albo notariusza wyznaczonego specjalnie do tego zadania, należy załączyć wszystkie materiały dotychczas zgromadzone (prośba postulatora wraz z załącznikami oraz dokumentacja zebrana w trakcie dochodzenia preliminarnego). Począwszy od tej sesji kandydata na ołtarze można nazywać, również w dokumentach oficjalnych, Sługą Bożym, ale nie można mu oddawać kultu publicznego. Stąd ustawodawca kościelny, w związku z rozpoczęciem i prowadzeniem instrukcji sprawy, zwraca uwagę, że w kościołach i poza nimi należy powstrzymać się od wszelkich aktów, które mogłyby wprowadzać wiernych w błąd, że rozpoczęcie dochodzenia diecezjalnego prowadzi koniecznie do beatyfikacji i kanonizacji.

Przesłuchanie świadków

Kolejne sesje postępowania diecezjalnego są przeznaczone na procesowe zebranie środków dowodowych w postaci zeznań świadków, z uwzględnieniem podziału spraw na nowe i dawne. Należy przesłuchać świadków wskazanych przez postulatora na liście załączonej do jego prośby; świadków ex officio, zwłaszcza jeśli są przeciwni sprawie; współświadków (wskazanych przez zeznających świadków); biegłych z Komisji Historycznej jako świadków ex officio, którzy mają zeznawać wyłącznie na temat okoliczności związanych z ich pracą dotyczącą zbierania pism niedrukowanych i dokumentów oraz sporządzenia relacji (wszystko dołączone do protokołu pierwszej sesji); lekarzy, którzy leczyli uzdrowionego, i lekarzy, którzy zbadali uzdrowionego w ramach postępowania diecezjalnego, jeśli przedmiotem dochodzenia jest cudowne uzdrowienie. Każdy świadek, wezwany na odpowiednią sesję, zeznaje w obecności biskupa diecezjalnego lub jego delegata, rzecznika sprawiedliwości i notariusza. Świadkowie mogą przedstawić sporządzone przez siebie pisemne deklaracje czy wspomnienia, ale muszą potwierdzić przysięgą, że oni je napisali i że zawarte w nich fakty są prawdziwe. W przypadku świadków przeciwnych beatyfikacji i kanonizacji należy ich zapytać o powód sprzeciwu i inne okoliczności.

Stwierdzenie braku kultu publicznego

Kult prywatny Sługi Bożego jest ściśle związany z jego sławą świętości lub sławą męczeństwa, natomiast kult publiczny jest przeszkodą w prowadzonej sprawie. Z tego względu w trakcie dochodzenia diecezjalnego ordynariusz miejsca albo jego delegat, w obecności rzecznika sprawiedliwości i notariusza, powinien przeprowadzić wizję lokalną, aby zwizytować grób kandydata na ołtarze oraz mieszkanie, w którym żył lub zmarł, a także inne miejsca, o ile takie są, gdzie ktoś mógłby umieszczać oznaki nienależnego kultu. Uczestniczący w sesji notariusz sporządza stosowny protokół, zamieszczając w nim dokładny opis grobu i innych miejsc oraz zaznaczając, iż nie zauważono w nich oznak kultu publicznego. Gdyby jednak takie oznaki były, wówczas prowadzący sesję poleci ich usunięcie, a notariusz odnotuje w protokole wykonanie nakazu.

Zbadanie akt sprawy przez rzecznika sprawiedliwości i postulatora

Poznanie pełnej prawdy historycznej o przedmiocie dochodzenia diecezjalnego wymaga udostępnienia rzecznikowi sprawiedliwości i postulatorowi akt procesowych (tzw. publikacja akt dochodzenia) i umożliwienie im ewentualnego zgłoszenia dodatkowych środków dowodowych (nowi świadkowie, nowe dokumenty). Prowadzący postępowanie musi to zrobić, poprzez wydanie stosownego dekretu, przed podjęciem decyzji o definitywnym zamknięciu instrukcji sprawy. Wzmianka o faktycznym udostępnieniu akt do zbadania przez rzecznika sprawiedliwości i postulatora, i o ich stanowiskach, powinna się znaleźć w aktach dochodzenia diecezjalnego, a jeśli zgłosili nowe środki dowodowe, należy je załączyć do odpowiedniej sesji.

Przygotowanie kopii akt i ich tłumaczenie

Po zakończeniu instrukcji sprawy, czyli procesowego zbierania środków dowodowych, akta oryginalne należy odpowiednio uporządkować, sporządzić ich kopie oraz – w razie potrzeby – przygotować ich tłumaczenie na jeden z języków przyjętych w Stolicy Apostolskiej, czyli język łaciński, angielski, francuski, hiszpański, portugalski, włoski. Za odpowiednie uporządkowanie akt oryginalnych, zwanych archetypem, odpowiedzialny jest notariusz. Następnie osoba wyznaczona przez biskupa diecezjalnego lub jego delegata, zwana kopistą, sporządza wierną kopię akt oryginalnych, zwaną transumptem, który z kolei musi być procesowo porównany z archetypem. Po uważnym zweryfikowaniu numerycznego porządku wszystkich stron oraz treści archetypu i transumptu, biskup diecezjalny lub jego delegat stwierdzają zgodność obu zespołów akt dochodzenia diecezjalnego, a notariusz potwierdza to na każdej stronie archetypu i transumptu swoim podpisem i pieczęcią. Kolejną czynnością jest wykonanie przez kopistę wiernej kopii transumptu (kserokopia), zwanej kopią publiczną. Jeśli archetyp został sporządzony w języku, który nie jest dopuszczony w Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych do studium sprawy, wówczas trzeba dokonać tłumaczenia akt oryginalnych (pisma kandydata na ołtarze i dokumenty zebrane przez komisję historyczną mogą być przesłane w języku oryginalnym) na jeden z dopuszczonych języków w Kongregacji. Tłumacz, wyznaczony przez biskupa diecezjalnego lub jego delegata, powinien przygotować dwie kopie tłumaczenia, które następnie powinny być porównane pomiędzy sobą podobnie jak akta oryginalne, a z jednej potwierdzonej przez notariusza kopii tłumaczenia kopista powinien sporządzić kolejną kopię tłumaczenia (kserokopia, odpowiednik kopii publicznej archetypu). Biskup diecezjalny lub jego delegat i rzecznik sprawiedliwości muszą także wydać deklarację o autentyczności tłumaczenia akt oryginalnych.

Zamknięcie dochodzenia diecezjalnego

Definitywne zamknięcie dochodzenia diecezjalnego odbywa się podczas ostatniej sesji i mogą w niej uczestniczyć zainteresowani wierni, ale prawo kanonizacyjne zaznacza, że podczas tej sesji trzeba powstrzymać się od wszystkiego, co mogłoby wprowadzać wiernych w błąd, że zamknięcie procesu diecezjalnego prowadzi z pewnością do beatyfikacji i kanonizacji Sługi Bożego. Sesja kończąca dochodzenie diecezjalne obejmuje odczytanie dekretu biskupa diecezjalnego o definitywnym zamknięciu postępowania diecezjalnego; złożenie przysięgi o wiernym wypełnieniu swojego zadania i o zachowaniu urzędowej tajemnicy przez wszystkich urzędników postępowania oraz przez postulatora i przez osobę wyznaczoną do przekazania akt do Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych; sporządzenie protokołu z ostatniej sesji w co najmniej sześciu egzemplarzach i dołączenie go do poszczególnych zespołów akt; zamknięcie poszczególnych zespołów akt w specjalnych teczkach i/lub pojemnikach, ich opieczętowanie oraz umieszczenie na każdej z nich zewnętrznej inskrypcji – podpisanej przez biskupa diecezjalnego lub jego delegata i przez notariusza – informującej o zawartości i o definitywnym zamknięciu akt.

Przesłanie akt sprawy do Stolicy Apostolskiej

Archetyp i jedna kopia tłumaczenia mają być złożone i strzeżone w specjalnej sekcji archiwum diecezjalnego, natomiast transumpt i kopia publiczna oraz dwie kopie tłumaczenia akt należy przesłać do Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych. Oprócz tego do Prefekta Kongregacji trzeba także przesłać – w zapieczętowanej kopercie – pismo przewodniczącego dochodzenia diecezjalnego (biskupa diecezjalnego albo jego delegata) na temat wiarygodności świadków i legalności akt dochodzenia oraz uwagi i spostrzeżenia uznane za użyteczne w studium sprawy na etapie postępowania rzymskiego, pismo rzecznika sprawiedliwości ze spostrzeżeniami uznanymi za użyteczne podczas studium sprawy na etapie rzymskim, dokument zamknięcia (instrumentum clausurae) akt postępowania diecezjalnego, czyli deklarację biskupa diecezjalnego potwierdzającą zawartość poszczególnych zespołów akt oraz ich definitywne zamknięcie. Za dostarczenie wspomnianych akt i pism do Kongregacji jest odpowiedzialna osoba mianowana do tego zadania przez biskupa diecezjalnego lub jego delegata (może nim być postulator lub wicepostulator).

Wiesław Kiwior OCD, karmelita bosy, profesor nauk prawnych, Kierownik Zakładu Kanonicznego Prawa Procesowego i Katedry Kanoniczego Prawa Karnego, Administracyjnego i Procesowego UKSW.